Notes Chapter 5 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

जागतिक हवामान बदल

१. प्रस्तावना

जागतिक हवामान बदल: पृथ्वीच्या हवामानात दीर्घकाळात (शतकांपासून) होणारे सातत्यपूर्ण बदल. यात तापमान, पर्जन्य, हवेचे आकृतिबंध आणि हवामान घटकांचा समावेश होतो.

महत्त्व: हवामान बदलांचा परिणाम मानवी जीवनावर (आरोग्य, अन्नसुरक्षा), जैवविविधतेवर, कृषीवर आणि अर्थव्यवस्थेवर होतो. त्यामुळे त्याचा अभ्यास आणि उपाययोजना आवश्यक आहेत.

आकृती ५.१:

• २०व्या शतकातील जागतिक सरासरी तापमान आणि १९८५ ते २०१५ मधील मासिक तापमानातील फरक दर्शवणारा आलेख.
• निरीक्षण:
  • १९८५ मध्ये तापमान फरक जवळपास ०° से., तर २०१５ मध्ये १.२१° से. (सर्वाधिक).
  • २०व्या शतकात सरासरी तापमानात ०.८०° से. वाढ झाली.
• प्रश्नांची उत्तरे:
  1. फरक सर्वात कमी १९८५ मध्ये (०° से.).
  2. २०व्या शतकातील सरासरी तापमान आणि २०१५ चा फरक = १.२१° से.
  3. महिन्यांतील फरक: ऋतूंनुसार सौर ऊर्जा, पर्जन्य आणि भौगोलिक स्थानामुळे.

२. तापमान मोजणी आणि विसंगती

तापमान मोजणी पद्धती:

• शास्त्रज्ञ भूपृष्ठ, महासागर आणि वातावरणातील तापमान नोंदी एकत्र करतात.
• साधने: तेजहाजे, तारंड (Buoys), कृत्रिम उपग्रह.

सामान्य तापमान: ३० वर्षांहून अधिक कालावधीतील माहितीवरून काढले जाते. हे दैनिक तापमानाशी तुलना करून विश्लेषित केले जाते.

विसंगती:

• दीर्घकालीन सरासरी तापमानापेक्षा जास्त असेल → धनात्मक विसंगती (उदा. तापमानवाढ).
• कमी असेल → ऋणात्मक विसंगती (उदा. थंडी).
• हे तापमानातील कालानुरूप बदलांचे आकलन करण्यास मदत करते.

ग्रहांचे तापमान:

• शुक्र: ४५६.८५° से., मंगळ: -८७ ते -५° से., बुध: ४६७° से., पृथ्वी: १४° से.
• पृथ्वीचे तापमान सजीवांच्या अस्तित्वासाठी योग्य आहे.

माहीत आहे का तुला?: उपग्रह आणि भरती केंद्रांमधून समुद्रपातळीतील बदलांचा अभ्यास.

३. जागतिक तापमानवाढ आणि त्याचे कारणे

तापमानवाढ:

• २०व्या शतकात ०.८०° से. वाढ, २०१५ मध्ये १.२१° से. (आकृती ५.१).
• ही किरकोळ वाढही चिंताजनक, कारण याचे परिणाम गंभीर आहेत.

कारण:

• हरितगृह वायू:
  • कार्बन डायऑक्साइड (९५%), मिथेन (३.६१८%), पाण्याची वाफ, नायट्रस ऑक्साइड (०.९५०%), इतर (०.०७२%).
  • हे वायू वातावरणात उष्णता साठवतात, ज्यामुळे तापमानवाढ होते.
• उत्सर्जनाचे स्रोत:
  • नैसर्गिक: पाण्याची वाफ (बाष्पीभवन), मिथेन (ओलांड, ज्वालामुखी).
  • मानवनिर्मित: औद्योगिक प्रक्रिया, वाहनांमधील ज्वलन, जंगलतोड.
• जबाबदार कृती: जीवाश्म इंधन (कोळसा, तेल) ज्वलन, सिमेंट उत्पादन, निर्वनीकरण.

नियंत्रण: CO₂ आणि मिथेनचे उत्सर्जन कमी करणे शक्य आहे (उदा. नूतनीकरणीय ऊर्जा, वृक्षारोपण).

आकृती ५.४: CO₂ चे प्रमाण (ppm) १९०० पासून वाढले, २०१७ मध्ये ४०० ppm ओलांडले.

• प्रश्नांची उत्तरे:
  1. CO₂ चे वाढते प्रमाण (ppm) दर्शवते.
  2. PPM = दशलक्ष भागांमधील एक भाग (parts per million).
  3. १९५० पासून अतर्क्य वाढ.
  4. कारण: औद्योगिकरण, जीवाश्म इंधन वापर, निर्वनीकरण.

४. जागतिक तापमानवाढीचे परिणाम

अ) उष्णतेची लाट

• वातावरणात उष्णता साठून राहते, विशेषतः उन्हाळ्यात तीव्रता वाढते.
• उदाहरण: शिकागो (१९९५), पॅरिस (२००३) येथे उष्णतेच्या लाटेमुळे मृत्यू.

आ) औष्णिक बेटे

• शहरी भागात डांबरी रस्ते आणि सिमेंटमुळे तापमान वाढते, वनक्षेत्रांपेक्षा जास्त.

इ) समुद्रपातळीत वाढ (आकृती ५.२)

निरीक्षण:

1. १८८० पासून समुद्रपातळीत वाढ दर्शवते.
2. सुमारे २२५ मिमी बदल २०१५ च्या सुमारास.
3. निष्कर्ष: तापमानवाढीमुळे हिमनद्या वितळतात, समुद्रपातळी वाढते.
4. सहसंबंध: तापमानवाढ आणि समुद्रपातळी वाढ यांचा थेट संबंध (हिमवितळणे).

