इतिहास Notes Class 10 Chapter 2 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – इतिहास Class 10th

इतिहासलेखन : भारतीय परंपरा

भारतीय इतिहासलेखनाची वाटचाल

भारतीय इतिहासलेखनाची परंपरा पूर्वीपासूनच मौखिक, कोरीव लेख, हस्तलिखिते, प्रवासवर्णने, आणि ग्रंथांच्या स्वरूपात विकसित झाली आहे.

१.१ प्राचीन काळातील इतिहासलेखन

• मौखिक परंपरेने इतिहास जतन होत असे.
• हडप्पा संस्कृतीत लेखनकला होती, परंतु ती लिपी अजूनही उलगडलेली नाही.
• मौर्य सम्राट अशोकाच्या काळात (इ.स.पू. ३ रे शतक) कोरीव लेख आढळतात.
• ताम्रपट, नाणी, मूर्ती, आणि शिल्पांवर लेखन उपलब्ध आहे.
• ऐतिहासिक साहित्य :
  • रामायण, महाभारत, पुराणे
  • जैन व बौद्ध ग्रंथ
  • परकीय प्रवाशांची प्रवासवर्णने

१.२ मध्ययुगीन इतिहासलेखन

• राजतरंगिणी (कल्हण, इ.स. १२ वे शतक) : इतिहासलेखनाच्या शास्त्रशुद्ध पद्धतीचा वापर.
• मुस्लिम इतिहासकार : झियाउद्दीन बरनी याने “तारीख-इ-फिरुजशाही” मध्ये इतिहासकाराने राज्यकर्त्यांच्या चुकांचीही नोंद करावी, असे मत मांडले.
• मुघल इतिहासलेखन : बादशाह बाबरच्या “तुझुक-इ-बाबरी” आणि अबुल फजलच्या “अकबरनामा” मध्ये तत्कालीन घडामोडींचा नोंदवलेला आहे.
• बखरी : छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चरित्रावर आधारित “सभासद बखर”, पानिपतच्या लढाईवर “पानिपतची बखर”.

१.३ ब्रिटिश काळातील इतिहासलेखन

• भारतीय इतिहासाचा अभ्यास ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी केला, पण त्यात वसाहतवादी दृष्टिकोन होता.
• जेम्स मिल – “द हिस्टरी ऑफ ब्रिटिश इंडिया” (१८१७) हा ग्रंथ पूर्वग्रहदूषित.
• जेम्स ग्रँट डफ – “ए हिस्टरी ऑफ द मराठाज्” (तीन खंड) मराठा साम्राज्याचा इतिहास.
• विल्यम विल्सन हंटर – हिंदुस्थानचा द्वैखंडात्मक इतिहास लिहिला.
• वि. का. राजवाडे – स्वदेशी इतिहास लेखनाची गरज अधोरेखित केली.

२. भारतीय इतिहासलेखन : विविध तात्त्विक प्रणाली

२.१ वसाहतवादी इतिहासलेखन

• ब्रिटिश अधिकारी व ख्रिश्चन धर्मप्रसारकांनी भारतीय संस्कृतीला गौण स्थान दिले.
• “केम्ब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया” (१९२२-१९३७) हे त्याचे उदाहरण.

२.२ प्राच्यवादी इतिहासलेखन

• संस्कृत आणि वैदिक वाङ्मयाचा अभ्यास करून भारतीय संस्कृतीचे महत्त्व मान्य केले.
• विल्यम जोन्स (१७८४) – एशियाटिक सोसायटीची स्थापना केली.
• फ्रेडरिक मॅक्सम्युलर – “द सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट” संपादित केले.

२.३ राष्ट्रवादी इतिहासलेखन

• भारतीय इतिहासाचा गौरवशाली वारसा दाखवण्यावर भर.
• वि. का. राजवाडे – “मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने” ग्रंथ संपादित.
• वि. दा. सावरकर – “द इंडियन वॉर ऑफ इंडिपेन्डन्स १८५७”.

२.४ मार्क्सवादी इतिहासलेखन

• समाजातील सर्वसामान्य लोकांचा इतिहास मांडण्याचा प्रयत्न.
• दामोदर धर्मानंद कोसंबी, रामशरण शर्मा, शरद पाटील – जातिव्यवस्थेतील बदलांचा अभ्यास.

२.५ वंचितांचा (सबऑल्टर्न) इतिहास

• दलित, आदिवासी, आणि सर्वसामान्य लोकांचा इतिहास अधोरेखित करण्यावर भर.
• रणजित गुहा – वंचितांच्या इतिहासावर लेखन.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – “हू वेअर द शूद्राज” आणि “द अनटचेबल्स”.

२.६ स्त्रीवादी इतिहासलेखन

• भारतीय इतिहासात स्त्रियांचे योगदान अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न.
• ताराबाई शिंदे – “स्त्रीपुरुष तुलना” (भारताचे पहिले स्त्रीवादी लेखन).
• शर्मिला रेगे – “रायटिंग कास्ट, रायटिंग जेंडर”.

३. इतिहासलेखनाच्या विविध प्रवाहांचे महत्त्व

• विविध दृष्टिकोन आणि अभ्यास पद्धतींमुळे भारतीय इतिहासाचा विस्तृत अभ्यास झाला.
• इतिहासलेखन फक्त राजकीय घटना न राहता सामाजिक, आर्थिक, आणि सांस्कृतिक जीवनावर आधारित झाले.
• इतिहास संशोधनासाठी पुरातत्त्व, नाणी, शिलालेख, ताम्रपट, परकीय प्रवासवर्णने आणि लोकपरंपरा या स्रोतांचा वापर केला जातो.

४. उपयुक्त सारणी व तुलना