Question Answers Chapter 9 अर्थशास्त्र Class 11 Arthashastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारताचे १९९१ पासूनचे आर्थिक धोरण

प्र. १. खालील विधाने पूर्ण करा :

१) स्‍वातंत्र्यानंतर भारताने ……… स्‍वीकार केला.

अ) समाजवादाचा ब) भांडवलशाहीचा
क) मिश्र/संमिश्र अरव्थ्यवस्थेचा ड) साम्‍यवादाचा

उत्तर – क) मिश्र/संमिश्र अर्थव्यवस्थेचा
स्पष्टीकरण: स्वातंत्र्यानंतर भारताने समाजवादी आणि भांडवलशाही या दोन्हींचे मिश्रण असलेली मिश्र अर्थव्यवस्था स्वीकारली, ज्यामध्ये सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रांचा समावेश होता.

२) नवीन आर्थिक धोरणाने विदेशी तंत्रज्ञानाला …… मान्यता दिली

अ) कुटीरोद्योग ब) लघुउद्योग
क) सूक्ष्म एजन्सी ड) उच्च प्राधान्य उद्योग

उत्तर – ड) उच्च प्राधान्य उद्योग
स्पष्टीकरण: १९९१ च्या नवीन आर्थिक धोरणात उच्च प्राधान्य असणाऱ्या उद्योगांमध्ये विदेशी तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देण्यासाठी मान्यता देण्यात आली होती, ज्यामुळे उत्पादन खर्च कमी करणे आणि स्पर्धात्मकता वाढविणे शक्य झाले.

३) सद्यास्थितीत सार्वजनिक क्षेत्रासाठी आरक्षित उद्योगांची संख्या ……… इतकी झाली आहे.
अ) ३   ब) ५  क) ७  ड) २

उत्तर – ड) २
स्पष्टीकरण: दस्तऐवजात नमूद केल्यानुसार, २०१४ पासून फक्त रेल्वे आणि अणुऊर्जा हे दोन उद्योग सार्वजनिक क्षेत्रासाठी आरक्षित ठेवण्यात आले आहेत.

प्र. २. विधान आणि तर्क प्रश्न :

१) विधान ‘अ’ : उदारीकरणांतर्गत उद्योगांचे परवाना वितरण करणे ही एक महत्‍त्‍वाची पायरी आहे.

तर्क ‘ब’ : अनावश्यक नियंत्रणे आणि प्रतिबंधामुळे १९९१ पूर्वी आर्थिक स्‍थिरता होती.

पर्याय : १) विधान ‘अ’ सत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्‍य आहे.
२) विधान ‘अ’ असत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ सत्‍य आहे.
३) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण आहे.
४) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण नाही.

उत्तर – १) विधान ‘अ’ सत्य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्य आहे.
स्पष्टीकरण: उदारीकरणांतर्गत औद्योगिक परवाना धोरणात शिथिलता आणणे ही महत्त्वाची पायरी होती, परंतु १९९१ पूर्वी अनावश्यक नियंत्रणे आणि प्रतिबंधांमुळे आर्थिक संकट निर्माण झाले होते, आर्थिक स्थिरता नव्हती.

२) विधान ‘अ’ : १९९०-९१ च्या दरम्‍यान भारताला परकीय गंगाजळीचा (चलन) तीव्र तुटवडा होतो.

तर्क ‘ब’ : आयात कोटा आणि आयात शुल्‍क यांमुळे आयातीमध्ये वाढ झाली.

पर्याय : १) विधान ‘अ’ सत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्‍य आहे.
२) विधान ‘अ’ असत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ सत्‍य आहे.
३) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण आहे.
४) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण नाही.

उत्तर – १) विधान ‘अ’ सत्य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्य आहे.
स्पष्टीकरण: १९९०-९१ मध्ये विदेशी चलनाचा साठा कमी झाला होता, परंतु आयात कोटा आणि आयात शुल्कामुळे आयात वाढली नाही, तर ती मर्यादित झाली होती, ज्यामुळे संकट अधिक गहिरे झाले.

३) विधान ‘अ’ : उदारीकरणानंतर देशांतर्गत वस्‍तूंची विक्री वाढली.

तर्क ‘ब’ : उदारमतवादी धोरणामुळे परकीय वस्‍तंच्या मागणीत वाढ होऊन आयात वाढली.

पर्याय : १) विधान ‘अ’ सत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्‍य आहे.
२) विधान ‘अ’ असत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ सत्‍य आहे.
३) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधा ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण आहे.
४) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण नाही.

उत्तर – २) विधान ‘अ’ असत्य आहे, परंतु विधान ‘ब’ सत्य आहे.
स्पष्टीकरण: उदारीकरणानंतर परकीय वस्तूंची मागणी आणि आयात वाढली, ज्यामुळे देशांतर्गत वस्तूंची विक्री वाढण्याऐवजी त्यावर दुष्परिणाम झाला.