कारण: हिमनद्या आणि ध्रुवीय बर्फ वितळणे.

परिणाम:

• किनारी पूर, बेटे पाण्याखाली (मालदीव).
• भारतात: गुजरात (कच्छ), मुंबई, केरळ, पूर्व किनारा (गंगा, कृष्णा, गोदावरी).
• भूजल क्षारमय, जलमय शहरे.

जागतिक आणि स्थानिक फरक: प्रादेशिक उतार, सागर प्रवाह यामुळे बदल.

ई) उंच पर्वतीय हिमक्षेत्रातील हिमनद्यांचे वितळणे

• गंगोत्री हिमनदी: १९८४-२०१८ मध्ये ८५० मी. मागे, १९९६-९९ मध्ये ७६ मी., सध्या २२ मी./वर्ष.
• ध्रुवीय आणि आल्प्स हिमनद्यांमध्येही पिछेहाट.
• कारण: तापमानवाढीमुळे बर्फनिर्मिती कमी, वितळण्याचे प्रमाण जास्त.

उ) इतर परिणाम

जेलीफिश प्रजनन: पाण्याचे तापमान आणि आम्लता वाढल्याने नवीन क्षेत्रांत वाढ.

डासांची वाढ: आर्द्रता व तापमानामुळे डेंगू सारखे रोग पसरतात.

प्रवाळ विरंजन:

• १-२° से. तापमानवाढीमुळे शैवाल नष्ट.
• दीर्घकाळ राहिल्यास प्रवाळ मृत, १/५ प्रवाळ कट्टे नष्ट.

५. हवामान बदलाचे इतर परिणाम

पुर आणि दुष्काळ:

• अतिवृष्टीमुळे पूर (मुंबई २००५, केदारनाथ २०१३, चेन्नई २०१५).
• पर्जन्य कमी झाल्याने अवर्षण.

चक्रीवादळे: सागरी तापमानवाढीमुळे तीव्रता आणि वारंवारिता वाढते.

कृषी:

• CO₂ वाढीमुळे काही ठिकाणी उत्पादन वाढते, पण पर्जन्य बदलामुळे नुकसान.
• नवीन क्षेत्रे कृषीखाली.

वर्षावने:

• जंगलतोडमुळे CO₂ वाढ, हवा कोरडी आणि उष्ण होते.
• पर्जन्य आकृतिबंध बदलतो.

६. हवामान बदलाची कारणे

अ) नैसर्गिक कारणे

• सौर ऊर्जा: सूर्यापासून ऊर्जेत बदल, कमी ऊर्जेमुळे थंडी.
• मिलन्कोव्हीच आंदोलन: पृथ्वी-सूर्य अंतर बदलामुळे तापमान प्रभावित (हिमयुग).
• ज्वालामुखी उद्रेक: सल्फर डायऑक्साइडमुळे सौर ताप कमी (१९८२-एल सिओन, १९९१-पिंटांबू).
• गोल्डीलॉक पट्टा: पृथ्वी सूर्यमालेतील सजीवांसाठी योग्य पट्ट्यात, सूर्याच्या आकारवाढीमुळे हा पट्टा बदलतो.

आ) मानवनिर्मित कारणे

• जीवाश्म इंधन ज्वलन (CO₂ उत्सर्जन), निर्वनीकरण, औद्योगिक उत्सर्जन.
• CO₂ समायोजनासाठी २०-२५ वर्ष लागतात.

७. हवामान बदलाचा इतिहास

हिमयुग: ध्रुवीय बर्फ वाढ, तापमान कमी (उत्तर अमेरिका, युरोप).

आंतरहिमानी कालावधी: सध्याची उबदार अवस्था.

पुरावे:

• वृक्षवर्तुळे (आर्द्र-शुष्क कालावधी).
• हिमनमुने (ग्रीनलँड, अंटार्क्टिक).
• प्रवाळ कट्टे, जीवाश्म (मॅमॉथ).

इतिहास: ८००० वर्षांपूर्वी राजस्थान आर्द्र, ४००० वर्षांपूर्वी शुष्क, १०,००० वर्षांपूर्वी हिमयुग संपले.

८. हवामान बदलाचा अभ्यास

पुराहवामानशास्त्र: प्राचीन हवामानाचा अभ्यास.

साधने:

• वृक्षवर्तुळे: पर्यावरणातील बदल दर्शवतात.
• हिमनमुने: थरांमधून हवामान माहिती.
• प्रवाळ कट्टे: तापमान बदल संवेदनशील.

वेग: सध्याची तापमानवाढ हिमयुगापेक्षा १० पटीने वेगवान.

९. हवामान बदलाला सामोरे जाण्यासाठी उपाय

ऐतिहासिक पावले:

• १९५० मध्ये CO₂ मोजणी, IPCC अहवाल (२०१८, १.५° से. लक्ष्य).

आंतरराष्ट्रीय करार:

• UNFCCC (१९९२), क्योटो प्रोटोकॉल, पॅरिस करार (२०३०-५० शून्य उत्सर्जन).
• मॉन्ट्रियल करार (१९८७, ओझोन संरक्षण).

भारतातील प्रयत्न:

• NAPCC (२००८): ८ अभियान (उदा. सौर ऊर्जा, वनीकरण).
• हवामान अनुकूलन निधी: नाबार्डद्वारे मदत.
• स्वच्छ ऊर्जा निधी: कोळसा करातून निधी.

जीवनशैलीतील बदल: पायी चालणे, ऊर्जा बचत, प्लास्टिक बंदी, वृक्षारोपण.