Notes Chapter 7 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

हिंदी महासागर – तळरचना आणि सामरिक महत्त्व

1. परिचय

• हिंदी महासागर हा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने पॅसिफिक आणि अटलांटिक महासागरानंतरचा तिसऱ्या क्रमांकाचा महासागर आहे.
• याचे नाव हिंदुस्तान/भारत या देशावरून पडले आहे.
• एकूण महासागरीय क्षेत्राच्या 20% भाग हिंदी महासागराने व्यापलेला आहे.
• याचा बराचसा भाग दक्षिण गोलार्धात आहे.
• विस्तार: पश्चिमेस आफ्रिका, उत्तरेस आणि पूर्वेस आशिया, पूर्वेस ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिणेस दक्षिण महासागर.
• उत्तरेकडे आशिया खंड असल्याने हिंदी महासागर बंदिस्त आहे, ज्याचा परिणाम भारतीय उपखंडातील मान्सून हवामान विकसित होण्यावर झाला आहे.

2. हिंदी महासागराची तळरचना

हिंदी महासागराची तळरचना गुंतागुंतीची आहे आणि यात विविध भूरूपे आढळतात, जसे की:

• खंडांत उतार (Continental Slope)
• मध्य महासागरीय जलमग्न पर्वत (Mid-Oceanic Ridges)
• महासागरीय खोरी (Ocean Basins)
• सागरी गर्ता (Trenches)
• बेटे (Islands)
• या भूरूपांची निर्मिती भूविवर्तनकी (Tectonic), ज्वालामुखीय (Volcanic) किंवा अनाच्छादन (Erosion) प्रक्रियांमुळे झाली आहे.

2.1 सरासरी खोली

• हिंदी महासागराची सरासरी खोली 4000 मीटर आहे.
• यात काही सीमावर्ती समुद्र (जसे की अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर) देखील समाविष्ट आहेत.

2.2 समुद्रबुड जमीन (Continental Shelf)

समुद्रबुड जमीन हा भूखंडांचा जलमग्न भाग आहे, जो आखाते, समुद्र, उपसागर आणि सामुद्रधुनींनी व्यापलेला आहे.

वैशिष्ट्ये:

• भारताच्या किनारी भागात: विस्तीर्ण (विशेषतः पश्चिम किनारा).
• आफ्रिका आणि मादागास्करच्या पूर्व किनाऱ्यावर: अरुंद.
• इंडोनेशियाच्या किनारी भागात: खूप अरुंद (सुमारे 160 किमी).

अवसादांचे आच्छादन: हजारो वर्षांच्या अवसाद साठवणुकीमुळे स्तरित खडक तयार होतात, जे जीवाश्म इंधनांचे (जसे की पेट्रोल, नैसर्गिक वायू) संभाव्य स्रोत आहेत.

2.3 मध्य महासागरीय रांगा (Mid-Oceanic Ridges)

सागरतळावरील जलमग्न पर्वतरांगा मध्य हिंदी महासागरीय रांग म्हणून ओळखल्या जातात.

विस्तार:

• सुरुवात: सोमाली द्वीपकल्पाजवळ गल्फ ऑफ एडन मधून.
• विभागणी: मादागास्कर बेटाच्या पूर्वेस दोन शाखांमध्ये विभागली जाते:
  1. नैऋत्य हिंदी जलमग्न रांग: प्रिन्स एडवर्ड बेटापर्यंत.
  2. आग्नेय शाखा: ॲमस्टरडॅम आणि सेंट पॉल बेटापर्यंत.

वैशिष्ट्य: ही रांग एकसंध नसून विभंगांमुळे (उदा., ओवेन विभंग, ॲमस्टरडॅम विभंग) खंडित आहे.

अन्य रांगा:

• नव्वद पूर्व रांग: बंगालच्या उपसागरात उत्तर-दक्षिण दिशेने विस्तारलेली. अंदमान बेटापासून ॲमस्टरडॅम आणि सेंट पॉल बेटापर्यंत. (नावाचे कारण: 90° पूर्व रेखांशावर असणे.)

2.4 पठारे

• छागोस पठार: भारताच्या पश्चिमेस, मध्य हिंदी महासागरीय रांगेपर्यंत विस्तारलेले. यावर लक्षद्वीप, मालदीव, आणि दिएगो गार्सिया ही बेटे आहेत.
• केर्गुएलेन पठार: दक्षिण हिंदी महासागरात.
• मादागास्कर पठार: मादागास्करच्या दक्षिणेस.
• अगुल्हास पठार: आफ्रिकेच्या दक्षिणेस.

2.5 महासागरीय खोरी (Ocean Basins)

सागरतळावरील खोल आणि सपाट भाग.

