Important Questions Chapter 4 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Imp Questions For All Chapters – इतिहास Class 11

वैदिक काळ

लघु प्रश्न

1. हडप्पा संस्कृतीचा नाश कोणत्या कारणांमुळे झाला?

उत्तर – हडप्पा संस्कृतीचा नाश नैसर्गिक आपत्ती आणि पर्यावरणाच्या ऱ्हासामुळे झाला.

2. वैदिक संस्कृतीची माहिती कोणत्या स्रोतातून मिळते?

उत्तर – वैदिक संस्कृतीची माहिती वैदिक वाङ्मयातून मिळते.

3. ऋग्वेदाची रचना कोणत्या काळात झाली असावी?

उत्तर – ऋग्वेदाची रचना इसवी सनापूर्वी १५०० च्या सुमारास झाली असावी.

4. लोकमान्य टिळकांनी वैदिक काळ किती प्राचीन मानला?

उत्तर – लोकमान्य टिळकांनी वैदिक काळ इसवी सनापूर्वी ६००० इतका प्राचीन मानला.

5. इंडो-युरोपीय भाषागटाची संकल्पना कधी उदयाला आली?

उत्तर – इंडो-युरोपीय भाषागटाची संकल्पना सोळाव्या शतकात उदयाला आली.

6. फिलिपो सासेटी कोण होता?

उत्तर – फिलिपो सासेटी हा इटालियन व्यापारी होता ज्याने संस्कृत आणि लॅटीनमधील साम्य नोंदवले.

7. वैदिक वाङ्मयात कोणत्या चार वेदांचा समावेश आहे?

उत्तर – वैदिक वाङ्मयात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद यांचा समावेश आहे.

8. वर्णव्यवस्थेचा उल्लेख प्रथम कोठे आढळतो?

उत्तर – वर्णव्यवस्थेचा उल्लेख प्रथम ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आढळतो.

9. आश्रमव्यवस्थेत जीवनाचे किती टप्पे आहेत?

उत्तर – आश्रमव्यवस्थेत जीवनाचे चार टप्पे आहेत: ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास.

10. दाशराज्ञ युद्ध कोणत्या नदीच्या तीरावर झाले?

उत्तर – दाशराज्ञ युद्ध रावी नदीच्या तीरावर झाले.

11. उत्तर वैदिक काळ कोणत्या कालखंडात मानला जातो?

उत्तर – उत्तर वैदिक काळ इसवी सनापूर्वी १००० ते ६०० या कालखंडात मानला जातो.

12. सप्तसिंधु प्रदेशात कोणत्या नद्या समाविष्ट आहेत?

उत्तर – सप्तसिंधु प्रदेशात सरस्वती, सिंधु, सतलज, बियास, चिनाब, रावी आणि झेलम या नद्या आहेत.

13. वैदिक लोकांचे मुख्य पीक कोणते होते?

उत्तर – वैदिक लोकांचे मुख्य पीक सातू होते.

14. ऋग्वेदात कोणत्या कारागिरांचा उल्लेख आहे?

उत्तर – ऋग्वेदात रथकार, तक्षन, विणकर आणि चर्मन्मा यांचा उल्लेख आहे.

15. जनपद म्हणजे काय?

उत्तर – जनपद म्हणजे वैदिक लोकांच्या गाव-वसाहतींची संकुले.

दीर्घ प्रश्न

1. हडप्पा संस्कृतीच्या नाशाबद्दल काय माहिती आहे?

उत्तर – अनेक वर्षांच्या शास्त्रीय संशोधनानंतर हे स्पष्ट झाले आहे की हडप्पा संस्कृतीचा नाश बाहेरून आलेल्या लोकांमुळे नव्हे, तर नैसर्गिक आपत्ती आणि पर्यावरणाच्या ऱ्हासामुळे झाला. या कारणांमुळे हडप्पा लोकांना त्यांचे नागरी जीवन सोडावे लागले आणि त्यांचा विस्तार कमी झाला. काही विद्वानांचे मत आहे की उत्तर हडप्पा संस्कृतीचे लोक म्हणजे वैदिक लोक असावेत, परंतु याबाबत निश्चित पुरावे आणि एकमत नाही.

2. वैदिक वाङ्मयातून वैदिक संस्कृतीबद्दल काय समजते?

उत्तर – वैदिक वाङ्मय हे वैदिक लोकांनी रचलेले असून त्यात त्यांच्या देवतांविषयी श्रद्धा आणि त्यांची स्तुती यांचे वर्णन आहे, जे त्यांच्या धार्मिक जीवनाचे दर्शन घडवते. यातून त्यांचे भौतिक जीवन, शेती, युद्ध आणि इंद्राच्या विजयांचे संदर्भ मिळतात, जे त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा आढावा देतात. संस्कृत भाषेत रचलेले हे वाङ्मय भारतातील सर्वात प्राचीन साहित्य मानले जाते आणि वैदिक संस्कृती समजण्यासाठी महत्त्वाचे साधन आहे.

3. लोकमान्य टिळकांचे वैदिक काळाबद्दलचे मत काय होते?

