eVidyarthi
Menu
  • School
    • Close
    • CBSE English Medium
    • CBSE Hindi Medium
    • UP Board
    • Bihar Board
    • Maharashtra Board
    • MP Board
    • Close
  • Sarkari Exam Preparation
    • Close
    • Notes For Competitive Exams
    • MCQs for Competitive Exams
    • All Govt Exams Preparation
    • NCERT Syllabus for Competitive Exam
    • Close
  • Study Abroad
    • Close
    • Study in Australia
    • Study in Canada
    • Study in UK
    • Study in Germany
    • Study in USA
    • Close
राज्यशास्त्र Class10 Maharashtra Board | Menu
  • MCQ Rajyashastra Class 10 Maharashtra Board
  • Book Rajyashastra Class 10 Maharashtra Board
  • Notes Rajyashastra Class 10 Maharashtra Board
  • Question Answers Rajyashastra Class 10 Maharashtra Board
  • Important Questions Rajyashastra Class 10 Maharashtra Board
  • Rajyashastra Class 10

राज्यशास्त्र Notes Class 10 Chapter 4 Rajyashastra Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – राज्यशास्त्र Class 10

सामाजिक व राजकीय चळवळी


१. चळवळ म्हणजे काय?

चळवळ म्हणजे विशिष्ट सामाजिक, राजकीय किंवा आर्थिक समस्येवर जनतेला संघटित करून ती सोडवण्यासाठी केलेली सामूहिक कृती. काही लोक एखाद्याच प्रश्नावर लक्ष केंद्रित करून त्याचा पाठपुरावा करतात आणि शासनावर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करतात. चळवळींमुळे सामाजिक न्याय मिळतो आणि सरकारला धोरण बदलण्यास भाग पाडले जाते.

चळवळींच्या महत्त्वाच्या वैशिष्ट्ये:

  1. सामूहिक कृती – मोठ्या संख्येने लोकांचा सहभाग असतो.
  2. निर्धारित उद्दीष्ट – ठराविक सामाजिक प्रश्न सोडवण्यासाठी चळवळ केली जाते.
  3. नेतृत्व आवश्यक – प्रभावी नेतृत्वामुळे चळवळ यशस्वी होते.
  4. संघटना व सातत्य – चळवळ दीर्घकाळ टिकण्यासाठी संघटनेची गरज असते.
  5. सरकारवर दबाव – चळवळीमुळे शासन धोरणांमध्ये बदल घडतो.

२. लोकशाही व चळवळींचे महत्त्व

लोकशाहीमध्ये चळवळींना विशेष महत्त्व आहे. नागरिकांना आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवण्याचा हक्क असतो. चळवळींमुळे अनेक सामाजिक प्रश्न चर्चेत येतात आणि सरकारला त्यावर उपाययोजना कराव्या लागतात.

लोकशाहीतील चळवळींचे फायदे:

  • नागरिकांचा सहभाग वाढतो.
  • सरकार अधिक जबाबदार बनते.
  • सामाजिक परिवर्तन शक्य होते.
  • लोकशाही सशक्त होते.

३. भारतातील महत्त्वाच्या चळवळी

१) शेतकरी चळवळ

शेतकरी चळवळ ही भारतातील महत्त्वाची चळवळ आहे. ब्रिटिश काळातच शेतकरी संघटित होऊ लागले होते.

महत्त्वाच्या मागण्या:

  • शेतमालाला योग्य भाव मिळावा.
  • कर्जमाफी आणि कर्जमुक्ती मिळावी.
  • शेतीला उद्योगाचा दर्जा द्यावा.
  • स्वामीनाथन आयोगाच्या शिफारशी लागू कराव्यात.

महत्त्वाच्या शेतकरी चळवळी:

  • चंपारण्य सत्याग्रह (1917)
  • बारडोली सत्याग्रह (1928)
  • शेतकरी संघटना आणि भारतीय किसान युनियन यांसारख्या संघटनांचे योगदान.

