Question Answers Chapter 7 अर्थशास्त्र Class 11 Arthashastra Maharashtra Board Marathi Medium

चरण १: डेटा क्रमबद्ध करा

डेटा आधीपासूनच जवळजवळ क्रमबद्ध आहे, परंतु पूर्णपणे क्रमबद्ध करणे आवश्यक आहे: 3.14, 3.41, 3.45, 3.46, 3.49, 3.51, 3.52, 3.53, 3.62

चरण २: चतुर्थके (Quartiles) काढणे

• एकूण संख्यांची संख्या = 9 (उजवीकडे लिहिलेल्या वर्षांची संख्या)
• पहिले चतुर्थक (Q₁) = डेटाच्या खालच्या 25% मध्ये येते, म्हणजे 9/4 = 2.25 (दुसऱ्या स्थानानंतर थोडे पुढे)
• तिसरे चतुर्थक (Q₃) = डेटाच्या वरच्या 75% मध्ये येते, म्हणजे (3 × 9/4) = 6.75 (सातव्या स्थानानंतर थोडे पुढे)

Q₁ (पहिले चतुर्थक) गणना:

• Q₁ स्थान = (n + 1)/4 = (9 + 1)/4 = 2.5
• Q₁ = मूल्ये 2 आणि 3 च्या मधे (3.41 आणि 3.45) चा सरासरी = (3.41 + 3.45) / 2 = 3.43

Q₃ (तिसरे चतुर्थक) गणना:

• Q₃ स्थान = 3 × (n + 1)/4 = 3 × 2.5 = 7.5
• Q₃ = मूल्ये 7 आणि 8 च्या मधे (3.52 आणि 3.53) चा सरासरी = (3.52 + 3.53) / 2 = 3.525

अंतिम उत्तर:

• पहिले चतुर्थक (Q₁) = 3.43%
• तिसरे चतुर्थक (Q₃) = 3.525%

प्र. ६. खालील प्रश्नांची सविस्‍तर उत्‍तरे लिहा :

१) औद्योगिक बेरोजगारीचे प्रकार स्‍पष्‍ट करा.

उत्तर: औद्योगिक बेरोजगारी ही शहरी भागातील कारखाने आणि उद्योगांमध्ये कामगारांना रोजगार मिळत नसल्याची स्थिती आहे. दस्तऐवजानुसार, औद्योगिक बेरोजगारीचे खालील प्रकार स्पष्ट केले आहेत :

• तांत्रिक बेरोजगारी : ही बेरोजगारी तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे उद्भवते. आधुनिक तंत्रज्ञान (उदा. संगणक, यांत्रिक यंत्रे) भांडवल-प्रधान असते आणि त्यामुळे कामगारांची गरज कमी होते. जेव्हा उद्योगांमध्ये नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केला जातो, तेव्हा प्रशिक्षणाचा अभाव असल्याने कामगार आपल्या नोकरीवरून विस्थापित होतात. उदा., संगणकाच्या वापरामुळे टंकलेखक बेरोजगार झाले.
• संघर्षजन्य बेरोजगारी : ही बेरोजगारी उद्योगांमधील संघर्षांमुळे निर्माण होते. यामध्ये यांत्रिक बिघाड, वीजटंचाई, कच्च्या मालाचा अभाव, किंवा कामगारांचा संप यांचा समावेश होतो. ही बेरोजगारी तात्पुरत्या स्वरूपाची असते आणि उत्पादन थांबल्याने कामगारांना रोजगार गमवावा लागतो.
• चक्रीय बेरोजगारी : ही बेरोजगारी व्यापारचक्रातील मंदीच्या परिस्थितीत उद्भवते. मंदीच्या काळात प्रभावी मागणी घटते, त्यामुळे उत्पादकांचा नफा आणि किमती कमी होतात. परिणामी गुंतवणूक आणि उत्पादनात घट होते, ज्यामुळे कामगारांना बेरोजगारीला सामोरे जावे लागते.
• संरचनात्मक बेरोजगारी : ही बेरोजगारी देशाच्या आर्थिक संरचनेतील मूलभूत बदलांमुळे उद्भवते. हे बदल उत्पादन घटकांच्या मागणी आणि पुरवठ्यावर परिणाम करतात. उदा., घोडागाडीऐवजी ऑटोरिक्षाचा वापर किंवा संगणकामुळे टंकलेखकांचे कौशल्य वापरात न पडणे. ही दीर्घकालीन अवस्था असते आणि उपलब्ध रोजगार व कामगारांचे कौशल्य यातील तफावतीमुळे निर्माण होते.

२) भारतातील बेरोजगारीची कारणे स्‍पष्‍ट करा.

उत्तर: भारतातील बेरोजगारीची कारणे दस्तऐवजात खालीलप्रमाणे नमूद केली आहेत :

