Important Questions Chapter 11 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Imp Questions For All Chapters – इतिहास Class 11

दक्षिण भारतातील राजसत्ता

लघु प्रश्न

1. दक्षिण भारतातील प्राचीन राजसत्ता कोणत्या होत्या?

उत्तर: चोळ, पांड्य आणि चेर ही दक्षिण भारतातील प्राचीन राजसत्ता होत्या.

2. चोळांचे राज्य कोणत्या प्रदेशात उदयास आले?

उत्तर: चोळांचे राज्य तंजावर आणि तिरुचिरापल्ली येथे उदयास आले.

3. संघम साहित्य म्हणजे काय?

उत्तर: संघम साहित्य हे प्राचीन तमिळ वाङ्मय आहे जे दक्षिण भारताच्या इतिहासाचे साधन आहे.

4. वाकाटक घराण्याचा संस्थापक कोण होता?

उत्तर: वाकाटक घराण्याचा संस्थापक विंध्यशक्ती होता.

5. चालुक्य घराण्याची राजधानी कोठे होती?

उत्तर: चालुक्य घराण्याची राजधानी वातापी (बदामी) येथे होती.

6. दुसरा पुलकेशीने कोणते बिरुद धारण केले?

उत्तर: दुसरा पुलकेशीने ‘परमेश्वर’ हे बिरुद धारण केले.

7. पल्लवांची राजधानी कोणती होती?

उत्तर: पल्लवांची राजधानी कांची होती.

8. राष्ट्रकूटांचे प्रसिद्ध कैलास मंदिर कोणत्या राजाने खोदले?

उत्तर: राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिल्याने कैलास मंदिर खोदले.

9. शिलाहार घराण्याच्या किती शाखा होत्या?

उत्तर: शिलाहार घराण्याच्या तीन शाखा होत्या.

10. यादव घराण्याची राजधानी कोठे होती?

उत्तर: यादव घराण्याची राजधानी देवगिरी येथे होती.

11. चोळांच्या राज्यातील अधिकाऱ्यांच्या मंडळाला काय म्हणत?

उत्तर: चोळांच्या राज्यातील अधिकाऱ्यांच्या मंडळाला ‘उदानकुट्टम’ म्हणत.

12. दक्षिण भारतातील प्रमुख द्राविड भाषा कोणत्या आहेत?

उत्तर: तमिळ, कन्नड, मल्याळम आणि तेलुगु या दक्षिण भारतातील प्रमुख द्राविड भाषा आहेत.

13. कालिदासाने कोणते काव्य रामटेक येथे रचले?

उत्तर: कालिदासाने ‘मेघदूत’ हे काव्य रामटेक येथे रचले.

14. महाबलीपुरम येथील रथमंदिरे कोणी बांधली?

उत्तर: महाबलीपुरम येथील रथमंदिरे पल्लव राजा महेंद्रवर्माने बांधली.

15. गोंड घराण्याचा संस्थापक कोण होता?

उत्तर: गोंड घराण्याचा संस्थापक कोल भिल होता.

दीर्घ प्रश्न

1. चोळ, पांड्य आणि चेर यांच्यातील त्रिपक्षीय संघर्ष म्हणजे काय?

उत्तर: चोळ, पांड्य आणि चेर ही दक्षिण भारतातील प्राचीन राजसत्ता राजकीय वर्चस्वासाठी सतत एकमेकांशी संघर्ष करत राहिल्या. हा संघर्ष ‘त्रिपक्षीय संघर्ष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, ज्यामध्ये चोळांचा पहिला राजा करिकाल याने चेर आणि पांड्यांचा पराभव करून तमिळ अधिसत्ता निर्माण केली. संघम साहित्यात या संघर्षांच्या अनेक कथा आढळतात, ज्या त्यांचा इतिहास समजण्यास मदत करतात.

2. वाकाटक घराण्याने आपले साम्राज्य कसे वाढवले?

उत्तर: वाकाटक घराण्याचा संस्थापक विंध्यशक्ती यानंतर प्रवरसेन हा राजा गादीवर आला आणि त्याने साम्राज्याचा विस्तार उत्तरेस माळवा, गुजरात ते दक्षिणेस कोल्हापूर, कर्नूलपर्यंत केला. त्याने चार अश्वमेध यज्ञ करून ‘सम्राट’ पदवी धारण केली, तर हरिषेनाच्या काळात अजिंठ्याची लेणी खोदली गेली. गुप्त सम्राट चंद्रगुप्त दुसऱ्याच्या कन्येशी रुद्रसेन दुसऱ्याचा विवाह झाल्याने वाकाटकांचा प्रभाव वाढला.

3. चालुक्य घराण्याचा दुसरा पुलकेशी हा महान राज्यकर्ता का मानला जातो?

उत्तर: दुसरा पुलकेशी हा चालुक्यांचा सर्वांत महान राज्यकर्ता मानला जातो कारण त्याने कदंब, मौर्य, नल, कलचुरी, राष्ट्रकूट, मालव, गुर्जर अशा अनेक राजांचा पराभव केला. त्याने सम्राट हर्षवर्धनाचा पराभव करून ‘परमेश्वर’ हे बिरुद धारण केले आणि साम्राज्य नर्मदेपासून कावेरीपर्यंत विस्तारले. त्याच्या पराक्रमाची कीर्ती इराणपर्यंत पोहोचली, जिथे खुश्रू परविझने त्याच्याकडे राजदूत पाठवला.

