eVidyarthi
Menu
  • School
    • Close
    • CBSE English Medium
    • CBSE Hindi Medium
    • UP Board
    • Bihar Board
    • Maharashtra Board
    • MP Board
    • Close
  • Sarkari Exam Preparation
    • Close
    • Notes For Competitive Exams
    • MCQs for Competitive Exams
    • All Govt Exams Preparation
    • NCERT Syllabus for Competitive Exam
    • Close
  • Study Abroad
    • Close
    • Study in Australia
    • Study in Canada
    • Study in UK
    • Study in Germany
    • Study in USA
    • Close
भूगोल Class 11 Maharashtra Board | Menu
  • MCQ Bhugol Class 11 Maharashtra Board
  • Question Answers Bhugol Class 11 Maharashtra Board
  • Notes Bhugol Class 11 Maharashtra Board
  • Important Questions Bhugol Class 11 Maharashtra Board
  • Book Bhugol Class 11 Maharashtra Board
  • Bhugol Class 11

Notes Chapter 5 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

जागतिक हवामान बदल

१. प्रस्तावना

जागतिक हवामान बदल: पृथ्वीच्या हवामानात दीर्घकाळात (शतकांपासून) होणारे सातत्यपूर्ण बदल. यात तापमान, पर्जन्य, हवेचे आकृतिबंध आणि हवामान घटकांचा समावेश होतो.

महत्त्व: हवामान बदलांचा परिणाम मानवी जीवनावर (आरोग्य, अन्नसुरक्षा), जैवविविधतेवर, कृषीवर आणि अर्थव्यवस्थेवर होतो. त्यामुळे त्याचा अभ्यास आणि उपाययोजना आवश्यक आहेत.

आकृती ५.१:

  • २०व्या शतकातील जागतिक सरासरी तापमान आणि १९८५ ते २०१५ मधील मासिक तापमानातील फरक दर्शवणारा आलेख.
  • निरीक्षण:
    • १९८५ मध्ये तापमान फरक जवळपास ०° से., तर २०१5 मध्ये १.२१° से. (सर्वाधिक).
    • २०व्या शतकात सरासरी तापमानात ०.८०° से. वाढ झाली.
  • प्रश्नांची उत्तरे:
    1. फरक सर्वात कमी १९८५ मध्ये (०° से.).
    2. २०व्या शतकातील सरासरी तापमान आणि २०१५ चा फरक = १.२१° से.
    3. महिन्यांतील फरक: ऋतूंनुसार सौर ऊर्जा, पर्जन्य आणि भौगोलिक स्थानामुळे.

२. तापमान मोजणी आणि विसंगती

तापमान मोजणी पद्धती:

  • शास्त्रज्ञ भूपृष्ठ, महासागर आणि वातावरणातील तापमान नोंदी एकत्र करतात.
  • साधने: तेजहाजे, तारंड (Buoys), कृत्रिम उपग्रह.

सामान्य तापमान: ३० वर्षांहून अधिक कालावधीतील माहितीवरून काढले जाते. हे दैनिक तापमानाशी तुलना करून विश्लेषित केले जाते.

विसंगती:

  • दीर्घकालीन सरासरी तापमानापेक्षा जास्त असेल → धनात्मक विसंगती (उदा. तापमानवाढ).
  • कमी असेल → ऋणात्मक विसंगती (उदा. थंडी).
  • हे तापमानातील कालानुरूप बदलांचे आकलन करण्यास मदत करते.

ग्रहांचे तापमान:

  • शुक्र: ४५६.८५° से., मंगळ: -८७ ते -५° से., बुध: ४६७° से., पृथ्वी: १४° से.
  • पृथ्वीचे तापमान सजीवांच्या अस्तित्वासाठी योग्य आहे.

माहीत आहे का तुला?: उपग्रह आणि भरती केंद्रांमधून समुद्रपातळीतील बदलांचा अभ्यास.


३. जागतिक तापमानवाढ आणि त्याचे कारणे

तापमानवाढ:

  • २०व्या शतकात ०.८०° से. वाढ, २०१५ मध्ये १.२१° से. (आकृती ५.१).
  • ही किरकोळ वाढही चिंताजनक, कारण याचे परिणाम गंभीर आहेत.

