Important Questions Chapter 2 अर्थशास्त्र Class 11 Arthashastra Maharashtra Board Marathi Medium

पैसा

लघु प्रश्न

1. वस्तुविनिमय म्हणजे काय?

उत्तर – वस्तूच्या बदल्यात वस्तू देणे-घेणे म्हणजे वस्तुविनिमय.

2. पैशाचा शोध कोणी लावला?

उत्तर – पैशाचा शोध हा मानवाच्या उत्क्रांतीचा परिणाम आहे, विशिष्ट व्यक्तीने लावलेला नाही.

3. वस्तुविनिमयातील मुख्य अडचण कोणती?

उत्तर – गरजांच्या दुहेरी संयोगाचा अभाव ही मुख्य अडचण आहे.

4. पैशाचे प्राथमिक कार्य काय आहे?

उत्तर – विनिमयाचे माध्यम आणि मूल्यमापनाचे साधन ही प्राथमिक कार्ये आहेत.

5. कागदी पैसा कोण छापते?

उत्तर – भारतात रिझर्व्ह बँक आणि सरकार कागदी पैसा छापते.

6. प्लॅस्टिक पैसा म्हणजे काय?

उत्तर – डेबिट आणि क्रेडिट कार्ड म्हणजे प्लॅस्टिक पैसा.

7. इलेक्ट्रॉनिक पैशाचे उदाहरण काय?

उत्तर – डिजिटल वॉलेट आणि मोबाईल पेमेंट ही इलेक्ट्रॉनिक पैशाची उदाहरणे आहेत.

8. विधिग्राह्य पैसा म्हणजे काय?

उत्तर – कायद्याने स्वीकारणे बंधनकारक असलेला पैसा म्हणजे विधिग्राह्य पैसा.

9. पैशाचा टिकाऊपणा गुणधर्म काय सांगतो?

उत्तर – पैसा दीर्घकाळ टिकतो आणि पुन्हा वापरता येतो.

10. मूल्यसंचयनाचे साधन म्हणजे काय?

उत्तर – पैसा भविष्यासाठी बचत करण्याचे साधन आहे.

11. काळा पैसा कसा निर्माण होतो?

उत्तर – कर चुकवून किंवा बेकायदेशीर मार्गाने काळा पैसा निर्माण होतो.

12. धातूची नाणी कोण बनवत असे?

उत्तर – पूर्वी राजे आपली मुद्रा असलेली नाणी बनवत असत.

13. पतपैसा कसा तयार होतो?

उत्तर – बँका ठेवींच्या आधारे पतपैसा तयार करतात.

14. पैशाची वहनीयता म्हणजे काय?

उत्तर – पैसा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सहज वाहून नेता येतो.

15. विमुद्रीकरण म्हणजे काय?

उत्तर – प्रचलित चलन बंद करून काळ्या पैशावर नियंत्रण आणणे म्हणजे विमुद्रीकरण.

दीर्घ प्रश्न

1. वस्तुविनिमयातील अडचणी कोणत्या होत्या?

उत्तर – वस्तुविनिमयात गरजांचा दुहेरी संयोग नसल्याने व्यवहार अडचणीचे होते, उदा., एकाला कापड हवे आणि दुसऱ्याला तांदूळ हवे असल्यास दोघांच्या गरजा जुळणे कठीण होते. तसेच, मूल्य मोजण्यासाठी प्रमाणित मापक नसल्याने वस्तूंची तुलना अवघड होती आणि नाशवंत वस्तू साठवणे शक्य नव्हते. यामुळे वस्तुविनिमय अपुरे पडले आणि पैशाची गरज निर्माण झाली.

2. पैशाच्या उत्क्रांतीचे टप्पे कोणते?

उत्तर – पैशाची उत्क्रांती पशूपैसा (गायी, शेळ्या), वस्तूपैसा (शिंपले, धान्य), धातूपैसा (सोने, चांदी) अशा टप्प्यांतून झाली आणि नंतर धातूची नाणी अस्तित्वात आली. आधुनिक काळात कागदी पैसा, पतपैसा (बँक पैसा), प्लॅस्टिक पैसा (कार्ड्स) आणि इलेक्ट्रॉनिक पैसा (डिजिटल वॉलेट) हे प्रकार विकसित झाले. हे बदल काळाची गरज आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे घडले.

3. पैशाचे प्राथमिक कार्ये काय आहेत?

उत्तर – पैशाचे प्राथमिक कार्य म्हणजे विनिमयाचे माध्यम, ज्याद्वारे वस्तू आणि सेवांची खरेदी-विक्री होते आणि मूल्यमापनाचे साधन, ज्याद्वारे किंमती मोजल्या जातात. हे कार्य वस्तुविनिमयातील अडचणी दूर करते आणि व्यवहार सुलभ करते. उदा., रुपये किंवा डॉलरमध्ये वस्तूंचे मूल्य ठरते आणि तुलना करणे सोपे होते.