२) आदिवासी चळवळ

आदिवासींच्या हक्कांसाठी सुरू झालेली ही चळवळ आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • वन हक्क, विस्थापन आणि पारंपरिक हक्कांचे संरक्षण.
  • आदिवासींना जंगलातील उत्पादने गोळा करण्याचा आणि जमीन वापरण्याचा अधिकार मिळावा.
  • औद्योगिकीकरणामुळे होत असलेले विस्थापन थांबावे.

प्रमुख आदिवासी उठाव:

  • छोटा नागपूर चळवळ
  • संथाळ आणि मुंडा उठाव
  • बिहार, ओडिशा आणि महाराष्ट्रातील आदिवासी संघटनांचे आंदोलन

३) कामगार चळवळ

कामगार हक्क आणि सुरक्षिततेसाठी कामगार चळवळी सुरू झाल्या.

महत्त्वाचे प्रश्न:

  • योग्य वेतन, निश्चित कामाचे तास आणि सुरक्षितता.
  • कंत्राटी कामगारांना स्थायी नोकऱ्या मिळाव्यात.
  • आर्थिक असुरक्षिततेवर उपाय करावा.

प्रमुख चळवळी:

  • 1920 मध्ये ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना.
  • 1960-70 मध्ये मोठ्या प्रमाणात कामगार आंदोलने झाली.

४) स्त्री चळवळ

स्त्रियांच्या अधिकारांसाठी अनेक सुधारणा चळवळी झाल्या.

महत्त्वाचे विषय:

  • स्त्री शिक्षणाचा प्रसार.
  • सतीप्रथा बंदी आणि विधवा पुनर्विवाह.
  • समान वेतन आणि लैंगिक भेदभाव नष्ट करणे.

प्रमुख समाजसुधारक:

  • सावित्रीबाई फुले – भारतातील पहिली शिक्षिका.
  • राजा राममोहन रॉय – सतीप्रथा बंदी.
  • पंडिता रमाबाई – स्त्री शिक्षणासाठी कार्य.

५) पर्यावरण चळवळ

पर्यावरण संरक्षणासाठी सुरू झालेल्या महत्त्वाच्या चळवळी.

महत्त्वाच्या समस्या:

  • जंगलतोड, जलप्रदूषण, जैवविविधतेचा ऱ्हास.
  • नद्यांचे प्रदूषण आणि जलसंधारण.

प्रमुख पर्यावरण चळवळी:

  • चिपको आंदोलन (1973) – वृक्षतोड रोखण्यासाठी.
  • नर्मदा बचाव आंदोलन (1985) – मोठ्या धरणांमुळे विस्थापित होणाऱ्या लोकांसाठी.
  • अप्पिको आंदोलन – कर्नाटकमधील वृक्षसंवर्धन चळवळ.

६) ग्राहक चळवळ

ग्राहक हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी सुरू झालेली चळवळ.

महत्त्वाचे मुद्दे:

  • भेसळ, वस्तूंची चुकीची किंमत आणि मापनातील फसवणूक.
  • ग्राहक संरक्षण कायदा 1986 लागू झाला.

महत्त्वाचे हक्क:

  • सुरक्षित उत्पादन मिळण्याचा हक्क.
  • माहिती मिळण्याचा हक्क.
  • ग्राहकांनी फसवणुकीच्या तक्रारी करण्याचा हक्क.

४. चळवळींचे प्रकार

चळवळी वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या असतात.

१) सामाजिक चळवळी

  • समाजातील अन्याय आणि विषमता दूर करण्यासाठी.
  • उदा. अस्पृश्यता निवारण, स्त्री सक्षमीकरण.

२) राजकीय चळवळी

  • शासनाच्या धोरणांविरुद्ध लढा.
  • उदा. स्वातंत्र्यलढ्यातील आंदोलन.

