Notes Chapter 9 भूगोल Class 11 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

आपत्ती व्यवस्थापन

१. प्रस्तावना

आपत्ती म्हणजे काय? आपत्ती ही नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित घटना आहे जी मानवी जीवन, मालमत्ता, आणि पर्यावरणाला हानी पोहोचवते. जेव्हा नैसर्गिक अरिष्ट (उदा., भूकंप, वादळ) मानवी वस्तीवर परिणाम करते आणि जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान किंवा आर्थिक हानी घडवते, तेव्हा ती आपत्ती म्हणून ओळखली जाते.

• उदाहरण: २००४ च्या इंडोनेशिया सुनामीमुळे झालेली जीवितहानी.

आपत्तींचे महत्त्व: आपत्तींमुळे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होते, परंतु मानवाने आता आपत्तींच्या प्रभावाला कमी करण्यासाठी जागरूकता आणि उपाययोजना सुरू केल्या आहेत. आपत्तींची ओळख आणि वर्गीकरण ही व्यवस्थापनाची पहिली पायरी आहे.

२. आपत्तींचे प्रकार आणि वर्गीकरण

आपत्तींचे उत्पत्तीनुसार खालीलप्रमाणे वर्गीकरण होते:

भू-विवर्तनकीय आपत्ती:

• पृथ्वीच्या अंतर्गत हालचालींमुळे होणाऱ्या आपत्ती.
• उदाहरण: भूकंप (उदा., २००४ इंडोनेशिया भूकंप), ज्वालामुखी उद्रेक, सुनामी.
• वैशिष्ट्य: या आपत्ती रोखता येत नाहीत, परंतु त्यांचा प्रभाव (उदा., मजबूत इमारती बांधून) कमी करता येतो.

भूशास्त्रीय आपत्ती:

• भूपृष्ठावरील प्रक्रियांमुळे होणाऱ्या आपत्ती.
• उदाहरण: भूस्खलन, पंकस्खलन (उदा., २०१४ माळीण पंकस्खलन), हिमस्खलन.
• वैशिष्ट्य: स्थानिक पातळीवर नुकसान जास्त असते, जसे की गावांचे विस्थापन.

हवामानासंबंधी आपत्ती:

• हवामानातील बदलांमुळे होणाऱ्या आपत्ती.
• उदाहरण: महापूर (उदा., २०१८ केरळ महापूर), चक्रीवादळ (उदा., १९९९ ओडिशा चक्रीवादळ), उष्णालहरी.
• वैशिष्ट्य: कृत्रिम उपग्रहाद्वारे पूर्वसूचना मिळू शकते, ज्यामुळे नुकसान कमी करता येते.

जैविक आपत्ती:

• जीवसृष्टीशी संबंधित आपत्ती.
• उदाहरण: पिकांवरील टोळधाड, साथीचे रोग (उदा., १९९२ सुरत प्लेग), डेंग्यू, कॉलरा.
• वैशिष्ट्य: वैद्यकीय उपाय आणि लसीकरणाने नियंत्रित करता येतात.

मानवनिर्मित आपत्ती:

• मानवी चूक, निष्काळजीपणा किंवा हस्तक्षेपामुळे होणाऱ्या आपत्ती.
• उदाहरण: भोपाळ वायुगळती (१९८४), रेल्वे अपघात, आण्विक अपघात (उदा., चर्नोबिल).
• वैशिष्ट्य: काळजीपूर्वक नियोजन आणि सुरक्षिततेने रोखता येऊ शकतात.

३. अरिष्ट आणि आपत्तीतील फरक

अरिष्ट:

• नैसर्गिक प्रक्रिया ज्यामुळे आपत्तीजन्य परिस्थिती निर्माण होऊ शकते, परंतु मानवी वस्तीवर परिणाम न झाल्यास आपत्ती ठरत नाही.
• उदाहरण: सहारा वाळवंटातील भूकंप (मानवाला प्रभाव न करता).
• वैशिष्ट्य: हे नियंत्रित करता येत नाही, परंतु त्याची ओळख शक्य आहे.

आपत्ती:

• अरिष्टाचा मानवी जीवनावर झालेला परिणाम, ज्यामुळे जीवितहानी, मालमत्तेचे नुकसान किंवा आर्थिक हानी होते.
• उदाहरण: भूकंपामुळे इमारती कोसळणे आणि लोकांचा मृत्यू.
• वैशिष्ट्य: मानवकेंद्रित संकल्पना, ज्यावर व्यवस्थापन शक्य आहे.

४. विकारक्षमता

परिभाषा: विशिष्ट प्रदेशातील लोकसंख्या किंवा समुदायाला ठराविक आपत्तींचा धोका जास्त असणे, ज्याला विकारक्षमता म्हणतात.