4. पैशाचे दुय्यम कार्ये कशी उपयोगी आहेत?

उत्तर – पैशाचे दुय्यम कार्ये म्हणजे विलंबित देणी देण्याचे साधन, मूल्यसंचयन आणि मूल्य हस्तांतरण होय, ज्यामुळे कर्ज परतफेड, भविष्यासाठी बचत आणि संपत्तीचे हस्तांतरण शक्य होते. वस्तुविनिमयात कर्ज परतफेड अवघड होती, पण पैशाने ती सोपी झाली आणि एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मूल्य पाठवता येते. यामुळे आर्थिक व्यवहारात लवचिकता आली.

5. काळा पैसा म्हणजे काय आणि त्याचे परिणाम काय?

उत्तर – काळा पैसा म्हणजे कर चुकवून किंवा बेकायदेशीर मार्गाने मिळवलेला पैसा, जो सरकारच्या माहितीत नसतो. यामुळे भ्रष्टाचार, काळाबाजार आणि साठवणूक वाढते, ज्याचा परिणाम आर्थिक आणि सामाजिक अस्थिरतेत होतो. देशाच्या विकासात अडथळे येतात आणि विमुद्रीकरणासारखे उपाय करावे लागतात.

6. प्लॅस्टिक पैसा आणि इलेक्ट्रॉनिक पैसा यात काय फरक आहे?

उत्तर – प्लॅस्टिक पैसा म्हणजे डेबिट आणि क्रेडिट कार्ड्स, जे भौतिक स्वरूपात वापरले जातात आणि तंत्रज्ञानावर अवलंबून आहेत. इलेक्ट्रॉनिक पैसा हा डिजिटल स्वरूपात असतो, जसे मोबाईल पेमेंट किंवा डिजिटल वॉलेट, आणि तो इंटरनेटद्वारे हस्तांतरित होतो. दोन्ही आधुनिक आहेत, पण इलेक्ट्रॉनिक पैसा अधिक प्रगत आणि संपर्करहित आहे.

7. पैशाचे गुणधर्म कसे उपयुक्त आहेत?

उत्तर – पैशाचे गुणधर्म जसे सार्वत्रिक स्वीकार्यता, विभाज्यता, टिकाऊपणा आणि वहनीयता यामुळे तो सर्वत्र वापरला जाऊ शकतो आणि व्यवहार सोपे होतात. छोट्या मूल्यांत विभागता येणे, दीर्घकाळ टिकणे आणि सहज वाहून नेणे यामुळे पैसा विश्वसनीय बनतो. हे गुणधर्म आधुनिक अर्थव्यवस्थेचा पाया आहेत.

8. धातूची नाणी आणि कागदी पैसा यांच्यातील फरक काय?

उत्तर – धातूची नाणी ही सोने, चांदी किंवा निकेलपासून बनवली जातात आणि त्यांचे दर्शनी मूल्य अंतरिक मूल्याशी संबंधित असते, तर कागदी पैसा हा कागदाचा असतो आणि सरकारच्या विश्वासावर अवलंबून असतो. नाणी टिकाऊ असतात पण वाहून नेणे अवघड आहे, तर कागदी पैसा हलका आणि सोयीस्कर आहे. भारतात नाणी सरकार आणि कागदी नोटा रिझर्व्ह बँक छापते.

9. पैशाची अनुषंगिक कार्ये कशी महत्त्वाची आहेत?

उत्तर – पैशाची अनुषंगिक कार्ये जसे राष्ट्रीय उत्पन्न मापन, पत निर्मिती आणि संपत्तीचे रोखतेत रूपांतरण यामुळे अर्थव्यवस्थेचे विश्लेषण आणि विकास शक्य होतो. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजणे, बँकांना पत निर्माण करण्याचा आधार आणि मालमत्तेची तरलता यामुळे आर्थिक नियोजन सोपे होते. ही कार्ये आधुनिक अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

10. वस्तुविनिमय आणि आधुनिक चलन यात काय फरक आहे?

उत्तर – वस्तुविनिमयात वस्तूंची देवाणघेवाण होते आणि त्यात अनेक अडचणी होत्या, जसे दुहेरी संयोगाचा अभाव आणि साठवणुकीचे प्रश्न, तर आधुनिक चलनात पैसा विनिमयाचे माध्यम आहे. पैसा सर्वत्र स्वीकारला जातो, विभाज्य आणि टिकाऊ आहे, ज्यामुळे व्यवहार सुलभ आणि विश्वसनीय बनतात. यामुळे वस्तुविनिमय मागे पडले आणि पैशाने त्याची जागा घेतली.