• रोजगारविरहित वाढ : भारतातील रोजगाराच्या वाढीचा दर आर्थिक वृद्धीपेक्षा खूपच कमी आहे. वाढत्या श्रमशक्तीला सामावून घेण्यासाठी पुरेशा रोजगाराच्या संधी नाहीत, ज्यामुळे बेरोजगारी वाढते.
• श्रमशक्तीतील वाढ : मृत्यूदर कमी झाला असला तरी जन्मदर कमी झालेला नाही, त्यामुळे लोकसंख्या आणि श्रमशक्तीमध्ये वाढ झाली आहे. ही वाढती श्रमशक्ती रोजगार मिळवू शकत नाही, ज्यामुळे बेरोजगारी वाढते.
• यांत्रिकीकरणाचा अतिरिक्त वापर : भारतात मनुष्यबळ मुबलक असून श्रमप्रधान उत्पादन तंत्र वापरणे सोयीचे आहे. परंतु, उद्योग आणि शेतीत भांडवलाचा वापर वाढला आहे, ज्यामुळे कामगारांची गरज कमी होते आणि बेरोजगारी वाढते.
• कौशल्य विकास कार्यक्रमाचा अभाव : भारतातील मोठ्या लोकसंख्येचा भाग अशिक्षित आणि अकुशल आहे. व्यावसायिक आणि कौशल्य विकास अभ्यासक्रमांची कमतरता असल्याने उद्योगांना लागणारे कुशल मनुष्यबळ उपलब्ध होत नाही.
• रोजगाराची अपेक्षा : सुशिक्षित बेरोजगार पांढरपेशा नोकऱ्यांसाठी प्रतीक्षा करतात आणि स्वयंरोजगाराकडे लक्ष देत नाहीत. अपेक्षित पगार आणि कामाच्या स्वरूपानुसार रोजगार न मिळाल्याने ते बेरोजगार राहतात.
• शेतीचे हंगामी स्वरूप : शेती हा हंगामी व्यवसाय आहे आणि पावसावर अवलंबून आहे. जलसिंचन, सुपीक जमिनींचा अभाव, कालबाह्य तंत्र यामुळे शेतीची उत्पादकता कमी आहे, ज्यामुळे वर्षात काही महिन्यांनंतर बेरोजगारी निर्माण होते.
• आर्थिक विकासाचा कमी दर : भारताचा आर्थिक विकास दर कमी आहे. औद्योगिक विस्तार, सिंचन, खते, पायाभूत सुविधांचा अभाव यामुळे ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी कमी आहेत.
• ग्रामीण लोकसंख्येचे स्थलांतर : रोजगाराच्या शोधात ग्रामीण भागातून नागरी भागात लोकांचे स्थलांतर होते, ज्यामुळे शहरी भागात बेरोजगारीचे प्रमाण वाढते.

३) बेकारी कमी करण्यासाठी शासनाने केलेल्‍या उपाययोजना स्‍पष्‍ट करा.

उत्तर: शासनाने बेरोजगारी कमी करण्यासाठी अनेक उपाययोजना राबविल्या आहेत, ज्यांचा उल्लेख दस्तऐवजात खालीलप्रमाणे आहे :

• रोजगार हमी योजना (EGS) : ही योजना महाराष्ट्र सरकारने २८ मार्च १९७२ मध्ये सुरू केली. याचा उद्देश ग्रामीण जनतेसाठी उत्पादनक्षम रोजगार आणि दारिद्र्य निर्मूलन आहे. सरकारने किमान रोजगाराची हमी दिली असून इतर राज्यांनीही ही योजना अंमलात आणली.
• स्वर्णजयंती ग्राम स्वयंरोजगार योजना (SGSY) : ही योजना एप्रिल १९९९ मध्ये सुरू झाली, जी ग्रामीण विकास कार्यक्रमांचे पुनर्गठन आहे. ही ग्रामीण गरिबांसाठी स्वयंरोजगाराची योजना आहे.
• स्वर्णजयंती शहरी रोजगार योजना (SJSRY) : डिसेंबर १९९७ मध्ये सुरू झालेली ही योजना शहरी बेरोजगारांना स्वयंरोजगार, महिला स्वयंरोजगार, कौशल्य प्रशिक्षण आणि वेतन रोजगार पुरवते. केंद्र सरकार ७५% आणि राज्य सरकार २५% खर्च करते.
• प्रधानमंत्री रोजगार योजना (PMRY) : १९९३ पासून लागू असलेली ही योजना सुशिक्षित तरुणांना स्वयंरोजगाराच्या संधी देते.
  ग्रामीण युवक प्रशिक्षण व स्वयंरोजगार योजना (TRYSEM) : १९७९ मध्ये सुरू झालेली ही योजना ग्रामीण तरुणांना प्रशिक्षण देऊन स्वयंरोजगाराकडे प्रेरित करते. १९९९ मध्ये ही योजना SGSY मध्ये विलीन झाली.
• जवाहर रोजगार योजना (JRY) : १ एप्रिल १९८९ मध्ये सुरू झालेली ही योजना मागास जिल्ह्यांसाठी वेतन रोजगार पुरवते. १९९९ पासून ही योजना JGSY म्हणून ग्रामीण भागासाठी मर्यादित राहिली.
• महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGS) : २ ऑक्टोबर २००९ पासून सुरू झालेली ही योजना ग्रामीण कुटुंबांना वर्षात किमान १०० दिवस अकुशल काम आणि वेतनाची हमी देते.
• दीनदयाल उपाध्याय ग्रामीण कौशल्य योजना-२०१४ : २३ सप्टेंबर २०१४ मध्ये सुरू झालेली ही योजना १५-३५ वयोगटातील ग्रामीण तरुणांना तीन महिन्यांचे प्रशिक्षण आणि नोकरी देते.
• कौशल्य विकास आणि उद्योजकता विकासासाठी राष्ट्रीय धोरण (२०१५) : हे धोरण २००९ मध्ये सुरू झाले आणि खाजगी क्षेत्राला प्रोत्साहन देते. याचा उद्देश उद्योजकता, महिलांचा उद्योगात सहभाग आणि कौशल्य विकास आहे.
• स्टार्ट अप इंडिया पुढाकार : जानेवारी २०१६ मध्ये सुरू झालेला हा उपक्रम तरुणांना उद्योग उभारण्यासाठी प्रोत्साहित करतो.
• प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना (२०१६-२०२०) : या योजनेचा उद्देश तरुणांचे कौशल्य विकास करणे आहे. २०२० पर्यंत १२,००० कोटी रुपयांची तरतूद करून प्रशिक्षण पूर्ण केल्यावर मोबदला दिला जातो.