Notes Chapter 1 अर्थशास्त्र Class 11 Arthashastra Maharashtra Board Marathi Medium

अर्थशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना

प्रस्तावना

• अर्थशास्त्र म्हणजे काय?
  अर्थशास्त्र हे एक सामाजिक शास्त्र आहे, जे मानवाच्या आर्थिक वर्तनाचा अभ्यास करते. हे शब्द ग्रीक शब्द “ऑइकोनोमिया” (OIKONOMIA) पासून आले आहे, ज्याचा अर्थ “कौटुंबिक व्यवस्थापन” किंवा “संपत्तीचे व्यवस्थापन” होय. पॉल सॅम्युल्सन यांनी अर्थशास्त्राला “सामाजिक शास्त्रांची राणी” असे संबोधले आहे.
• उद्देश: मानवाच्या अमर्याद गरजा मर्यादित साधनांद्वारे कशा पूर्ण करतात, याचा अभ्यास करणे.

१. शास्त्रांचे प्रकार

नैसर्गिक शास्त्र:

• नियमांना वैश्विक मान्यता असते आणि प्रयोगशाळेत नियंत्रित पद्धतीने पडताळले जाऊ शकतात.
• उदाहरण: गणित, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र.

सामाजिक शास्त्र:

• मानवी वर्तनाच्या पैलूंवर आधारित, अमूर्त शास्त्र म्हणून ओळखले जाते.
• नियंत्रित प्रयोगशाळेत तपासता येत नाही, नियमांना वैश्विक मान्यता नाही.
• उदाहरण: मानसशास्त्र, अर्थशास्त्र.

२. अर्थशास्त्राची व्याख्या आणि दृष्टीकोन

कौटिल्य यांचा दृष्टीकोन:

• “अर्थ” म्हणजे संपत्ती आणि “शास्त्र” म्हणजे विज्ञान, म्हणून अर्थशास्त्र म्हणजे संपत्तीचे संपादन आणि व्यवस्थापन.
• महत्त्वाचे मुद्दे:
  १. सरकार/राज्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका.
  २. संपत्ती निर्माण करून राज्याचे कल्याण.
  ३. सुशासनासाठी कार्यक्षम प्रशासन.
  ४. राजकीय कल्पनांचा समावेश.
• कौटिल्य हे मौर्य कालखंडातील राजकारणी, तत्त्वज्ञ आणि “अर्थशास्त्र” ग्रंथाचे लेखक (चाणक्य/विष्णुगुप्त म्हणून ओळखले).

ॲडम स्मिथ यांची व्याख्या (संपत्ती संबंधित):

• १७७६ मध्ये “राष्ट्राची संपत्ती” ग्रंथात मांडली.
• “अर्थशास्त्र हे संपत्तीचे शास्त्र आहे.”
• महत्त्वाचे मुद्दे:
  १. निर्हस्तक्षेप धोरण.
• २. भांडवल आणि संपत्तीचा साठा.
• ३. नैसर्गिक नियम.
• ४. श्रम विभाजनाचा वृद्धीवर प्रभाव.
• ॲडम स्मिथ यांना “अर्थशास्त्राचे जनक” आणि सनातनवादी अर्थशास्त्रज्ञ मानले जाते.

लिओनेल रॉबिन्स यांची व्याख्या (दुर्मिळतेवर आधारित):

• १९३२ मध्ये “अर्थशास्त्राचे स्वरूप व महत्त्व” ग्रंथात मांडली.
• “अमर्याद गरजा आणि मर्यादित परंतु पर्यायी उपयोगाची साधने यांचा मेळ घालताना होणारा मानवी वर्तनाचा अभ्यास म्हणजे अर्थशास्त्र.”
• महत्त्वाचे मुद्दे:
• १. अमर्याद गरजा.
  २. मर्यादित साधने.
  ३. गरजांचा प्राधान्यक्रम.
• ४. साधनांचे पर्यायी उपयोग.

आल्फ्रेड मार्शल यांची व्याख्या (कल्याणकारी):

• १८९० मध्ये “अर्थशास्त्राच्या मूलतत्त्वे” ग्रंथात मांडली.
• “अर्थशास्त्र हे मानवी कल्याणाचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे, ज्यात प्राप्ती आणि साधनांचा वापर यांचा अभ्यास केला जातो.”
• महत्त्वाचे मुद्दे:
• १. सामान्य माणसाचा अभ्यास.
• २. आर्थिक वर्तनाचे शास्त्र.
• ३. भौतिक कल्याणाचा अभ्यास.
• ४. फक्त संपत्तीचा अभ्यास नाही.

