Important Questions Chapter 2 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

विदारण आणि विस्तृत झीज

लघु प्रश्न

1. खडकांचे किती प्रकार आहेत?

उत्तर: खडकांचे तीन प्रकार आहेत (अग्निजन्य, स्तरित, रूपांतरित).

2. अग्निजन्य खडक कसे तयार होतात?

उत्तर: ज्वालामुखीतील लाव्हारसाचे घनीभवन होऊन.

3. स्तरित खडकांची निर्मिती कशी होते?

उत्तर: खडकांचे तुकडे वाहून संचयित होऊन दाबाने.

4. रूपांतरित खडक कसे बनतात?

उत्तर: अग्निजन्य आणि स्तरित खडकांवर उष्णता व दाब पडून.

5. गोठण-वितळण विदारण कोठे घडते?

उत्तर: उच्च अक्षवृत्तीय आणि पर्वतीय प्रदेशात.

6. कणीय विदारणाला मुख्य कारक कोणते आहे?

उत्तर: तापमानातील बदल.

7. खंड विखंडन कोणत्या खडकात होते?

उत्तर: ग्रेनाइट खडकात.

8. रासायनिक विदारणात कोणती प्रक्रिया महत्त्वाची आहे?

उत्तर: जलीय अपघटन.

9. भस्मीकरणामुळे खडकाचा रंग कसा बदलतो?

उत्तर: लोह तांबडे आणि ॲल्युमिनियम पिवळे होते.

10. जैविक विदारणात कोणाची भूमिका असते?

उत्तर: वनस्पतींची मुळे आणि शेवाळ.

11. विस्तृत झीजला मुख्य कारक कोणते आहे?

उत्तर: गुरुत्व बल.

12. भूस्खलन कोठे जास्त घडते?

उत्तर: हिमालयासारख्या तीव्र उताराच्या प्रदेशात.

13. मातलोट ही प्रक्रिया किती गतीने होते?

उत्तर: संथ गतीने (मिलीमीटरमध्ये).

14. आम्ल पर्जन्याने कोणत्या वास्तूंचे नुकसान होते?

उत्तर: ताजमहल आणि पार्थेनॉन.

15. अपपर्णन कोणत्या खडकात दिसते?

उत्तर: ग्रेनाइट खडकात.

दीर्घ प्रश्न

1. स्तरित खडकांची निर्मिती कशी होते, स्पष्ट करा.

उत्तर: स्तरित खडकांची निर्मिती खडकांचे लहान तुकडे होऊन त्यांचे वाहन आणि दुसऱ्या ठिकाणी संचयन होऊन होते. या संचयित अवसादावर प्रचंड दाब पडतो आणि वालुकाश्म, कोनी वालुकाश्म यांसारखे खडक तयार होतात, ज्यामध्ये जैविक घटकही मिसळतात. यामुळे पृथ्वीवरील भूरूपे आणि मातीचा आधार निर्माण होतो.

2. गोठण-वितळण विदारणाची प्रक्रिया काय आहे, तसेच त्याचे परिणाम सांगा.

उत्तर: गोठण-वितळण विदारणात पाणी खडकांच्या भेगांमध्ये शिरून रात्री गोठते आणि त्याचे आकारमान वाढते, ज्यामुळे भेगा रुंदावतात. दिवसा ते पुन्हा वितळते आणि ही सततची क्रिया खडक तुटण्यास कारणीभूत होते, विशेषतः पर्वतीय प्रदेशात. यामुळे खडक कमकुवत होऊन माती तयार होते.

3. कणीय विदारण आणि खंड विखंडन यांमध्ये फरक स्पष्ट करा.

उत्तर: कणीय विदारणात तापमानातील दैनिक बदलांमुळे खनिजे प्रसरण आणि आकुंचन पावतात, ज्यामुळे खडकाचे कण सुटतात, मुख्यतः उष्ण वाळवंटात. खंड विखंडनात उष्णतेमुळे ग्रेनाइटसारख्या खडकांचे जोड फुटून मोठे तुकडे पडतात, जे दैनिक तापमान कक्षा जास्त असलेल्या प्रदेशात दिसते. दोन्ही कायिक विदारणाचे प्रकार आहेत, परंतु त्यांचा प्रभाव आणि खडकांचे स्वरूप वेगळे आहे.