४) विधान ‘अ’ : जागतिकीकरणामुळे देश अन्नधान्य उत्‍पादनामध्ये स्‍वयंपूर्णता प्राप्त करू शकला नाही.

तर्क ‘ब’ : जागतिकीकरणामुळे माहिती व तंत्रज्ञान क्षेत्रात क्रांती झाली आहे.

पर्याय : १) विधान ‘अ’ सत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ असत्‍य आहे.
२) विधान ‘अ’ असत्‍य आहे, परंतु विधान ‘ब’ सत्‍य आहे.
३) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण आहे.
४) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्‍य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्‍य स्‍पष्‍टीकरण नाही.

उत्तर – ४) विधान ‘अ’ आणि ‘ब’ दोन्ही सत्य आहे आणि विधान ‘ब’ हे विधान ‘अ’ चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे अन्नधान्य उत्पादनात स्वयंपूर्णता मिळाली नाही हे खरे आहे, तसेच माहिती व तंत्रज्ञान क्षेत्रात क्रांती झाली हेही खरे आहे, परंतु या दोन्ही गोष्टींचा परस्परांशी संबंध नाही.

प्र.३. विसंगत शब्द ओळखा :

१) नवीन आर्थिक धोरण – उदारीकरण,खाजगीकरण, विमुद्रीकरण, जागतिकीकरण

उत्तर: विमुद्रीकरण
स्पष्टीकरण: नवीन आर्थिक धोरणाचे मुख्य घटक उदारीकरण, खाजगीकरण आणि जागतिकीकरण आहेत, तर विमुद्रीकरण हा त्याचा भाग नाही.

२) उद्योगांना अनिवार्य परवाना असणारे उद्योगमादक पेय, निर्यात वस्‍तू, सिगारेट्स, औद्योगिक स्‍फोटके

उत्तर: निर्यात वस्तू
स्पष्टीकरण: अनिवार्य परवाना असणारे उद्योग म्हणजे संरक्षण साधने, औद्योगिक स्फोटके, धोकादायक रसायने आणि तंबाखूजन्य पदार्थ, तर निर्यात वस्तूंसाठी परवाना सक्तीचा नाही.

३) नवरत्‍नांचा दर्जा असलेले धोरणSPCL, IOC, ONGC, HPCL

उत्तर: SPCL
स्पष्टीकरण: IOC, ONGC, HPCL हे नवरत्न उद्योग आहेत, परंतु SPCL हा नवरत्न उद्योग नाही.

४) उदारीकरणाचे उपायMRTP, FERA, SEBI, NTPC

उत्तर: NTPC
स्पष्टीकरण: MRTP, FERA आणि SEBI हे उदारीकरणाचे उपाय आहेत, तर NTPC हा एक सार्वजनिक उद्योग आहे, उपाय नाही.

प्र. ४. खालील उदाहरणांच्या आधारे संकल्‍पना ओळखून स्‍पष्‍ट करा :

१) भारतात आता अनेक प्रकारच्या आणि कंपन्यांच्या मोटारी सहज उपलब्ध होऊ लागल्या आहेत.

उत्तर:

• संकल्पना: जागतिकीकरण
• स्पष्टीकरण: जागतिकीकरणामुळे परकीय कंपन्यांना भारतीय बाजारपेठेत प्रवेश मिळाला, ज्यामुळे विविध प्रकारच्या मोटारी उपलब्ध झाल्या.

२) भारतातील काही सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योगांचे भागभांडवल खाजगी क्षेत्रास विकण्यात आले आहे.

उत्तर:

• संकल्पना: खाजगीकरण
• स्पष्टीकरण: खाजगीकरणांतर्गत सार्वजनिक उद्योगांचे भागभांडवल खाजगी क्षेत्राला विकले जाते, ज्याला निर्गुंतवणूक म्हणतात.

३) भारतातील उद्योग क्षेत्रात परकीय गुंतवणुकीस आता मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले आहे.

उत्तर:

• संकल्पना: उदारीकरण
• स्पष्टीकरण: उदारीकरणामुळे विदेशी प्रत्यक्ष गुंतवणुकीला (FDI) प्रोत्साहन देण्यात आले, ज्यामुळे उद्योग क्षेत्रात परकीय भांडवल वाढले.

प्र. ५. खालील विधानाशी सहमत आहात किंवा नाहीत ते सकारण स्‍पष्‍ट करा :

१) उदारीकरणामुळे आंतरराष्‍ट्रीय व्यापाराला चालना मिळाली.

उत्तर: सहमत
स्पष्टीकरण: उदारीकरणामुळे आयात-निर्यातीवरील नियंत्रणे शिथिल झाली, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन मिळाले.