हिंदी महासागरात 10 प्रमुख खोरी:

1. ओमान खोरे
2. अरेबियन खोरे
3. सोमाली खोरे
4. मॉरिशस खोरे
5. मस्कारेन खोरे
6. अगुल्हास-नाताळ खोरे
7. पश्चिम ऑस्ट्रेलियाचे खोरे
8. मध्य हिंदी खोरे
9. गंगा खोरे

महत्त्व: अवसाद साठवणुकीसाठी अंतिम स्थान.

2.6 सागरी गर्ता (Trenches)

महासागरातील अति खोल भाग.

हिंदी महासागरात गर्ता तुलनेने कमी, मुख्यतः पूर्व सीमेकडे.

प्रमुख गर्ता:

• सुंदा गर्ता: 7450 मीटर खोली (जावा-सुमात्रा बेटांजवळ).
• ओब गर्ता: 6875 मीटर खोली.

वैशिष्ट्य: भूपट्ट हालचालींमुळे भूकंपप्रवण क्षेत्र.

2.7 बेटे

हिंदी महासागरात मोठी बेटे: मादागास्कर, श्रीलंका, ऑस्ट्रेलिया.

लहान बेटे आणि द्वीपसमूह चार गटांमध्ये:

1. अरबी समुद्रातील बेटे:
   • आफ्रिकेच्या किनाऱ्याजवळ: मादागास्कर (5.9 लाख चौ. किमी, भूतकाळात आफ्रिका खंडाचा भाग), कोमोरो, सेशल्स, रियुनियन, मॉरिशस, सोकोत्रा.
   • लक्षद्वीप-छागोस रांगेतील: लक्षद्वीप, मालदीव, छागोस (प्रवाळ कंकणद्वीपे).
   • पाकिस्तान/इराण किनारी: बुंदेल, किश, हेंडोरावी, लावान.
2. बंगालच्या उपसागरातील बेटे:
   • श्रीलंका: सर्वात मोठे बेट.
   • अंदमान-निकोबार: ज्वालामुखीय आणि प्रवाळ बेटांचा समूह.
   • सुमात्रा किनारी: ज्वालामुखीय बेटांची साखळी.
3. ऑस्ट्रेलियाच्या किनाऱ्याजवळ: अश्मोर, क्रिसमस, कोकोस (कीलिंग).
4. अंटार्क्टिकाजवळ: प्रिन्स एडवर्ड, ॲमस्टरडॅम, सेंट पॉल.

3. हिंदी महासागरातील तापमान आणि क्षारता

3.1 तापमान वितरण

महत्त्व: सागरी जीवसृष्टी, सागरी प्रवाह आणि जलघनता यावर तापमानाचा प्रभाव पडतो.

वैशिष्ट्ये:

• मान्सूनपूर्व काळात: विषुववृत्ताजवळ (दक्षिण भाग) तापमान जास्त.
• नैऋत्य मान्सून काळात: अरबी समुद्रात मोसमी वाऱ्यांमुळे तापमान कमी.
• ईशान्य मान्सून काळात: बंगालच्या उपसागरात तापमान 24°C च्या आसपास.

प्रश्नांचे उत्तर:

• समताप रेषा खंडांवर का नसतात?: खंडांवर सागरी पाणी नसते, त्यामुळे तापमान मोजले जात नाही.
• अरबी समुद्राचे तापमान कमी का?: मोसमी वारे आणि कमी पर्जन्यामुळे.
• दक्षिण भागात तापमान जास्त का?: विषुववृत्ताजवळ सूर्यकिरणांचा थेट प्रादुर्भाव.

3.2 क्षारता वितरण

परिभाषा: सागरी जलातील क्षारांचे प्रमाण (प्रति हजारी भाग – ppt). सरासरी: 35 ppt.

वैशिष्ट्ये:

• सोमाली आणि सौदी अरेबिया किनारी: जास्त क्षारता (उच्च तापमान, कमी पर्जन्य, कमी नद्या).
• बंगालचा उपसागर: कमी क्षारता (गंगा आणि द्वीपकल्पीय नद्यांचा प्रचंड विसर्ग).
• नैऋत्य मान्सून काळात: क्षारता सर्वात कमी.

प्रश्नांचे उत्तर:

• अरबी समुद्रात जास्त क्षारता का?: कमी पर्जन्य आणि नद्यांचा अभाव.
• बंगालच्या उपसागरात कमी क्षारता कोणत्या ऋतूत?: नैऋत्य मान्सून (प्रचंड पावसामुळे).
• अरबी समुद्रात वर्षभर जास्त क्षारता का?: कमी गोड्या पाण्याचा पुरवठा आणि बाष्पीभवन.

4. हिंदी महासागरातील सागरी प्रवाह

हिंदी महासागरातील प्रवाहांचा आकृतिबंध पॅसिफिक आणि अटलांटिकपेक्षा वेगळा आहे, कारण मान्सून वाऱ्यांचा प्रभाव आहे.

