Notes Chapter 6 अर्थशास्त्र Class 11 Arthashastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतातील लोकसंख्या

प्रस्तावना

भारत हा विकसनशील देश आहे. देशाच्या आर्थिक विकासाचा दर हा संख्यात्मक आणि गुणात्मक वृद्धीवर अवलंबून असतो.

लोकसंख्येचे मापन: लोकसंख्या, राष्ट्रीय उत्पन्न, दरडोई उत्पन्न इत्यादींच्या आधारे केले जाते.

लोकसंख्या म्हणजे: ठराविक कालावधीसाठी विशिष्ट भागात वास्तव्य करणाऱ्या लोकांची संख्या.

भारताची जनगणना: प्रत्येक दहा वर्षांनी दशकाच्या शेवटी मोजली जाते.

• पहिली जनगणना: १८७२
• २०११ च्या जनगणनेनुसार: १२१.०२ कोटी

जागतिक स्थान:

• लोकसंख्या वाढीत चीननंतर भारताचा दुसरा क्रमांक.
• जागतिक लोकसंख्येच्या १७.५% इतकी वाटा, तर भू-भागात २.४% वाटा.

माहिती संकलन: रजिस्ट्रार जनरल कार्यालय आणि भारताची जनगणना समितीमार्फत.

ऐतिहासिक संदर्भ

कौटिल्य (३रे शतक): ‘अर्थशास्त्र’ ग्रंथात लोकसंख्येला राज्याच्या करप्रणालीचा घटक मानले.

पद्धतशीर गणना: १८६५-१८७२ मध्ये देशाच्या विविध भागांत सुरू झाली.

• उदाहरण: लिंग गुणोत्तर, लोकसंख्येची घनता, वयोगट, नागरीकरण इत्यादी.

जागतिक लोकसंख्या दिवस: ११ जुलै (१९८७ मध्ये जगाची लोकसंख्या ५०० कोटी झाली).

भारतातील लोकसंख्या वाढीतील बदल

• लोकसंख्येचा आकार: भारताची लोकसंख्या मोठी आणि वेगाने वाढणारी आहे.
• सर्वेक्षण: जनगणनेद्वारे लोकसंख्येचा आकार, रचना आणि वैशिष्ट्ये समजतात.
• तक्ता ६.१: भारतातील लोकसंख्या वाढ

विश्लेषण:

अत्यल्प घट (१९११-१९२१):

• लोकसंख्या २५.२ कोटीवरून २५.१ कोटी झाली (-०.०३%).
• कारण: साथीचे रोग (कॉलरा, फ्लू, प्लेग, मलेरिया).

महाविभाजन वर्ष (१९२१):

• १९२१ नंतर सातत्याने वाढ झाली, म्हणून ‘महाविभाजन वर्ष’ म्हणून घोषित.

सकारात्मक वृद्धी (१९३१-१९४१):

• वार्षिक वृद्धी दर १ ते १.३%.

सुधारित वाढ (१९५१-१९७१):

• स्वातंत्र्यानंतर लोकसंख्या ३६.१ कोटीवरून ५४.८ कोटी झाली.

लोकसंख्येचा विस्फोट (१९७१-२००१):

• वार्षिक वृद्धी दर २% पेक्षा जास्त.

वृद्धी दरात घट (२००१-२०११):

• १.९% (२००१) वरून १.४% (२०११) झाला.

लोकसंख्या वाढीचे सिद्धांत

माल्थसचा सिद्धांत (१७९८):

• लेखक: थॉमस रॉबर्ट माल्थस.
• ग्रंथ: “An Essay on the Principle of Population” (१७९८, सुधारित १८०३).
• सिद्धांत:
  • लोकसंख्या भौमितीय गतीने वाढते (२, ४, ८, १६…).
  • अन्नधान्याचा पुरव Uा गणितीय गतीने वाढतो (१, २, ३, ४…).
  • परिणाम: लोकसंख्या आणि अन्नपुरवठ्यात असमतोल.
• उपाय:
  • प्रतिबंधक: उशीरा विवाह, नैतिक संयम.
  • सकारात्मक: नैसर्गिक आपत्तींद्वारे नियंत्रण (उदा. रोग, दुष्काळ).

लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत:

• लेखक: ए.जे. कोल आणि इ.एम. हुवर (१९५८).
• ग्रंथ: “लोकसंख्या वाढ आणि कमी उत्पन्न देशातील आर्थिक विकास”.
• सिद्धांत: प्रत्येक देश लोकसंख्या संक्रमणाच्या तीन टप्प्यांतून जातो:

अ) पहिला टप्पा (घटता दर):

• जन्मदर आणि मृत्युदर दोन्ही जास्त.
• कारण: निरक्षरता, दारिद्र्य, वैद्यकीय सुविधांचा अभाव.
• भारत: १९२१ पूर्वी या टप्प्यात.