कारण:

  • हरितगृह वायू:
    • कार्बन डायऑक्साइड (९५%), मिथेन (३.६१८%), पाण्याची वाफ, नायट्रस ऑक्साइड (०.९५०%), इतर (०.०७२%).
    • हे वायू वातावरणात उष्णता साठवतात, ज्यामुळे तापमानवाढ होते.
  • उत्सर्जनाचे स्रोत:
    • नैसर्गिक: पाण्याची वाफ (बाष्पीभवन), मिथेन (ओलांड, ज्वालामुखी).
    • मानवनिर्मित: औद्योगिक प्रक्रिया, वाहनांमधील ज्वलन, जंगलतोड.
  • जबाबदार कृती: जीवाश्म इंधन (कोळसा, तेल) ज्वलन, सिमेंट उत्पादन, निर्वनीकरण.

नियंत्रण: CO₂ आणि मिथेनचे उत्सर्जन कमी करणे शक्य आहे (उदा. नूतनीकरणीय ऊर्जा, वृक्षारोपण).

आकृती ५.४: CO₂ चे प्रमाण (ppm) १९०० पासून वाढले, २०१७ मध्ये ४०० ppm ओलांडले.

  • प्रश्नांची उत्तरे:
    1. CO₂ चे वाढते प्रमाण (ppm) दर्शवते.
    2. PPM = दशलक्ष भागांमधील एक भाग (parts per million).
    3. १९५० पासून अतर्क्य वाढ.
    4. कारण: औद्योगिकरण, जीवाश्म इंधन वापर, निर्वनीकरण.

४. जागतिक तापमानवाढीचे परिणाम

अ) उष्णतेची लाट

  • वातावरणात उष्णता साठून राहते, विशेषतः उन्हाळ्यात तीव्रता वाढते.
  • उदाहरण: शिकागो (१९९५), पॅरिस (२००३) येथे उष्णतेच्या लाटेमुळे मृत्यू.

आ) औष्णिक बेटे

  • शहरी भागात डांबरी रस्ते आणि सिमेंटमुळे तापमान वाढते, वनक्षेत्रांपेक्षा जास्त.

इ) समुद्रपातळीत वाढ (आकृती ५.२)

निरीक्षण:

  1. १८८० पासून समुद्रपातळीत वाढ दर्शवते.
  2. सुमारे २२५ मिमी बदल २०१५ च्या सुमारास.
  3. निष्कर्ष: तापमानवाढीमुळे हिमनद्या वितळतात, समुद्रपातळी वाढते.
  4. सहसंबंध: तापमानवाढ आणि समुद्रपातळी वाढ यांचा थेट संबंध (हिमवितळणे).

कारण: हिमनद्या आणि ध्रुवीय बर्फ वितळणे.

परिणाम:

  • किनारी पूर, बेटे पाण्याखाली (मालदीव).
  • भारतात: गुजरात (कच्छ), मुंबई, केरळ, पूर्व किनारा (गंगा, कृष्णा, गोदावरी).
  • भूजल क्षारमय, जलमय शहरे.

जागतिक आणि स्थानिक फरक: प्रादेशिक उतार, सागर प्रवाह यामुळे बदल.

ई) उंच पर्वतीय हिमक्षेत्रातील हिमनद्यांचे वितळणे

  • गंगोत्री हिमनदी: १९८४-२०१८ मध्ये ८५० मी. मागे, १९९६-९९ मध्ये ७६ मी., सध्या २२ मी./वर्ष.
  • ध्रुवीय आणि आल्प्स हिमनद्यांमध्येही पिछेहाट.
  • कारण: तापमानवाढीमुळे बर्फनिर्मिती कमी, वितळण्याचे प्रमाण जास्त.

उ) इतर परिणाम

जेलीफिश प्रजनन: पाण्याचे तापमान आणि आम्लता वाढल्याने नवीन क्षेत्रांत वाढ.

