Notes Chapter 1 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

भू-हालचाली

१. भू-हालचालींची ओळख

• परिभाषा: पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर होणाऱ्या संरचनात्मक बदलांना भू-हालचाली म्हणतात. या बदल अंतर्गत प्रक्रिया (जसे भूकवचातील ताण-दाब) आणि बाह्य प्रक्रिया (जसे अपक्षय, अपरदन) यामुळे होतात.
• प्रमुख भूरूपे: टेकड्या, पर्वत (उदा. हिमालय), पठारे (उदा. दख्खन पठार), दऱ्या (उदा. नर्मदा दरी), खचदरी (उदा. रीफ्ट व्हॅली).
• महत्त्व: या हालचालींमुळे पृथ्वीचा भौगोलिक स्वरूप बदलतो, जो मानवाच्या जीवनावर परिणाम करतो.
• प्रकार: भू-हालचाली मंद (स्लो मूव्हमेंट्स) आणि शीघ्र (रॅपिड मूव्हमेंट्स) अशा दोन गटांत विभागल्या जातात.

२. भू-हालचालींचे प्रकार

क. मंद हालचाली

वर्णन: या हालचाली हळूहळू आणि सातत्याने होतात. त्यांचा परिणाम दीर्घ कालावधीत (हजारो ते लाखो वर्षे) दिसतो.

उदाहरणे: हिमालय पर्वतरांगांची निर्मिती, खंडांचे उचलणे.

प्रकार:

1. ऊर्ध्वगामी हालचाली (Uplift Movements):
   • वर्णन: पृथ्वीच्या केंद्रापासून पृष्ठाकडे किंवा उलट ऊर्जेच्या वहनामुळे होणाऱ्या हालचाली.
   • प्रक्रिया: भूकवचाचा विस्तृत भाग वर उचलला जातो किंवा खचतो, ज्यामुळे खंड आणि पठार तयार होतात.
   • गती: अति मंद, परंतु प्रभाव मोठा.
   • उदाहरणे: हिमालयातील शिवालिक, मध्य हिमालय, हिमाद्री रांग; सुमात्रा बेटाच्या किनाऱ्याची उंची वाढ (२००४ सुनामी).
2. क्षितिज समांतर हालचाली (Horizontal Movements):
   • वर्णन: क्षितिजाच्या दिशेने होणाऱ्या हालचालींमुळे पर्वतांची निर्मिती होते.
   • प्रकार:
     • ताण निर्माणकारी बल: एकमेकांपासून दूर जाणारी बलं, ज्यामुळे खडकात भेगा आणि खचदरी तयार होतात.
     • दाब निर्माणकारी बल: एकमेकांकडे ढकलणारी बलं, ज्यामुळे वळ्या (folds) आणि घडीचे पर्वत तयार होतात.
   • उदाहरणे: हिमालय, आल्प्स, रॉकी पर्वत.

वलीकरण (Folding):

• परिभाषा: खडकांवर दाब निर्माण झाल्याने त्यांचे सांधे वाकून वळ्या तयार होणे.
• प्रक्रिया: खडकाची लवचिकता आणि बलांची तीव्रता यावर अवलंबून.
• प्रकार:
  • अपनती (Anticline): वलीचा मध्यभाग वर असतो आणि भुजा अधोमुखी असतात.
  • अभिनती (Syncline): वलीचा मध्यभाग खाली असतो आणि भुजा मध्याकडे उतरतात.
  • सममित वली: अक्षीय प्रतल ऊर्ध्वगामी, भुजांचा उतार समान.
  • असममित वली: अक्षीय प्रतल कललेले, भुजांचे कोन असमान.
  • उलथलेली वली: एक भुजा दुसऱ्यावर झुकलेली, उतार एकाच दिशेने.
  • आडवी वली: एक वली दुसऱ्यावर क्षितिज समांतर विसावलेली.
  • समनतिक वली: सरळ वळ्या, भुजा समांतर.
• वली पर्वत:
  • प्राचीन वली पर्वत: २०० दशलक्ष वर्षांपूर्वीचे (उदा. अरवली – १७२२ मी., उरल, ॲपेलिशियन).
  • अर्वाचीन वली पर्वत: १०-२५ दशलक्ष वर्षांपूर्वीचे (उदा. हिमालय – ८८४८ मी., रॉकी).

वलीकरणाचे परिणाम: हिमालय, आल्प्स यांसारख्या घडी पर्वतांची निर्मिती.