कारण:

• भौगोलिक: किनारी भागात चक्रीवादळ, भूकंपप्रवण क्षेत्र (उदा., हिमालयातील भूकंप).
• सामाजिक-आर्थिक: गरीब वर्ग, वयोवृद्ध, बालके यांना जास्त धोका (उदा., केरळ पूर २०१८ मध्ये गरीबांचे नुकसान).
• लोकसंख्येची घनता: शहरी भागात (उदा., मुंबई) नुकसान जास्त.

उदाहरण: भारतातील किनारी भागात चक्रीवादळाचा जास्त प्रभाव, तर भूकंपप्रवण क्षेत्रात वारंवार भूकंप.

५. आपत्तींचे परिणाम

आपत्तींचे परिणाम तीन स्तरांवर होतात:

प्राथमिक परिणाम:

• आपत्तीच्या वेळी थेट नुकसान.
• उदाहरण: भूकंपात इमारती कोसळणे (२००१ भुज भूकंप), पूरात घरांचे नुकसान.

द्वितीयक परिणाम:

• प्राथमिक नुकसानामुळे होणारे पुढील नुकसान.
• उदाहरण: भूकंपात आग लागणे, पूरात रोगांचा प्रसार (केरळ २०१८).

तृतीयक परिणाम:

• दीर्घकालीन प्रभाव.
• उदाहरण: बेघर होणे, नदीच्या मार्गात बदल, पर्यटनावर परिणाम (२००४ सुनामी).

६. आपत्ती व्यवस्थापन

परिभाषा: आपत्तीमुळे होणाऱ्या नुकसानाला कमी करणे, त्यावर नियंत्रण मिळवणे, आणि प्रभावितांना मदत करणे.

आपत्ती व्यवस्थापन चक्र:

सुसज्जता (Preparation):

• आपत्तीपूर्व तयारी, जसे जनजागृती, प्रशिक्षण, साठा ठेवणे.
• उदाहरण: पूरप्रवण क्षेत्रात अन्न-पाण्याचा साठा.

उपशमन (Mitigation):

• आपत्तीचा प्रभाव कमी करण्याचे उपाय.
• उदाहरण: चक्रीवादळासाठी लोकांचे स्थलांतर, बंधारे बांधणे.

प्रतिसाद (Response):

• आपत्तीनंतर तात्काळ मदत आणि बचाव कार्य.
• उदाहरण: अन्न, निवारा पुरवणे, वैद्यकीय सेवा.

पुनर्प्राप्ती (Recovery):

• परिस्थिती पूर्ववत करणे.
• उदाहरण: रस्ते पुनर्बांधणी, वीजपुरवठा सुरू करणे.

पुनर्वसन (Rehabilitation):

• दीर्घकालीन पुनरुज्जन आणि जीवन पूर्ववत करणे.
• उदाहरण: बेघरांना घर देणे, अर्थव्यवस्था पुनर्स्थापित करणे.

संरचनात्मक आणि असंरचनात्मक उपाय:

संरचनात्मक: भौतिक रचना (उदा., बंधारे, मजबूत इमारती).

असंरचनात्मक: ज्ञान, प्रशिक्षण, जनजागृती (उदा., आपत्ती शिक्षण).

७. भारतातील आपत्ती व्यवस्थापन

पार्श्वभूमी: २००४ च्या सुनामीने व्यवस्थापनाला चालना दिली. भारत भू-हवामान आणि सामाजिक-आर्थिक कारणांमुळे आपत्तीप्रवण देश आहे.

संस्था:

• राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA): केंद्रीय पातळीवर धोरणे.
• राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (SDMA): राज्य पातळीवर कार्य.
• राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन संस्था (NIDM): प्रशिक्षण आणि संशोधन.
• जिल्हा प्राधिकरणे: स्थानिक पातळीवर कार्यवाही.

तंत्रज्ञान:

• सुदूर संवेदन: पूरग्रस्त क्षेत्रांचे नकाशे (उदा., केरळ पूर).
• GIS आणि GPS: नियोजन आणि संप्रेषण.
• उपग्रह: चक्रीवादळाचा मार्ग निरीक्षण (उदा., फनी चक्रीवादळ २०१९).
• इंडिया क्वेक ॲप: भूकंपाची माहिती.

प्रमुख भूमिका:

• लष्कर, निमलष्करी दल, इस्रो, कृषी मंत्रालय (अवर्षण), स्वयंसेवक.

८. आपत्तींची पूर्वसूचना आणि व्यवस्थापन

पूर्वसूचना शक्य असलेल्या आपत्ती:

• चक्रीवादळ, पूर, उष्णालहरी (उपग्रहाद्वारे).
• भूकंप आणि ज्वालामुखीचा अंदाज कमी प्रमाणात.

स्थलांतर:

• संवेदनशील भागातून लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवणे शक्य (उदा., २०१९ फनी चक्रीवादळ).

मृत्यू कमी होण्याचे कारण:

• १९९९ च्या १०,००० मृत्यूंपेक्षा २०१९ मध्ये ८९ मृत्यू (सुसज्जता वाढली).