डासांची वाढ: आर्द्रता व तापमानामुळे डेंगू सारखे रोग पसरतात.

प्रवाळ विरंजन:

  • १-२° से. तापमानवाढीमुळे शैवाल नष्ट.
  • दीर्घकाळ राहिल्यास प्रवाळ मृत, १/५ प्रवाळ कट्टे नष्ट.

५. हवामान बदलाचे इतर परिणाम

पुर आणि दुष्काळ:

  • अतिवृष्टीमुळे पूर (मुंबई २००५, केदारनाथ २०१३, चेन्नई २०१५).
  • पर्जन्य कमी झाल्याने अवर्षण.

चक्रीवादळे: सागरी तापमानवाढीमुळे तीव्रता आणि वारंवारिता वाढते.

कृषी:

  • CO₂ वाढीमुळे काही ठिकाणी उत्पादन वाढते, पण पर्जन्य बदलामुळे नुकसान.
  • नवीन क्षेत्रे कृषीखाली.

वर्षावने:

  • जंगलतोडमुळे CO₂ वाढ, हवा कोरडी आणि उष्ण होते.
  • पर्जन्य आकृतिबंध बदलतो.

६. हवामान बदलाची कारणे

अ) नैसर्गिक कारणे

  • सौर ऊर्जा: सूर्यापासून ऊर्जेत बदल, कमी ऊर्जेमुळे थंडी.
  • मिलन्कोव्हीच आंदोलन: पृथ्वी-सूर्य अंतर बदलामुळे तापमान प्रभावित (हिमयुग).
  • ज्वालामुखी उद्रेक: सल्फर डायऑक्साइडमुळे सौर ताप कमी (१९८२-एल सिओन, १९९१-पिंटांबू).
  • गोल्डीलॉक पट्टा: पृथ्वी सूर्यमालेतील सजीवांसाठी योग्य पट्ट्यात, सूर्याच्या आकारवाढीमुळे हा पट्टा बदलतो.

आ) मानवनिर्मित कारणे

  • जीवाश्म इंधन ज्वलन (CO₂ उत्सर्जन), निर्वनीकरण, औद्योगिक उत्सर्जन.
  • CO₂ समायोजनासाठी २०-२५ वर्ष लागतात.

७. हवामान बदलाचा इतिहास

हिमयुग: ध्रुवीय बर्फ वाढ, तापमान कमी (उत्तर अमेरिका, युरोप).

आंतरहिमानी कालावधी: सध्याची उबदार अवस्था.

पुरावे:

  • वृक्षवर्तुळे (आर्द्र-शुष्क कालावधी).
  • हिमनमुने (ग्रीनलँड, अंटार्क्टिक).
  • प्रवाळ कट्टे, जीवाश्म (मॅमॉथ).

इतिहास: ८००० वर्षांपूर्वी राजस्थान आर्द्र, ४००० वर्षांपूर्वी शुष्क, १०,००० वर्षांपूर्वी हिमयुग संपले.


८. हवामान बदलाचा अभ्यास

पुराहवामानशास्त्र: प्राचीन हवामानाचा अभ्यास.

साधने:

  • वृक्षवर्तुळे: पर्यावरणातील बदल दर्शवतात.
  • हिमनमुने: थरांमधून हवामान माहिती.
  • प्रवाळ कट्टे: तापमान बदल संवेदनशील.

वेग: सध्याची तापमानवाढ हिमयुगापेक्षा १० पटीने वेगवान.


९. हवामान बदलाला सामोरे जाण्यासाठी उपाय

ऐतिहासिक पावले:

  • १९५० मध्ये CO₂ मोजणी, IPCC अहवाल (२०१८, १.५° से. लक्ष्य).

आंतरराष्ट्रीय करार:

  • UNFCCC (१९९२), क्योटो प्रोटोकॉल, पॅरिस करार (२०३०-५० शून्य उत्सर्जन).
  • मॉन्ट्रियल करार (१९८७, ओझोन संरक्षण).