प्रमुख प्रवाह:

• उत्तर हिंदी महासागर:
  • उन्हाळ्यात: घड्याळ्याच्या दिशेने (Clockwise).
  • हिवाळ्यात: घड्याळ्याच्या विरुद्ध दिशेने (Anti-clockwise).
• दक्षिण हिंदी महासागर:
  • चक्रीय प्रवाह (Gyre) तयार होतो.
  • प्रमुख प्रवाह:
    1. दक्षिण विषुववृत्तीय प्रवाह: पूर्व-पश्चिम (पूर्वीय वाऱ्यांमुळे).
    2. पश्चिम प्रवाह: पश्चिम-पूर्व (पश्चिमी वाऱ्यांमुळे).
    3. मोझांबिक-अगुल्हास प्रवाह: पश्चिमेकडे.
    4. पश्चिम ऑस्ट्रेलिया प्रवाह: पूर्वेकडे.

वैशिष्ट्य:

• उत्तर विषुववृत्तीय प्रवाह क्षीण आहे.
• शीत प्रवाह कमी (उष्ण प्रवाहांचे प्राबल्य).
• प्रवाहांचा आकृतिबंध किनाऱ्याचा आकार, महासागराचा विस्तार आणि वाऱ्यांच्या हालचालींवर अवलंबून आहे.

5. हिंदी महासागराचे सामरिक आणि आर्थिक महत्त्व

आर्थिक महत्त्व:

• आशिया, आफ्रिका, ऑस्ट्रेलिया खंडांना जोडणारा महासागर.
• प्रमुख सामुद्रधुनी:
  1. होर्मुझ: पर्शियन आखात आणि अरबी समुद्र जोडते (30% जागतिक तेल निर्यात).
  2. मलाक्का: पूर्व आशिया आणि युरोप-अमेरिकेला जोडते.
  3. बाब-एल-मान्देब: लाल समुद्र आणि हिंदी महासागर जोडते.
• खनिज संसाधने:
  • तेल आणि नैसर्गिक वायू: सौदी अरेबिया, इराण, भारत, पश्चिम ऑस्ट्रेलिया.
  • जड खनिजयुक्त वाळू: भारत, दक्षिण आफ्रिका, इंडोनेशिया, श्रीलंका.
  • बहुधात्विक खडे: मँगनीज, निकेल, तांबे, कोबाल्ट (भारताला 2 दशलक्ष चौ. किमी क्षेत्र संशोधनासाठी मिळाले).
• सागरी पर्यटन: मालदीव, सेशल्स यांसारख्या द्वीप राष्ट्रांची अर्थव्यवस्था सागरी परिसंस्थेवर अवलंबून.

सामरिक महत्त्व:

• भारताचे मध्यवर्ती स्थान: हिंदी महासागरात भारताला सामरिकदृष्ट्या महत्त्व आहे.
• सैनिकी तळ: प्रमुख जागतिक शक्तींनी (अमेरिका, चीन) हिंदी महासागरात सैन्य तैनात केले आहे.
• शांतता क्षेत्र: भारताचे धोरण सागरी क्षेत्राला महाशक्तींच्या स्पर्धेपासून मुक्त ठेवण्याचे आहे.
• प्रादेशिक सहकार्य:
  • IOR-ARC (Indian Ocean Rim Association).
  • BIMSTEC (Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation).
  • MGC (Mekong-Ganga Cooperation).
• सुरक्षा: सागरी किनारे सुरक्षित नसल्यास व्यापार, पर्यटन आणि राजकीय स्थैर्य अशक्य.
• तेल आयात: भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा 70% भाग आखाती देशांतून येणाऱ्या तेलावर अवलंबून.
• सागरी मार्ग:
  • मध्य पूर्व, पूर्व आशिया आणि युरोप-अमेरिकेला जोडणारे मार्ग हिंदी महासागरातून.
  • मलाक्का सामुद्रधुनी: जगातील सर्वात व्यस्त आणि अडथळ्यांनी भरलेली.
• चाचेगिरी आणि आतंकवाद: सागरी मार्गांच्या सुरक्षिततेसाठी भारतीय नौदल आणि तट सुरक्षा दल कार्यरत.

5.1 भारताच्या दृष्टिकोनातून महत्त्व

आर्थिक:

• भारत जगातील चौथ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था.
• ASEAN देशांशी व्यापार दुप्पट (1993: 1484 दशलक्ष डॉलर, 2004: 10,942 दशलक्ष डॉलर).
• मुक्त व्यापार करार: थायलंड, सिंगापूर.

सामरिक:

• दिएगो गार्सिया: मध्य हिंदी महासागरातील प्रवाळ बेट, नौदल आणि संरक्षणासाठी महत्त्वाचे.
• चाबहार बंदर: भारताच्या सामरिक धोरणात महत्त्वाचे.
• सागरी मार्गांची सुरक्षा: चाचेगिरी, सशस्त्र दरोडेखोरी आणि सागरी आतंकवाद रोखण्यासाठी भारतीय नौदल कार्यरत.