ख. शीघ्र हालचाली

• वर्णन: या हालचाली सेकंदांपासून तासांच्या कालावधीत होतात आणि त्यांचे परिणाम त्वरित दिसतात.
• उदाहरणे: भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक.
• विशेष:
  • भूकंपात ऊर्जा लहरी (P, S, L) निर्माण होऊन भूकवच कंप पावते.
  • ज्वालामुखीमुळे लाव्हा, राख, वायू आणि स्फोट होतात.

३. भू-हालचालींचे पुरावे

• सुमात्रा (२००४ सुनामी): किनाऱ्याची उंची काही सेंटिमीटर्सने वाढली.
• हिमालय: शिवालिक, मध्य हिमालय, हिमाद्री रांगांची निर्मिती मंद हालचालींचा पुरावा.
• आईसलँड (नोव्हेंबर १९६३): समुद्रसपाटीवर नवीन बेट तयार झाले.
• मुंबई (माझगाव): वनांसह जमीन बुडाल्याचे पुरावे, खाडीत वृक्षांचे बुंध आढळतात.
• कच्छ (१६ जून १८१९): भूकंपाने किनारा खचला, १५५० चौ.किमी भूभाग उंचावला (अल्लाह बंधारा).

४. विभंग (Faults)

• परिभाषा: ताण किंवा दाबामुळे खडक तुटून भेगा पडणे आणि विस्थापन होणे.
• प्रक्रिया: खडकांचे विस्थापन अधोगामी, ऊर्ध्वगामी किंवा क्षितिज समांतर असते.
• प्रकार:
  1. सामान्य विभंग (Normal Fault): खडकाचा भाग खाली सरकतो, विभंग प्रतल आकाशाभिमुख असते. (उदा. खचदरी).
  2. उत्क्रम किंवा विरुद्ध विभंग (Reverse Fault): खडकाचा भाग वर उचलला जातो, प्रतल भूमी-अभिमुख असते.
  3. कातर विभंग (Strike-Slip Fault): क्षितिज समांतर हालचाल, उर्ध्व किंवा अधो नाही. (उदा. सॅन अँड्रियास फॉल्ट).
  4. प्रणोद विभंग (Thrust Fault): एक भाग दुसऱ्यावर सरकतो, कोन <४५°.
• परिणाम:
  • गट पर्वत: दोन विभंगांमधील भाग वर उचलला गेल्याने ठोकळ्यासारखे पर्वत. (उदा. सातपुडा, मेघालय पठार).
  • खचदरी: दोन विभंगांमधील भाग खचल्याने दरी. (उदा. नर्मदा, तापी दरी, आफ्रिकेची रीफ्ट व्हॅली).

५. भूकंप (Earthquakes)

• परिभाषा: भूकवचातील ताण मुक्त झाल्याने ऊर्जा लहरी निर्माण होऊन जमिनीचे थरथरणे.
• महत्त्वाच्या संज्ञा:
  • भूकंपनाभी (Focus): ताण मुक्त होणारे अंतर्गत केंद्र.
  • अपिकेंद्र (Epicenter): पृष्ठावर पहिला धक्का बसणारे ठिकाण, नाभीपासून लंबरूप.
  • भूकंपमापी (Seismograph): लहरींची तीव्रता मोजणारे यंत्र.
• लहरींचे प्रकार:
  • P लहरी (Primary): सर्व माध्यमांतून (घन, द्रव) प्रवास, जलद.
  • S लहरी (Secondary): फक्त घन माध्यमातून, मंद.
  • L लहरी (Surface): पृष्ठभागावरून, सर्वात हळू.
• भूकंपछाया प्रदेश:
  • वर्णन: P आणि S लहरींचा अवरोध होणारा क्षेत्र (१०५° ते १४०° अंतर).
  • कारण: P लहरी द्रवातून जातात, S लहरी नाहीत, त्यामुळे द्रव मध्यकात (बाह्य मध्यक) अवरोध.
  • L लहरी: पृष्ठभागावरूनच प्रवास, त्यांचा छाया प्रदेश नाही.
• कारणे:
  1. ज्वालामुखी: उद्रेकादरम्यान ऊर्जा मुक्त होते (उदा. सेंट हेलेन्स, १९८१, ५.५ रिश्टर).
  2. भूविवर्तनकी हालचाल: प्लेट्सची टक्कर (उदा. इंडोनेशिया, काश्मीर).
  3. मानवनिर्मित: अणुचाचणी, खाणकाम (स्थानिक प्रभाव).
• मापन:
  • मर्केली स्केल: तीव्रता (मानवी प्रभाव), रेषीय.
  • रिश्टर स्केल: महत्ता (ऊर्जा), लॉग मापन (१ अंक = ३२ पटीने ऊर्जा वाढ).
• समकंप रेषा: समान तीव्रतेची ठिकाणे जोडणाऱ्या काल्पनिक रेषा.
• अपिकेंद्र शोध: P आणि S लहरींच्या वेळ फरकावरून (१ सेकंद = ८ किमी, नकाशावर वर्तुळे काढून).