२) सरकारने खाजगी उद्योगांना सार्वजनिक क्षेत्रात मुक्‍त प्रवेश दिला.

उत्तर: असहमत
स्पष्टीकरण: खाजगी उद्योगांना काही प्रमाणात प्रवेश दिला गेला असला तरी रेल्वे आणि अणुऊर्जा हे क्षेत्र अजूनही सार्वजनिक क्षेत्रासाठी आरक्षित आहेत.

३) विमा क्षेत्रात सरकारची मक्‍तेदारी आहे.

उत्तर: असहमत
स्पष्टीकरण: १९९९ च्या IRDA कायद्यानंतर विमा क्षेत्रात खाजगी कंपन्यांना परवानगी देण्यात आली, त्यामुळे सरकारची मक्तेदारी संपली.

४) राष्‍ट्रीय नूतनीकरण मंडळाची (NRB) निर्मिती दारिद्र्य हटविण्यासाठी करण्यात आली.

उत्तर: असहमत
स्पष्टीकरण: NRB ची निर्मिती तोट्यातील सार्वजनिक उद्योग बंद झाल्यावर कामगारांना भरपाई देण्यासाठी झाली, दारिद्र्य हटविण्यासाठी नव्हे.

५) इंडियन ऑईल कॉर्पोरेशन (IOC) उद्योग नवरत्‍नांपैकी एक सार्वजनिक उद्योग आहे.

उत्तर: सहमत
स्पष्टीकरण: IOC हा १९९७-९८ मध्ये नवरत्न दर्जा प्राप्त झालेला सार्वजनिक उद्योग आहे.

प्र. ६. खालील प्रश्नांची सविसतर उत्‍तरे लिहा :

१) नवीन आर्थिक धोरणाची वैशिष्‍ट्ये सांगा.

उत्तर: १९९१ च्या नवीन आर्थिक धोरणाची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• औद्योगिक परवाना धोरणात शिथिलता: १८ उद्योग वगळता इतर उद्योगांना परवानामुक्त करण्यात आले. आता फक्त चार उद्योगांना परवाना सक्तीचा आहे (संरक्षण साधने, औद्योगिक स्फोटके, धोकादायक रसायने, तंबाखूजन्य पदार्थ).
• विदेशी गुंतवणुकीला प्रोत्साहन: उच्च प्राधान्य उद्योगांमध्ये FDI ला मान्यता देण्यात आली, मर्यादा ५१% वरून १००% पर्यंत वाढविली.
• खाजगीकरण: सार्वजनिक उद्योगांची संख्या १७ वरून २ पर्यंत कमी झाली, निर्गुंतवणुकीला प्रोत्साहन देण्यात आले.
• MRTP कायद्याचे उच्चाटन: मोठ्या उद्योगांवरील नियंत्रणे काढून उद्योगवाढीला चालना मिळाली.
• व्यापाराचे उदारीकरण: आयात-निर्यातीवरील निर्बंध शिथिल झाले, SEZ आणि AEZ ची स्थापना झाली.
• वित्तीय सुधारणा: खाजगी आणि विदेशी बँकांना परवानगी देण्यात आली.

२) जागतिकीकरणासाठी केलेल्या उपाययोजना स्पष्ट करा.

उत्तर: जागतिकीकरणासाठी खालील उपाययोजना करण्यात आल्या:

• संख्यात्मक नियंत्रणाचे उच्चाटन: आयात-निर्यातीवरील संख्यात्मक निर्बंध काढले गेले, आयात शुल्क कमी झाले.
• विदेशी भांडवलाला प्रोत्साहन: आर्थिक क्षेत्र परकीय गुंतवणुकीसाठी खुले झाले.
• रुपयाची परिवर्तनशीलता: रुपयाचा विनिमय दर लवचिक झाला, चालू खात्यावर पूर्ण परिवर्तनशीलता आली.
• विदेशी कंपन्यांचा सहभाग: भारतीय कंपन्यांना विदेशी कंपन्यांशी भागीदारीला परवानगी मिळाली (उदा. मारुती सुझुकी).
• दीर्घकालीन व्यापार धोरण: उदारीकरण आणि निर्बंध कमी करून आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला चालना देण्यात आली.
• निर्यातीला प्रोत्साहन: SEZ ची निर्मिती आणि निर्यातदारांना प्रोत्साहन देण्यात आले.

प्र. ७. खालील उतारा काळजीपूर्वक वाचून प्रश्नांची उत्‍तरे द्या.

