Important Questions Chapter 9 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

आपत्ती व्यवस्थापन

लघु प्रश्न

1. आपत्ती म्हणजे काय?

उत्तर – आपत्ती ही नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित घटना आहे जी मानवी जीवनाला हानी पोहोचवते.

2. अरिष्ट आणि आपत्तीतील फरक सांगा.

उत्तर – अरिष्ट नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, तर आपत्ती हा त्याचा मानवावर परिणाम आहे.

3. भू-विवर्तनकीय आपत्ती कोणत्या आहेत?

उत्तर – भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक आणि सुनामी.

4. हवामानासंबंधी आपत्ती द्या.

उत्तर – महापूर, चक्रीवादळ आणि उष्णालहरी.

5. मानवनिर्मित आपत्तीचे उदाहरण सांगा.

उत्तर – भोपाळ वायुगळती (१९८४).

6. विकारक्षमता म्हणजे काय?

उत्तर – विशिष्ट प्रदेशातील लोकांना आपत्तीचा जास्त धोका असणे.

7. प्राथमिक परिणाम कोणते असतात?

उत्तर – आपत्तीच्या वेळी थेट नुकसान, उदा., इमारती कोसळणे.

8. आपत्ती व्यवस्थापन चक्रात पहिला टप्पा कोणता?

उत्तर – सुसज्जता (Preparation).

9. चक्रीवादळाची पूर्वसूचना कशी मिळते?

उत्तर – कृत्रिम उपग्रहाद्वारे.

10. भारतातील राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण कोणते आहे?

उत्तर – NDMA (राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण).

11. पूरासाठीची आपत्ती सुसज्जता कोणती?

उत्तर – अन्न-पाण्याचा साठा आणि स्थलांतर योजना.

12. १९९९ आणि २०१९ चक्रीवादळात मृत्यू का कमी झाले?

उत्तर – सुसज्जता आणि उपशमनामुळे.

13. सुदूर संवेदनाचा वापर कशासाठी होतो?

उत्तर – पूरग्रस्त क्षेत्रांचे नकाशे तयार करणे.

14. इंडिया क्वेक ॲप कोणत्या मंत्रालयाने बनवले?

उत्तर – केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने.

15. पुनर्वसन म्हणजे काय?

उत्तर – आपत्तीनंतर दीर्घकालीन पुनरुज्जन आणि जीवन पूर्ववत करणे.

दीर्घ प्रश्न

1. आपत्तींचे उत्पत्तीनुसार प्रकार स्पष्ट करा.

उत्तर – आपत्तींचे उत्पत्तीनुसार पाच प्रकार पडतात: भू-विवर्तनकीय (उदा., भूकंप, सुनामी), भूशास्त्रीय (उदा., भूस्खलन), हवामानासंबंधी (उदा., महापूर, चक्रीवादळ), जैविक (उदा., प्लेग), आणि मानवनिर्मित (उदा., वायुगळती). या सर्व प्रकारांमध्ये नैसर्गिक आपत्ती रोखता येत नाहीत, परंतु मानवनिर्मित आपत्ती नियोजनाने टाळता येतात. प्रत्येक प्रकाराचा प्रभाव वेगवेगळा असतो, जसे की भूकंपात इमारती कोसळतात, तर पूरात पाण्याचे नुकसान होते.

2. अरिष्ट आणि आपत्तीतील फरक सविस्तर लिहा.

उत्तर – अरिष्ट ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे जी मानवी वस्तीवर परिणाम न करता घडू शकते, उदा., वाळवंटातील भूकंप, तर आपत्ती हा अरिष्टाचा मानवावर झालेला परिणाम आहे, उदा., भूकंपात मृत्यू. अरिष्ट नियंत्रित करता येत नाही, परंतु आपत्तीवर व्यवस्थापनाद्वारे नियंत्रण शक्य आहे, जसे की लोकांचे स्थलांतर. त्यामुळे अरिष्ट हा प्राथमिक घटक आहे आणि आपत्ती त्याचा मानवी दृष्टिकोनातून परिणाम.

3. विकारक्षमता म्हणजे काय आणि त्याचे कारणे कोणती?

उत्तर – विकारक्षमता म्हणजे विशिष्ट प्रदेशातील लोकांना आपत्तीचा जास्त धोका असणे, उदा., किनारी भागात चक्रीवादळाचा प्रभाव. त्याचे कारणे भौगोलिक (उदा., भूकंपप्रवण क्षेत्र), सामाजिक-आर्थिक (उदा., गरीब वर्ग), आणि लोकसंख्येची घनता (उदा., शहरी भाग) ही आहेत. वयोवृद्ध आणि बालकेही या धोक्याला बळी पडतात, ज्यामुळे व्यवस्थापनाला विशेष लक्ष द्यावे लागते.

