Important Questions Chapter 2 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

1. हडप्पा संस्कृतीची उत्पत्ती कशी झाली?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीची उत्पत्ती बलुचिस्तानातील मेहेरगढ येथील नवाश्मयुगीन टोगाओ संस्कृतीपासून झाली, जिथे शेती आणि गाव-वसाहतींची सुरुवात झाली होती. जाँ फ्रॅन्क्वा जॅरीज आणि रिचर्ड मेडो यांनी केलेल्या उत्खननातून या संस्कृतीच्या उदयाच्या खुणा मिळाल्या, ज्या हडप्पापूर्व काळात रावी-हाक्रा संस्कृती म्हणून ओळखल्या जातात. पुढे ही संस्कृती इसवी सनापूर्वी २६०० च्या सुमारास प्रगल्भ नागरी स्वरूपात विकसित झाली आणि हडप्पा, मोहेंजोदडोसारखी नगरे उदयाला आली.

2. हडप्पा संस्कृतीच्या नगररचनेची वैशिष्ट्ये काय होती?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीच्या नगरांमध्ये सुव्यवस्थित रचना होती, ज्यात पक्क्या विटांचे बांधकाम, स्नानगृहे, स्वच्छतागृहे, विहिरी आणि उत्तम निस्सारण व्यवस्था यांचा समावेश होता. काटकोनात छेदणारे प्रशस्त रस्ते, तटबंदीने युक्त विभाग आणि इंग्लिश बाँड पद्धतीने बांधलेली घरे ही त्याची वैशिष्ट्ये होती, जी भूकंपप्रवण प्रदेशात उपयुक्त होती. धान्याची कोठारे, सार्वजनिक स्नानगृहे आणि भव्य इमारती हे त्या काळातील प्रगत नियोजन आणि तंत्रज्ञानाचे द्योतक आहेत.

3. हडप्पा संस्कृतीत शासनव्यवस्था कशी होती?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीत मध्यवर्ती शासनव्यवस्था होती, जी पाणी, साधनसंपत्ती आणि व्यापारावर नियंत्रण ठेवत होती, ज्याचा पुरावा विटांचे प्रमाणीकरण (१:२:४) आणि अष्टमान वजन पद्धतीतून मिळतो. प्रशासकीय कामांसाठी स्वतंत्र भव्य इमारती आणि व्यापाराचे नियंत्रण हे सुसंघटित प्रशासनाचे लक्षण होते, जे कदाचित धर्मगुरु-शासकाने चालवले असावे. मात्र, ही व्यवस्था एकसंध राष्ट्राची होती की संघराज्याची हे निश्चित सांगता येत नाही, कारण ठोस पुरावा उपलब्ध नाही.

4. हडप्पा संस्कृतीच्या आर्थिक व्यवस्थेचे स्वरूप कसे होते?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीत व्यापारासाठी मातीची भांडी, सोने-चांदी-तांबे-कांस्य धातूंच्या वस्तू, मणी आणि मूर्ती यांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होत असे, ज्यासाठी कारागिरांच्या कार्यशाळा आणि स्वतंत्र वस्ती होत्या. अंतर्गत आणि मेसोपोटेमियासारख्या दूरच्या प्रदेशांशी भरभराटीचा व्यापार होता, ज्यावर शासकीय नियंत्रण होते, ज्याचा पुरावा मुद्रांवरील लिपीतून मिळतो. लोथलसारखी बंदरे आणि धोलावीरासारखी नियंत्रण केंद्रे यामुळे आर्थिक व्यवस्था समृद्ध आणि प्रगत होती.

5. हडप्पा संस्कृतीचा मेसोपोटेमियाशी असलेला व्यापार कसा होता?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीचा मेसोपोटेमियाशी समुद्री मार्गाने व्यापार होता, ज्यात तांबे, हस्तिदंत, लाजवर्दी दगड, गोमेद मणी, नीळ आणि कापड यांची निर्यात होत असे, तर सोने, चांदी आणि लोकर आयात होत असे. मेसोपोटेमियातील अक्कड साम्राज्याच्या काळात (इसवी सनापूर्वी २३३४) हा व्यापार भरभराटीला होता, ज्याचा उल्लेख सम्राट सार्गनच्या लेखात आहे, आणि लोथलसारख्या बंदरांनी याला गती दिली. हा व्यापार हडप्पा संस्कृतीच्या आर्थिक समृद्धीचा आधार होता, ज्यामुळे ती प्रगत संस्कृती म्हणून ओळखली गेली.