६. ज्वालामुखी (Volcanoes)

परिभाषा: बाह्य प्रावरणातून लाव्हा, राख, वायू आणि घन पदार्थ बाहेर पडणे.

प्रकार:

1. केंद्रीय उद्रेक: एका मुद्द्यावरून (उदा. स्ट्रॉम्बोली).
2. भेगीय उद्रेक: रेषेनुसार (उदा. दख्खन पठार).

वर्गीकरण (सक्रियता):

• जागृत: सतत सक्रिय (उदा. स्ट्रॉम्बोली, एटना).
• निद्रिस्त: काही काळ शांत (उदा. व्हेसुव्हियस).
• सुप्त/मृत: दीर्घकाळ निष्क्रिय (उदा. क्राकाटोआ).

पदार्थ:

1. द्रवरूप:
   • मॅग्मा: अंतर्गत वितळलेला खडक.
   • लाव्हा: पृष्ठभागावर येणारा द्रव.
   • प्रकार: आम्ल लाव्हा (सिलिका जास्त, घट्ट), अल्कली लाव्हा (सिलिका कमी, प्रवाही).
2. घनरूप: धूळ, राख, सकोणाश्म (टोकदार तुकडे), ज्वालामुखीय बॉम्ब (हवेत फेकलेले).
3. वायुरूप: धूर, वाफ, ज्वलनशील वायू (फुलकोबी ढग, ज्वाला).

उदाहरण (क्राकाटोआ, १८८३): २५ घनकिमी राख, ८० किमी उंच स्तंभ, ३६,००० मृत्यू, नवीन बेट (अनक क्राकाटोआ).

भूरूपे:

1. लाव्हा घुमट: मुखात थंड होणारा लाव्हा (उदा. आम्ल लाव्हापासून तीव्र उतार).
2. लाव्हा पठार: भेगीय उद्रेकातून पसरलेला लाव्हा (उदा. दख्खन पठार).
3. ज्वालामुखीय काहील: उद्रेकानंतर खळगा (उदा. क्राकाटोआ, १०+ किमी रुंद).
4. विवर सरोवर: काहिलात पाणी साठणे (मृत ज्वालामुखी).
5. ज्वालामुखीय खुंटा: मुखात लाव्हाचे घनीभवन.
6. खंगारक शंकू: राख आणि निखाऱ्यांचा साच (उदा. नुओवो).
7. संमिश्र शंकू: लाव्हा आणि राखेचे स्तर (उदा. सेंट हेलेन्स).

वितरण:

1. पॅसिफिक अग्निकंकण: फुजियामा (जपान), कोटोपाक्सी (इक्वADOR), पिनाटूबो (फिलिपाइन्स).
2. मध्य अटलांटिक रांग: आईसलँड (सर्वांत सक्रिय).
3. मध्य भूखंडीय पट्टा: अल्पाईन, स्ट्रॉम्बोली, एटना.

७. भारतातील भूकंप आणि ज्वालामुखी

भूकंप प्रवण क्षेत्रे (BMTPC नकाशा):

1. अतिशय कमी जोखीम: कमी भूकंप.
2. कमी जोखीम: मध्यम प्रभाव.
3. मध्यम जोखीम: काही प्रमाणात जोखीम.
4. उच्च जोखीम: वारंवार भूकंप.
5. अति उच्च जोखीम: हिमालय, काश्मीर, उत्तर-पूर्व.

ज्वालामुखी: भारतात सक्रिय ज्वालामुखी नाहीत. बारातंग (अंदमान) सुप्त ज्वालामुखी आहे.

८. महत्त्वाच्या प्रश्नांचे उत्तर

• वली पर्वतात विभंग होऊ शकतात का? होय, कारण वलीकरणानंतर ताण वाढल्यास भेगा पडू शकतात.
• गट पर्वतात वळ्या होऊ शकतात का? होय, दाबामुळे खडक झिजून वळ्या निर्माण होऊ शकतात.
• पर्वत कायम राहत नाहीत: अपक्षय, अपरदन आणि हालचालींमुळे पर्वत हळूहळू नष्ट होतात.