4. आपत्तींचे परिणाम कोणते असतात, उदाहरणासह सांगा.

उत्तर – आपत्तींचे प्राथमिक परिणाम थेट नुकसान दर्शवतात, उदा., भूकंपात इमारती कोसळणे (२००१ भुज); द्वितीयक परिणाम पुढील हानी, उदा., आग लागणे. तृतीयक परिणाम दीर्घकालीन असतात, उदा., २००४ सुनामीमुळे बेघर होणे आणि पर्यटनावर परिणाम. हे सर्व परिणाम जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान, आणि पर्यावरणीय ऱ्हासास कारणीभूत ठरतात.

5. आपत्ती व्यवस्थापन चक्राचे टप्पे सविस्तर लिहा.

उत्तर – आपत्ती व्यवस्थापन चक्रात सुसज्जता (तयारी, उदा., अन्न साठा), उपशमन (प्रभाव कमी करणे, उदा., स्थलांतर) हे आपत्तीपूर्व टप्पे आहेत. आपत्तीनंतर प्रतिसाद (बचाव कार्य, उदा., वैद्यकीय मदत), पुनर्प्राप्ती (रस्ते बांधणी), आणि पुनर्वसन (घर देणे) हे टप्पे येतात. हे चक्र सतत चालणारी प्रक्रिया आहे जी नुकसान कमी करते.

6. भारतातील आपत्ती व्यवस्थापनाची सज्जता कशी आहे?

उत्तर – भारतात NDMA, SDMA, आणि NIDM यांसारख्या संस्थांनी आपत्ती व्यवस्थापन सक्षम केले आहे, ज्यांनी २००४ सुनामी नंतर प्रगती केली. सुदूर संवेदन, GIS, आणि इंडिया क्वेक ॲप यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर होतो, उदा., चक्रीवादळाचा अंदाज. लष्कर, इस्रो, आणि स्वयंसेवकांचा समन्वय यामुळे प्रभावी प्रतिसाद मिळतो.

7. चक्रीवादळासाठी उपशमन उपाय कोणते असतात?

उत्तर – चक्रीवादळासाठी उपग्रहाद्वारे मार्ग आणि तीव्रता जाणून घेऊन संवेदनशील भागातून लोकांचे स्थलांतर केले जाते. किनारी भागात बंधारे आणि वृक्ष लागवड करून नुकसान कमी केले जाते, तसेच जनजागृती केली जाते. २०१९ च्या फनी चक्रीवादळात हे उपाय मृत्यूंची संख्या (८९) कमी करण्यास मदत केली.

8. भूकंपानंतरचे पुनर्वसन कसे केले जाते?

उत्तर – भूकंपानंतर बेघर झालेल्यांना निवारा आणि वैद्यकीय मदत पुरवली जाते, तसेच रस्ते आणि पूल पुनर्बांधले जातात. मानसिक आधार देऊन अर्थव्यवस्था पुनर्स्थापित करण्यासाठी रोजगार योजना राबवल्या जातात. उदा., २००१ भुज भूकंपानंतर पुनर्वसन प्रकल्प राबवले गेले.

9. १९९९ आणि २०१९ च्या चक्रीवादळातील मृत्यूंच्या फरकाचे कारण सांगा.

उत्तर – १९९९ च्या चक्रीवादळात १०,००० मृत्यू झाले, तर २०१९ मध्ये फक्त ८९, कारण सुसज्जता आणि उपशमनात प्रगती झाली. २०१९ मध्ये उपग्रहाद्वारे पूर्वसूचना आणि लोकांचे प्रभावी स्थलांतर केले गेले, ज्याने जीवितहानी कमी केली. सामना करण्याची क्षमता वाढल्याने विकारक्षमता कमी झाली.

10. तुमच्या क्षेत्रात पूर आल्यास आपत्ती व्यवस्थापन कसे कराल?

उत्तर – पूर आल्यास मी प्रथम स्थानिकांना अन्न-पाण्याचा साठा ठेवण्याचे आणि सुरक्षित स्थळी हलवण्याचे नियोजन करेन. नाल्यांची स्वच्छता आणि बचाव कार्यात लष्कराशी समन्वय साधून तात्काळ मदत पुरवेन, उदा., २००५ मुंबई पूर. पुनर्वसनासाठी घर बांधणी आणि अर्थव्यवस्था पुनर्स्थापित करण्यासाठी योजना राबवेन.