4. पल्लव राजांनी स्थापत्य क्षेत्रात काय योगदान दिले?

उत्तर: पल्लव राजांनी स्थापत्यात एकसंध शिळेतून मंदिरे खोदण्याची पद्धत सुरू केली, ज्याचे उदाहरण महाबलीपुरम येथील रथमंदिरे आहेत, ज्यांची निर्मिती महेंद्रवर्माने केली. नरसिंहवर्मानेही महाबलीपुरम येथे अनेक मंदिरे बांधली आणि चालुक्यांचा पराभव करून आपला प्रभाव वाढवला. त्यांच्या काळात कांची येथील कैलासनाथ आणि वैकुंठपेरूमल मंदिरेही बांधली गेली.

5. राष्ट्रकूट घराण्याचा इतिहासात प्रभाव कसा होता?

उत्तर: राष्ट्रकूट घराण्याचा प्रभाव विंध्य पर्वतापासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरला होता, जिथे दंतिदुर्गाने चालुक्यांचा पराभव करून सत्ता स्थापन केली. कृष्ण पहिल्याने वेरूळ येथील कैलास मंदिर खोदले, तर अमोघवर्षाने ‘रत्नमालिका’ आणि ‘कविराजमार्ग’ रचून साहित्यात योगदान दिले. त्यांनी उत्तर भारतातही प्रभाव निर्माण केला, पण परमार आणि कल्याणी चालुक्यांच्या आक्रमणांनी त्यांचा ऱ्हास झाला.

6. शिलाहार घराण्याच्या तीन शाखा कोणत्या होत्या आणि त्यांचे वैशिष्ट्य काय होते?

उत्तर: शिलाहार घराण्याच्या तीन शाखा होत्या – दक्षिण कोकण (सणफुल्ल संस्थापक), उत्तर कोकण (कपर्दी संस्थापक) आणि कोल्हापूर (जतिग संस्थापक), ज्या स्वतःला ‘तगरपुराधीश्वर’ म्हणवत. दक्षिण कोकणात आदित्यवर्माने ठाणे ते गोवा वाढवले, उत्तर कोकणात मुम्मुणिने अंबरनाथ मंदिर बांधले, तर कोल्हापूर शाखेने कोप्पेश्वर मंदिर बनवले. त्यांनी राष्ट्रकूट आणि चालुक्यांचे मांडलिकत्व पत्करून तीनशे वर्षे राज्य टिकवले.

7. यादव कालखंडाला महाराष्ट्राच्या इतिहासात का महत्त्व आहे?

उत्तर: यादव कालखंडात भिल्लम पाचवा आणि सिंघण यांनी कलचुरी, होयसळ, शिलाहारांचा पराभव करून देवगिरी येथे सत्ता वाढवली. या काळात ‘ज्ञानेश्वरी’, ‘लीळाचरित्र’, ‘संगीतरत्नाकर’ यांसारखे ग्रacl आणि महानुभाव, वारकरी पंथ उदयास आले. हेमाडपंती मंदिरे आणि किल्ल्यांची निर्मिती झाल्याने सांस्कृतिक प्रगती झाली, म्हणून हा कालखंड महत्त्वाचा आहे.

8. दक्षिण भारतातील राज्यव्यवस्था कशी कार्यक्षम होती?

उत्तर: दक्षिण भारतातील राज्यव्यवस्थेत ‘महादंडनायक’, ‘राष्ट्रिक’, ‘अमात्य’ असे अधिकारी होते आणि चोळांचे ‘उदानकुट्टम’ मंडळ कार्यरत होते. राज्य ‘मंडलम्’ प्रांतात विभागलेले होते, जिथे प्रत्येक हुकमाची नोंद दप्तरी घेऊन स्वाक्षरीनंतरच कार्यवाही होत असे. स्वायत्त ग्रामसंस्थांमुळे गावांचा कारभार ग्रामसभेकडे होता, ज्यामुळे प्रशासन कार्यक्षम राहिले.

9. दक्षिण भारतातील व्यापारात कोणत्या गोष्टींना महत्त्व होते?

उत्तर: दक्षिण भारतात चोळमंडलमधील सुती, रेशमी वस्त्रे आणि चेरांचे तलम कापड रोमशी व्यापारात महत्त्वाचे होते. मलयगिरीच्या जंगलातून हस्तिदंत मिळत असे, तर शेती आणि उद्योगधंद्यांमुळे पैठण, तगर, नाशिकसारखी नगरे उदयास आली. मार्को पोलोच्या प्रवासवर्णनात या व्यापाराची भरभराट नोंदवली आहे.

10. दक्षिण भारतातील साहित्य आणि कलेने काय योगदान दिले?

उत्तर: दक्षिण भारतात संघम साहित्याने इतिहासाचे साधन पुरवले, तर कालिदासाचे ‘मेघदूत’ आणि प्रवरसेनाचे ‘सेतुबंध’ यांनी साहित्य समृद्ध केले. चोळांच्या नटराज कांस्यमूर्ती आणि वाकाटक काळातील अजिंठा लेण्यांनी शिल्पकला व चित्रकलेत उत्कर्ष साधला. द्राविड स्थापत्यशैलीतील मंदिरांनी (उदा. बृहदीश्वर) कलेत भरीव योगदान दिले.