ब) दुसरा टप्पा (वाढता दर):

• मृत्युदर झपाट्याने कमी, जन्मदर जास्त.
• कारण: औद्योगिकरण, आर्थिक विकास.
• भारत: दुसऱ्या टप्प्यातून तिसऱ्याकडे वाटचाल.

क) तिसरा टप्पा (स्थिर दर):

• जन्मदर आणि मृत्युदर कमी.
• कारण: शिक्षण, शहरीकरण, राहणीमानातील बदल.
• विकसित देश या टप्प्यात.

तक्ता ६.२: भारतातील जन्मदर व मृत्युदर

महत्त्वाच्या संकल्पना

1. जन्मदर: एका वर्षात प्रति १,००० लोकसंख्येमागे जन्माला आलेल्या बालकांची संख्या.
2. मृत्युदर: एका वर्षात प्रति १,००० लोकसंख्येमागे मृत्यू पावलेल्या व्यक्तींची संख्या.
3. जीवित प्रमाणदर: जन्मदर – मृत्युदर = लोकसंख्येतील खरी वाढ.

भारतातील लोकसंख्येचा विस्फोट

विस्फोट म्हणजे: लोकसंख्येची वाढ ही अर्थव्यवस्थेच्या विकासापेक्षा वेगवान होते.

कारणे:

1. वाढता जन्मदर:
   • निरक्षरता, विवाहाची सार्वत्रिकता, कमी वयात विवाह, मुलगाच हवा, संयुक्त कुटुंब, शेतीवरील अवलंबित्व, दारिद्र्य, कुटुंब नियोजनाबाबत अज्ञान.
2. कमी होणारा मृत्युदर:
   • वैद्यकीय सुधारणा, माता-बालमृत्युदरात घट, साक्षरता, सकस आहार, आपत्ती व्यवस्थापन, शहरीकरण, जनजागृती.

परिणाम:

• भूमी आणि कृषीवर भार, सुविधांवर ताण, अन्नपुरवठ्यात असमतोल, पर्यावरण समस्या, सामाजिक समस्या, कमी राष्ट्रीय उत्पन्न.

लोकसंख्या विस्फोटावर उपाय

आर्थिक उपाय:

• औद्योगिक विस्तार, रोजगार संधी, दारिद्र्य निर्मूलन, संपत्तीचे समान वाटप.

सामाजिक उपाय:

• शिक्षणाचा विस्तार, महिलांचा दर्जा सुधारणे, विवाहाची वयोमर्यादा वाढवणे.

लोकसंख्या धोरण:

• कुटुंब नियोजन कार्यक्रम (१९५२): जन्मदर कमी करण्यासाठी, परंतु यश मर्यादित.
• कुटुंब कल्याण कार्यक्रम (१९७९): माता-बालक आरोग्य आणि आहार सुविधा.
• राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण (२०००):
  • उद्दिष्टे: १४ वर्षांपर्यंत मोफत शिक्षण, बालमृत्युदर ३०, माता मृत्युदर १००, लसीकरण, विवाह वय २०+, २०४५ पर्यंत स्थिर लोकसंख्या.

लोकसंख्या: एक मानवी संसाधन

प्रस्तावना: लोकसंख्या हा राष्ट्राचा मौलिक स्रोत आहे. निरोगी, सुशिक्षित आणि कुशल लोकसंख्येमुळे विकास शक्य होतो.

मानव विकास संकल्पना (UNDP, १९९०):

• आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय निवडींचा समावेश.

आर्थिक विकासातील भूमिका:

• उत्पादकता वाढ, सामाजिक स्थैर्य, संशोधनाला चालना, जन्मदर नियंत्रण, आयुर्मान वाढ, जीवनाचा दर्जा सुधारणा.

लोकसंख्या शिक्षण:

• लोकसंख्येबाबत जागरूकता आणि गुणात्मक-संख्यात्मक विकास.

लोकसंख्या लाभांश:

• उत्पादक लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त असल्यास अर्थव्यवस्थेला फायदा.

महत्त्वाचे मुद्दे

• न्यूनतम लोकसंख्या: संसाधने लोकसंख्येपेक्षा जास्त.
• अधिकतम लोकसंख्या: लोकसंख्या संसाधनांपेक्षा जास्त.
• पर्याप्त लोकसंख्या: लोकसंख्या आणि संसाधने समान.