३) पर्यावरण चळवळी

  • पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी.
  • उदा. चिपको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन.

Leave a Reply Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ads

HSC Maharashtra – Marathi Medium – Maharashtra Board

📘 Maharashtra Board Exam Resources (Marathi Medium)

  • Maharashtra Board Question Banks (Marathi)
  • Maharashtra Board Sample Papers in Marathi Medium
  • Previous Year Question Papers – Marathi Medium
  • Marathi Notes and Practice Mock Tests for SSC/HSC
  • Includes MCQs (Multiple Choice Questions) in Marathi
  • All resources are available in Marathi Medium

📗 Maharashtra Board Textbooks & PDFs (Marathi Medium)

  • 10th Standard Textbook PDF in Marathi
  • Class-wise Textbook PDF (Marathi Medium)
  • Marathi Digest in PDF
  • SSC/HSC Class Books in Marathi PDF
  • Downloadable PDFs - Marathi Education Board

📒 Marathi Study Material for Maharashtra Board

  • Notes in Marathi
  • Chapter-wise Question & Answer (Solutions) in Marathi
  • Important Questions for SSC – Marathi Medium
  • Summary Important Formulas
  • MCQ's, Question Bank, Sample Papers, Previous Year Paper for cxlass 6th to 12th Std for Maharstra Board

क्लास की बुक (पुस्तक), MCQ, नोट्स इन हिंदी

Download एनसीईआरटी सलूशन, सैंपल पेपर, प्रश्न पत्र इन पीडीएफ

CBSE, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, राजस्थान & हरियाणा Board हिंदी माध्यम

कक्षा 6 to 8 हिंदी माध्यम
कक्षा 9 & 10 हिंदी माध्यम
कक्षा 11 हिंदी माध्यम

State Board

यूपी बोर्ड 6,7 & 8
बिहार बोर्ड हिंदी माध्यम

CBSE Board

Mathematics Class 6
Science Class 6
Social Science Class 6
हिन्दी Class 6
सामाजिक विज्ञान कक्षा 6
विज्ञान कक्षा 6

Mathematics Class 7
Science Class 7
SST Class 7
सामाजिक विज्ञान कक्षा 7
हिन्दी Class 7

Mathematics Class 8
Science Class 8
Social Science Class 8
हिन्दी Class 8

Mathematics Class 9
Science Class 9
English Class 9

Mathematics Class 10
SST Class 10
English Class 10

Mathematics Class XI
Chemistry Class XI
Accountancy Class 11

Accountancy Class 12
Mathematics Class 12

Learn English
English Through हिन्दी
Job Interview Skills
English Grammar
हिंदी व्याकरण - Vyakaran
Microsoft Word
Microsoft PowerPoint
Adobe PhotoShop
Adobe Illustrator
Learn German
Learn French
IIT JEE

Study Abroad

Study in Australia: Australia is known for its vibrant student life and world-class education in fields like engineering, business, health sciences, and arts. Major student hubs include Sydney, Melbourne, and Brisbane. Top universities: University of Sydney, University of Melbourne, ANU, UNSW.

Study in Canada: Canada offers affordable education, a multicultural environment, and work opportunities for international students. Top universities: University of Toronto, UBC, McGill, University of Alberta.

Study in the UK: The UK boasts prestigious universities and a wide range of courses. Students benefit from rich cultural experiences and a strong alumni network. Top universities: Oxford, Cambridge, Imperial College, LSE.

Study in Germany: Germany offers high-quality education, especially in engineering and technology, with many low-cost or tuition-free programs. Top universities: LMU Munich, TUM, University of Heidelberg.

Study in the USA: The USA has a diverse educational system with many research opportunities and career advancement options. Top universities: Harvard, MIT, Stanford, UC Berkeley

Privacy Policies, Terms and Conditions, Contact Us
eVidyarthi and its licensors. All Rights Reserved.