भारतातील प्रयत्न:

  • NAPCC (२००८): ८ अभियान (उदा. सौर ऊर्जा, वनीकरण).
  • हवामान अनुकूलन निधी: नाबार्डद्वारे मदत.
  • स्वच्छ ऊर्जा निधी: कोळसा करातून निधी.

जीवनशैलीतील बदल: पायी चालणे, ऊर्जा बचत, प्लास्टिक बंदी, वृक्षारोपण.

Leave a Reply Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Ads

HSC Maharashtra – Marathi Medium – Maharashtra Board

📘 Maharashtra Board Exam Resources (Marathi Medium)

  • Maharashtra Board Question Banks (Marathi)
  • Maharashtra Board Sample Papers in Marathi Medium
  • Previous Year Question Papers – Marathi Medium
  • Marathi Notes and Practice Mock Tests for SSC/HSC
  • Includes MCQs (Multiple Choice Questions) in Marathi
  • All resources are available in Marathi Medium

📗 Maharashtra Board Textbooks & PDFs (Marathi Medium)

  • 10th Standard Textbook PDF in Marathi
  • Class-wise Textbook PDF (Marathi Medium)
  • Marathi Digest in PDF
  • SSC/HSC Class Books in Marathi PDF
  • Downloadable PDFs - Marathi Education Board

📒 Marathi Study Material for Maharashtra Board

  • Notes in Marathi
  • Chapter-wise Question & Answer (Solutions) in Marathi
  • Important Questions for SSC – Marathi Medium
  • Summary Important Formulas
  • MCQ's, Question Bank, Sample Papers, Previous Year Paper for cxlass 6th to 12th Std for Maharstra Board

क्लास की बुक (पुस्तक), MCQ, नोट्स इन हिंदी

Download एनसीईआरटी सलूशन, सैंपल पेपर, प्रश्न पत्र इन पीडीएफ

CBSE, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, राजस्थान & हरियाणा Board हिंदी माध्यम

कक्षा 6 to 8 हिंदी माध्यम
कक्षा 9 & 10 हिंदी माध्यम
कक्षा 11 हिंदी माध्यम

State Board

यूपी बोर्ड 6,7 & 8
बिहार बोर्ड हिंदी माध्यम

CBSE Board

Mathematics Class 6
Science Class 6
Social Science Class 6
हिन्दी Class 6
सामाजिक विज्ञान कक्षा 6
विज्ञान कक्षा 6

Mathematics Class 7
Science Class 7
SST Class 7
सामाजिक विज्ञान कक्षा 7
हिन्दी Class 7

Mathematics Class 8
Science Class 8
Social Science Class 8
हिन्दी Class 8

Mathematics Class 9
Science Class 9
English Class 9

Mathematics Class 10
SST Class 10
English Class 10

Mathematics Class XI
Chemistry Class XI
Accountancy Class 11

Accountancy Class 12
Mathematics Class 12

Learn English
English Through हिन्दी
Job Interview Skills
English Grammar
हिंदी व्याकरण - Vyakaran
Microsoft Word
Microsoft PowerPoint
Adobe PhotoShop
Adobe Illustrator
Learn German
Learn French
IIT JEE

Study Abroad

Study in Australia: Australia is known for its vibrant student life and world-class education in fields like engineering, business, health sciences, and arts. Major student hubs include Sydney, Melbourne, and Brisbane. Top universities: University of Sydney, University of Melbourne, ANU, UNSW.

Study in Canada: Canada offers affordable education, a multicultural environment, and work opportunities for international students. Top universities: University of Toronto, UBC, McGill, University of Alberta.

Study in the UK: The UK boasts prestigious universities and a wide range of courses. Students benefit from rich cultural experiences and a strong alumni network. Top universities: Oxford, Cambridge, Imperial College, LSE.

Study in Germany: Germany offers high-quality education, especially in engineering and technology, with many low-cost or tuition-free programs. Top universities: LMU Munich, TUM, University of Heidelberg.

Study in the USA: The USA has a diverse educational system with many research opportunities and career advancement options. Top universities: Harvard, MIT, Stanford, UC Berkeley

Privacy Policies, Terms and Conditions, Contact Us
eVidyarthi and its licensors. All Rights Reserved.