३. अर्थशास्त्राच्या शाखा

सूक्ष्म अर्थशास्त्र:

• “सूक्ष्म” म्हणजे लहान, वैयक्तिक घटकांचा अभ्यास (कुटुंब, फर्म, उद्योग).
• केनेथ बोल्डिंग यांची व्याख्या: “विशिष्ट उत्पादन संस्था, कुटुंब, किंमती, वेतन, उत्पन्न यांचा अभ्यास.”
• मूलभूत संकल्पना:
  • गरजा: समाधानाच्या अभावाची जाणीव.
    • कारणे: नवीन शोध, लोकसंख्या वाढ.
    • वैशिष्ट्ये:
      i) अमर्यादित.
      ii) पुनरुद्भव.
      iii) वयानुसार बदल.
      iv) लिंगभेदानुसार बदल.
      v) पसंतीक्रमानुसार बदल.
    • vi) हवामानानुसार बदल.
      vii) संस्कृतीनुसार बदल.
  • गरजांचे वर्गीकरण:
    i) आर्थिक (अन्न, औषधे) आणि आर्थिकेत्तर (हवा, सूर्यप्रकाश).
  • ii) वैयक्तिक (डॉक्टराचा स्टेथोस्कोप) आणि सामूहिक (रेल्वे प्रवास).
    iii) जीवनावश्यक (अन्न, निवारा), सुखसोयी (धुलाई यंत्र), चैनी (वातानुकूलित गाडी).
  • वस्तू आणि सेवा:
    • वस्तू: भौतिक अस्तित्व (उदा. खडू).
    • सेवा: भौतिक अस्तित्व नसते (उदा. शिकवणे).
  • उपयोगिता: वस्तू/सेवेची गरजा भागवण्याची क्षमता.
  • मूल्य:
    • उपयोगिता मूल्य: वस्तूची उपयुक्तता (उदा. सूर्यप्रकाश).
    • विनिमय मूल्य: बाजारातील किंमत (उदा. टीव्ही).
    • हिरे-पाणी विरोधाभास: पाण्याचे उपयोगिता मूल्य जास्त, विनिमय मूल्य कमी; हिऱ्याचे उलट.

स्थूल अर्थशास्त्र:

• “स्थूल” म्हणजे मोठे, एकूण घटकांचा अभ्यास (राष्ट्रीय उत्पन्न, गुंतवणूक).
• केनेथ बोल्डिंग यांची व्याख्या: “वैयक्तिक परिमाणांऐवजी एकूण परिमाणांचा अभ्यास.”
• मूलभूत संकल्पना:
  १. राष्ट्रीय उत्पन्न: आर्थिक वर्षात उत्पादित अंतिम वस्तू/सेवांची बाजारभावानुसार गणना, दुहेरी मोजदाद टाळून.
  २. बचत: उत्पन्नाचा उपभोग न करता राखलेला भाग.
• ३. गुंतवणूक: बचतीतून भांडवल निर्मिती आणि उत्पादनासाठी वापर.
• ४. व्यापार चक्र: आर्थिक चढ-उतार (तेजी: किंमतवाढ, मंदी: किंमतघट).
  ५. आर्थिक वृद्धी: वास्तव उत्पन्नात संख्यात्मक वाढ (संकुचित, स्वयंस्फूर्त).
• ६. आर्थिक विकास: वृद्धींसोबत गुणात्मक बदल (व्यापक, सहेतुक).

४. आर्थिक क्रिया

• उत्पादन: उपयोगितेची निर्मिती.
  • घटक:
    १. भूमी (नैसर्गिक साधने, मोबदला: भूखंड).
    २. श्रम (शारीरिक/बौद्धिक, मोबदला: वेतन).
    ३. भांडवल (मानवनिर्मित, मोबदला: व्याज).
    ४. संयोजक (व्यवस्थापक, मोबदला: नफा).
• वितरण: उत्पन्नाचे समाजात वितरण (खंड, वेतन, व्याज, नफा).
• विनिमय: वस्तू/सेवांची खरेदी-विक्री.
• उपभोग: गरजा पूर्ण करण्यासाठी वापर.

५. संपत्ती आणि उत्पन्न

संपत्ती:

• वैशिष्ट्ये: उपयोगिता, दुर्मिळता, विनिमयता, मनुष्यबाह्यता.
• जन्मजात गुण (सौंदर्य) संपत्तीत समाविष्ट नाही.

उत्पन्न:

• वैयक्तिक उत्पन्न: सर्व स्त्रोतांतून मिळणारा मोबदला.
• वैयक्तिक व्ययशक्य उत्पन्न: कर कापल्यानंतर उरलेला भाग.
• प्रकार: स्थिर (वेतन), अस्थिर (नफा), मौद्रिक (पैशातील), वास्तव (खर्चयोग्य), करारात्मक, उर्वरित, अर्जित (वेतन), अनर्जित (लॉटरी).

६. महत्त्वाच्या संज्ञा

• आर्थिक वृद्धी vs आर्थिक विकास:
  • वृद्धी: संख्यात्मक, एकांगी, राष्ट्रीय उत्पन्नाने मोजले जाते.
  • विकास: गुणात्मक, सर्वसमावेशक, शिक्षणाने मोजला जातो.