उत्तर – लोकमान्य टिळकांनी ग्रह-ताऱ्यांच्या स्थिती आणि गतीच्या आधारे वैदिक काळ हा इसवी सनापूर्वी ६००० इतका प्राचीन असल्याचे गणित मांडले. त्यांनी असा दावा केला की आर्यांचे मूळ स्थान उत्तर ध्रुवीय प्रदेशात होते आणि तिथून ते भारतात आले असावेत. हे मत पारंपरिक दृष्टिकोनापेक्षा वेगळे आहे, जिथे वैदिक काळ इसवी सनापूर्वी १५०० च्या सुमारास मानला जातो.

4. इंडो-युरोपीय भाषागटाची संकल्पना कशी उदयाला आली?

उत्तर – सोळाव्या शतकात पाश्चात्त्य अभ्यासकांनी संस्कृत, लॅटीन आणि ग्रीक भाषांमधील साम्य लक्षात घेतले, ज्यामुळे त्यांचे एक सामायिक मूळ असावे असा विचार पुढे आला. यातूनच इंडो-युरोपीय भाषागटाची संकल्पना उदयाला आली आणि या भाषांचे मूळ एका जननीभाषेत शोधण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. या संशोधनाला चालना देण्यात फिलिपो सासेटी या इटालियन व्यापाऱ्याच्या संस्कृत अभ्यासाचा मोठा वाटा होता.

5. वैदिक वाङ्मयातील चार वेदांची माहिती काय आहे?

उत्तर – वैदिक वाङ्मयात चार वेद आहेत: ऋग्वेदात देवतांची स्तुती, यजुर्वेदात यज्ञमंत्रांचे संकलन, सामवेदात गायनाचे मार्गदर्शन आणि अथर्ववेदात दैनंदिन जीवनाची माहिती समाविष्ट आहे. हे वेद संस्कृत भाषेत रचले गेले असून मौखिक परंपरेने पिढ्यानपिढ्या जतन केले गेले आहेत. वैदिक समाजाच्या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करण्यासाठी हे वेद महत्त्वाचे स्रोत आहेत.

6. वैदिक समाजातील वर्णव्यवस्था कशी होती?

उत्तर – वैदिक समाजात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र असे चार वर्ण होते, ज्यांचा प्रथम उल्लेख ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आढळतो. सुरुवातीला ही व्यवस्था व्यवसायावर आधारित होती, परंतु उत्तर वैदिक काळात ती जन्मावर आधारित झाली, ज्यामुळे लवचीकता संपली. यामुळे समाजात विषमता वाढली आणि पुढे जातिव्यवस्थेची सुरुवात झाली, जी वैदिक समाजरचनेचा महत्त्वाचा भाग बनली.

7. आश्रमव्यवस्थेचे चार टप्पे कोणते?

उत्तर – आश्रमव्यवस्थेत जीवनाचे चार टप्पे आहेत: ब्रह्मचर्याश्रमात ज्ञानार्जन, गृहस्थाश्रमात कुटुंबजीवन, वानप्रस्थाश्रमात निवृत्ती आणि संन्यासाश्रमात सर्व त्याग करणे अपेक्षित होते. प्रत्येक टप्प्यात व्यक्तीने आपली कर्तव्ये पार पाडून जीवनाचा आदर्श मार्ग अनुसरावा, अशी वैदिक लोकांची कल्पना होती. ही व्यवस्था मानवी आयुष्याला शिस्त आणि दिशा देण्यासाठी रचली गेली होती.

8. ऋग्वेदकालीन संस्कृतीतील शेतीबद्दल काय माहिती आहे?

उत्तर – ऋग्वेदकालीन वैदिक लोक शेती करत होते, ज्यामध्ये सातू हे त्यांचे मुख्य पीक होते आणि ते नांगरट करून जमीन तयार करत असत. त्यांनी विहिरींच्या पाण्याचा उपयोग सिंचनासाठी केला, ज्याचा उल्लेख ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आहे. इंद्र हा उर्वरापति आणि अश्विन हे शेतीशी संबंधित देव होते, जे शेतीच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकतात.

9. उत्तर वैदिक काळातील स्थलांतराबद्दल काय माहिती आहे?

उत्तर – उत्तर वैदिक काळात वैदिक लोकांनी सप्तसिंधु प्रदेशातून पूर्वेकडे गंगा-यमुना दुआब आणि पश्चिमेकडे इराण, इराक, इजिप्तपर्यंत स्थलांतर केले. हे स्थलांतर उत्तरापथ (मध्य आशिया ते गंगेचा मुखापर्यंत) आणि दक्षिणापथ (सिंध ते दख्खन पठारापर्यंत) या दोन मार्गांवरून झाले. यामुळे त्यांचा भौगोलिक विस्तार वाढला आणि नवीन प्रदेशात वैदिक संस्कृतीचा प्रसार झाला.

10. वैदिक लोकांच्या कारागिरीबद्दल काय समजते?

उत्तर – वैदिक लोकांमध्ये रथकार (रथ बनवणारे), तक्षन (सुतार), कुंभकार (मातीची भांडी बनवणारे), विणकर (वस्त्र बनवणारे) आणि चर्मन्मा (चामड्याचे काम करणारे) असे कारागीर होते. त्यांनी रथ, लाकडी वस्तू, मातीची भांडी, वस्त्रे आणि चामड्याच्या वस्तू बनवल्या, ज्यामुळे त्यांचे तंत्रज्ञान आणि कौशल्य दिसून येते. या कारागिरीमुळे त्यांचे दैनंदिन जीवन सुसह्य झाले आणि व्यापारालाही चालना मिळाली.