दुग्‍धव्यवसायावर आधारित भारतीय आइस्‍क्रीम उद्योग हा अतिशय जलदगतीने वाढणारा उद्योग आहे. भारतातील आइस्‍क्रीमचा दरडोई उपभोग/वापर इतर देशांच्या तुलनेत कमी आहे. भारतात दरडोई उपभोग ४०० मिली आहे तर अमेरिकेच्या संयुक्‍त संस्‍थानात २२००० मिली आणि चीनमध्ये ३००० मिली आहे. भारतातील आइस्‍क्रीमचा दरडोई उपभोग कमी असण्याचे कारण भारतीय बनावटीचे मिठाईचे पदार्थ आहेत. भारतात शंभरपेक्षा जास्‍त प्रकारच्या मिठाई तयार होतात. परदेशात मात्र आइस्‍क्रीम आणि पेस्‍ट्रीज असे दोनच पदार्थ वापरतात.
जागतिकीकरणाच्या आजच्या युगात, लोकांचे मतपरिवर्तन सातत्‍याने होत आहे. भारतात आता अनेक परदेशी आइस्‍क्रीम बनवणाऱ्या उद्योगांनी पाय रोवले आहेत. त्‍यांनी अनेक दुकाने थाटली असून वेगवेगळ्या प्रकारच्या व स्‍वादाच्या आइस्‍क्रीम्समुळे युवावर्ग आकर्षित होत आहे. याशिवाय प्रभावी वितरण व्यवसायसुद्धा आहे.
शीतगृहांच्या साखळीतील पायाभूत सुविधांमध्ये झालेली वाढ, भारतीयांच्या क्रियाशील मिळकतीत झालेली वाढ आणि भारतीयांच्या राहणीमानात जीवनमानात झालेले बदल यांमुळे आइस्‍क्रीम उद्योगाला चांगले भविष्‍य लाभले आहे. तथापि, आइस्‍क्रीमवरील कर जास्त आहेत. आइस्‍क्रीमवर सुमारे १८% वस्‍तू सेवाकर आहे, तर बटर, चिजसारख्या इतर दुग्‍ध पदार्थांवर केवळ १२% वस्‍तू सेवाकर लागतो.
आइस्‍क्रीम उद्योगाने २०१६-१७ या आर्थिक वर्षात १.५ अब्‍ज अमेरिकी डॉलर एवढा महसूली व्यवसाय केला आहे. या व्यवसायातून प्रत्‍यक्ष व अप्रत्‍यक्ष कर्मचाऱ्यांची संख्या पंधरा लाख आहे. दुग्‍ध व दुग्‍धप्रक्रिया उद्योगांपैकी आइस्‍क्रीम उद्योग हा सर्वांत मोठा कर्मचारी संख्या असलेला उद्योग आहे.

१) भारतात आइस्‍क्रीमचा दरडोई उपभोग कमी असण्याचे कारण कोणते?

उत्तर: भारतात आइस्‍क्रीमचा दरडोई उपभोग कमी असण्याचे कारण म्हणजे भारतीय बनावटीचे मिठाईचे पदार्थ. भारतात शंभरपेक्षा जास्त प्रकारच्या मिठाई तयार होतात, ज्यामुळे आइस्‍क्रीमचा वापर कमी आहे.

२) जागतिकीकरणाचा भारतीय आइस्‍क्रीम उद्योगावरील परिणाम सांगा?

उत्तर: जागतिकीकरणामुळे अनेक परदेशी आइस्‍क्रीम बनवणाऱ्या कंपन्यांनी भारतात प्रवेश केला, दुकाने उघडली आणि विविध स्वादाच्या आइस्‍क्रीम्समुळे युवावर्ग आकर्षित झाला. यामुळे उद्योगाला चालना मिळाली.

३) भारतातील आइस्‍क्रीम उद्योगाच्या वाढीस पोषक घटक कोणते ते शोधा.

उत्तर:

• शीतगृहांच्या साखळीतील पायाभूत सुविधांमध्ये वाढ.
• भारतीयांच्या क्रियाशील मिळकतीत वाढ.
• राहणीमान आणि जीवनमानात बदल.
• प्रभावी वितरण व्यवस्था.

४) भारतातील आइस्‍क्रीम उद्योगावर लादलेल्या वस्तूसेवा कराचे परिणाम तुमच्या शब्‍दात मांडा.

उत्तर: आइस्‍क्रीमवर १८% वस्तूसेवाकर लादण्यात आला आहे, जो बटर आणि चीजसारख्या इतर दुग्ध पदार्थांवरील १२% करापेक्षा जास्त आहे. यामुळे आइस्‍क्रीमच्या किमती वाढल्या, ज्याचा परिणाम ग्राहकांच्या खरेदीवर होऊ शकतो आणि उद्योगाच्या वाढीवर मर्यादा येऊ शकते. तरीही, उद्योगाने १.५ अब्ज डॉलरचा महसूल मिळवला आहे, परंतु करामुळे स्पर्धात्मकता कमी होण्याची शक्यता आहे.