6. हडप्पा संस्कृतीच्या नगरांचा ऱ्हास का झाला?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीच्या नगरांचा ऱ्हास इसवी सनापूर्वी १९०० च्या सुमारास मेसोपोटेमियाशी व्यापाराची घसरण, हवामानातील बदल आणि सरस्वती नदीचे कोरडे पडणे यांमुळे झाला. शुष्कता, दुष्काळ आणि भूकंपामुळे सतलज-यमुना उपनद्यांच्या दिशा बदलल्या, ज्याने आर्थिक आणि सामाजिक व्यवस्था कमकुवत झाली, आणि लोकांना स्थलांतर करावे लागले. यामुळे नगरे ओस पडली आणि उत्तर हडप्पा काळात छोट्या गाव-वसाहती उदयाला आल्या, ज्या ताम्रपाषाणयुगीन म्हणून ओळखल्या गेल्या.

7. लोथल येथील गोदीचे महत्त्व काय होते?

उत्तर – लोथल येथील गोदी हडप्पा संस्कृतीच्या व्यापारी प्रगतीचे प्रतीक होती, जी भोगाव नदीकाठी बांधलेली प्राचीन बंदराची रचना होती आणि समुद्राच्या भरती-ओहोटीचे नियोजन करून बोटींची दुरुस्ती व व्यापार सुलभ करत असे. ही गोदी पक्क्या विटांची होती आणि पाणी सोडण्यासाठी मोरी होती, ज्यामुळे ती अभियांत्रिकीचे उत्कृष्ट उदाहरण ठरते, आणि तिच्यामुळे गुजरातमधून मेसोपोटेमियापर्यंत व्यापाराला चालना मिळाली. लोथल हे हडप्पा संस्कृतीचे महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र बनले, ज्याने आर्थिक समृद्धी वाढवली आणि नगराचा विकास झाला.

8. हडप्पा संस्कृतीत समाजव्यवस्था कशी होती?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीत अधिकारदर्शक सामाजिक उतरंड होती, ज्यात विशेष कौशल्य असलेले कारागीर, कुशल व्यावसायिक वर्ग आणि श्रद्धाप्रणालीशी निगडित व्यक्तींचा समावेश होता, ज्याचा पुरावा दफनस्थळे आणि मुद्रांतून मिळतो. कालीबंगन आणि राखीगढी येथील अग्निकुंडे आणि मातीच्या भांड्यांवरील सजावट हे त्यांच्या धार्मिक आणि सामाजिक रीतिरिवाजांचे द्योतक आहेत. ही व्यवस्था सुसंघटित होती, ज्यामुळे नगरांचे प्रशासन आणि आर्थिक क्रियाकलाप प्रभावीपणे चालत होते.

9. हडप्पा आणि गाव-वसाहती यांच्यातील परस्परसंबंध कसे होते?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीतील नगरे अन्नधान्य, चिकणमाती, दगड आणि धातूसारख्या कच्च्या मालासाठी गाव-वसाहतींवर अवलंबून होती, तर गावांनी उत्पादित वस्तूंचा व्यापार नगरांमार्फत होत असे, ज्याने परस्परसंबंधांचे जाळे तयार झाले. उदाहरणार्थ, शोर्तुगाय येथून लाजवर्दी दगड नगरांपर्यंत पोहोचत होते, जे मेसोपोटेमियाला निर्यात होत असे, आणि यामुळे गाव-नगरांचे आर्थिक अवलंबन स्पष्ट होते. हे जाळे हडप्पा संस्कृतीच्या समृद्धीचे आधारस्तंभ होते, ज्याने तिचा विकास आणि विस्तार साधला.

10. हडप्पा संस्कृतीत जलव्यवस्थापन कसे होते?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीत जलव्यवस्थापन प्रगत होते, ज्याचा पुरावा धोलावीरा येथील ओढ्यांचे पाणी अडवणारे नाले, तलाव आणि पावसाचे पाणी साठवण्याची व्यवस्था यातून मिळतो, जे दगड आणि विटांनी बांधले होते. नगरांमध्ये विहिरी, स्नानगृहे आणि निस्सारण व्यवस्था होती, ज्याने पाण्याचा कार्यक्षम वापर आणि स्वच्छता राखली गेली, हे मोहेंजोदडोच्या रचनेतून दिसते. ही व्यवस्था हडप्पा संस्कृतीच्या नियोजनशीलतेचे आणि पर्यावरणाशी जुळवून घेण्याच्या क्षमतेचे उदाहरण आहे, ज्यामुळे नगरे दीर्घकाळ टिकून राहिली.