4. रासायनिक विदारणातील जलीय अपघटन आणि द्रावीकरण यांचे वर्णन करा.

उत्तर: जलीय अपघटनात पाण्यातील रेणूंसह खनिजांचा संयोग होऊन खडकाचे विघटन होते, विशेषतः सिलिकेट खनिजे असलेल्या अग्निजन्य खडकांत. द्रावीकरणात कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम यांचे पाण्यात विरघळणे होते, ज्यामुळे आम्ल निर्मिती आणि खडकाचे नुकसान होते, उदा. चुनखडक. या दोन्ही प्रक्रिया आर्द्र हवामानात प्रभावी आहेत.

5. जैविक विदारणाची प्रक्रिया आणि त्याचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: जैविक विदारणात वनस्पतींची मुळे खडकांच्या भेगांत शिरून त्यांना रुंद करतात, तर शेवाळ आणि जिवाणू रासायनिक प्रक्रिया तीव्र करतात. बिळ करणारे प्राणीही विदारणाला चालना देतात, ज्यामुळे खडक तुटतात आणि माती तयार होते. हे माती निर्मिती आणि जैवविविधतेसाठी महत्त्वाचे आहे.

6. विस्तृत झीज काय आहे, तसेच त्याचे मुख्य प्रकार कोणते आहेत?

उत्तर: विस्तृत झीज ही गुरुत्व बलाने पदार्थांचे उतारावरून खाली सरकण्याची प्रक्रिया आहे, जी पाणी किंवा वाऱ्याशिवाय होते. याचे मुख्य प्रकार आहेत: कोसळणे, सरकणे, स्खलन, वाहणे, पंकप्रवाह, मातलोट आणि भूस्खलन, जे उतार आणि हवामानावर अवलंबून आहेत. या प्रक्रियेमुळे भूपृष्ठ बदलते आणि आपत्ती निर्माण होऊ शकतात.

7. भूस्खलनाला कारणीभूत घटक कोणते आहेत, तसेच उदाहरण द्या.

उत्तर: भूस्खलनाला तीव्र उतार, मुसळधार पाऊस, जलसंपृक्त माती, वृक्षतोडी आणि कमकुवत खडक हे कारणीभूत आहेत, ज्यामुळे गुरुत्व बलाने पदार्थ सरकतात. मानवी हस्तक्षेप आणि भूकंपीय हालचालीही त्याला प्रोत्साहन देतात. उदाहरणार्थ, २०१४ मध्ये माळीन (पुणे) येथे चिखल स्खलन झाले.

8. हवामानाचा विदारणावर कसा परिणाम होतो, स्पष्ट करा.

उत्तर: आर्द्र हवामानात रासायनिक विदारण (जलीय अपघटन, कार्बनन) प्रभावी असते, कारण पाणी आणि आर्द्रता खनिजांचे विघटन करते. शुष्क हवामानात कायिक विदारण (कणीय, खंड विखंडन) जास्त होते, कारण तापमानातील बदल खडक तुटवतात. हवामान घटक खडकांच्या प्रकारावरही अवलंबून असतात.

9. मानव कसा विदारणाला कारणीभूत आहे, त्याचे परिणाम काय आहेत?

उत्तर: मानव खनिज उत्खनन, रस्ते बांधकाम आणि सुरुंग लावून विदारण जलद करतो, जे नैसर्गिक प्रक्रियेऐवजी काही महिन्यांत घडते. यामुळे खडक तुटतात, माती धूप होते आणि पर्यावरणीय असंतुलन निर्माण होते. ऐतिहासिक वास्तूंचे नुकसान (उदा. ताजमहाल) देखील होते.

10. हिमालय आणि विस्तृत झीज यांचा संबंध काय आहे, उदाहरणासह स्पष्ट करा.

उत्तर: हिमालयात तीव्र उतार, मुसळधार पाऊस आणि बर्फ वितळणे यामुळे माती जलसंपृक्त होऊन विस्तृत झीज, विशेषतः भूस्खलन होते. वनस्पतींची तोड आणि भूकंपीय हालचाली या प्रक्रियेला प्रोत्साहन देतात. उदाहरणार्थ, २०१३ च्या उत्तराखंड आपत्तीत भूस्खलनाने गावे नष्ट झाली.