Notes Chapter 1 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – इतिहास Class 11

आद्य शेतकरी

१.१ नद्यांकाठची संस्कृती

प्रस्तावना:

• मानवाने प्राचीन काळात दगडी हत्यारे बनवण्यास सुरुवात केली. ही हत्यारे मृत प्राण्यांचे मांस खरवडणे, हाडे फोडणे, फळांचे कवच तोडणे यांसारख्या कामांसाठी वापरली जात होती.
• दगडाचे हव्या त्या आकाराचे छिलके काढण्याचे तंत्र हे मानवाच्या तंत्रज्ञानातील पहिले पाऊल होते.
• मानवाच्या उत्क्रांतीबरोबर तंत्रज्ञानाचा विकास होत गेला.

नवाश्मयुगाचा उदय:

• मध्याश्मयुगात मानवाने ऋतुचक्राचे निरीक्षण करून वन्य वनस्पतींची लागवड आणि प्राण्यांचे पालन सुरू केले.
• यामुळे नवाश्मयुगाचा उदय झाला. मानव शेती आणि पशुपालन करू लागला.
• भटके-निमभटके जीवन संपुष्टात येऊन स्थिर गाव-वसाहती निर्माण झाल्या.
• शेतीची सुरुवात इसवी सनापूर्वी १२,००० ते ११,००० वर्षांपूर्वी झाली (पुरातत्त्वीय पुराव्यांनुसार).
• शेती आणि स्थिर वस्ती यांचा परस्परसंबंध आहे. शेतीमुळे नद्यांकाठच्या प्रदेशात प्राचीन संस्कृती विकसित झाल्या, जसे:
  1. मेसोपोटेमिया
  2. इजिप्त
  3. भारतीय उपखंड
  4. चीन

नवीन संशोधन (इस्राएल):

• इस्राएलमधील बार इलान विद्यापीठाच्या संशोधनानुसार, शेतीचे प्रयोग २३,००० वर्षांपूर्वी सुरू झाले असावेत.
• गॅलिली समुद्राजवळील ‘ओहालो’ या पुराश्मयुगीन स्थळाच्या उत्खननात मानवी वस्ती, बार्ली, तृणधान्यांचे दाणे, फळांच्या बिया आणि उत्क्रांत तणबिया मिळाल्या.
• धान्य वाटण्यासाठी पाट्या-वरवंट्यासारखे दगडही मिळाले, जे शेतीच्या नियोजनाचा पुरावा आहेत.

नद्यांकाठच्या संस्कृतींचा परिचय:

टायग्रीस आणि युफ्रेटिस नद्यांचे खोरे – मेसोपोटेमिया:

• आजचे इराक, सिरीया, इराणचा पश्चिम भाग आणि तुर्कस्तानचा आग्नेय भाग यांचा समावेश.
• ‘मेसोपोटेमिया’ म्हणजे ग्रीक भाषेत ‘दोन नद्यांमधला प्रदेश’ (मेसॉस = मधला, पोटेमॉस = नदी).
• मुबलक पाणी आणि सुपीक जमिनीमुळे मध्याश्मयुगीन भटके जनसमूह स्थिरावले.
• इसवी सनापूर्वी १०,००० वर्षांपूर्वी नवाश्मयुगीन वसाहती उदयाला आल्या.
• शेतकरी गहू आणि बार्ली पिकवत होते.

नाईल नदीचे खोरे – इजिप्त:

• आफ्रिका खंडाच्या उत्तरेस नाईल नदीच्या खोऱ्यातील प्रदेश.
• नेपोलियन बोनापार्टच्या १७९८ च्या स्वारीत विद्वानांनी प्राचीन अवशेषांचा अभ्यास केला.
• रोझेटा स्टोनच्या अभिलेखामुळे इजिप्तच्या चित्रलिपीचे वाचन शक्य झाले.
• इजिप्तचे मूळ नाव ‘केमेत’ (काळी भूमी) होते, कारण नाईलच्या गाळामुळे माती काळी दिसते.
• नंतर ‘व्हट-का-प्ता’ (प्ता देवाचे मंदिर) आणि ग्रीकांनी ‘एजिप्टस’ (इजिप्त) असे नाव दिले.
• इसवी सनापूर्वी ६,००० वर्षांपूर्वी नवाश्मयुगीन वसाहती वसल्या.
• गहू आणि बार्ली ही मुख्य पिके होती.

होयांग हो नदीचे खोरे – चीन:

• चिनी संस्कृतीचे उगमस्थान.
• इसवी सनापूर्वी ७,००० च्या सुमारास शेती सुरू झाली.
• गहू, राळा आणि भात ही मुख्य पिके होती.
• ‘होयांग हो’ला ‘यलो रिव्हर’ (पीत नदी) म्हणतात, कारण तिचा गाळ पिवळा आहे.
• तिला ‘रिव्हर’ आणि ‘मदर’ अशी नावे आहेत, कारण ती चिनी संस्कृतीची जन्मदात्री मानली जाते.
• हिमालयातील हिमखंड हे तिचे पाण्याचे स्रोत आहेत.
• तिचे पूर विनाशकारी होते, म्हणून तिला ‘सॉरो’ (अश्रूंची नदी) असेही म्हणतात.
• आधुनिक काळात धरणे आणि बंधारे बांधून तिच्या रौद्ररूपाला आळा घातला आहे.

सिंधू आणि सरस्वती नद्यांचे खोरे – भारतीय उपखंड:

• आजच्या भारत आणि पाकिस्तानमध्ये विभागलेला प्रदेश.
• हडप्पा (रावी नदी) आणि मोहेंजोदडो (सिंधू नदी) येथील उत्खननातून इसवी सनापूर्वी ३,००० च्या सुमारास प्रगत नागरी संस्कृती दिसते.
• इसवी सनापूर्वी ८,००० च्या सुमारास नवाश्मयुगीन वसाहती अस्तित्वात होत्या.
• या वसाहतींपासून हडप्पा संस्कृतीचा उदय झाला.
• शेतकरी बार्ली आणि अल्प प्रमाणात गहू पिकवत होते.
• गाय-बैल, शेळ्या-मेंढ्या पाळत होते आणि मातीची घरे बांधत होते.
• मेहेरगढ (बलुचिस्तान) येथील उत्खननात नवाश्मयुगापासून हडप्पा संस्कृतीपर्यंतचा कालक्रम दिसतो.

१.२ शेतीची सुरुवात: कृषी उत्पादन

शेतीचा उदय:

• शेतीची सुरुवात नवाश्मयुगात इसवी सनापूर्वी १०,००० ते ८,७०० या काळात झाली.
• हा बदल हळूहळू झाला आणि त्यासाठी हजारो वर्षे लागली.
• बार्ली हे मुख्य पीक होते, सोबत गहू आणि जवसही घेतले जात होते.
• मेसोपोटेमिया, इजिप्त, चीन आणि भारतीय उपखंडात शेतीसाठी समान परिस्थिती होती.

होलोसिन कालखंड:

• इसवी सनापूर्वी १२,०००-११,००० वर्षांपूर्वी शेवटचे हिमयुग संपले आणि होलोसिन कालखंड सुरू झाला.
• हा काळ उबदार आणि आर्द्र होता.
• हिमखंड वितळल्याने जलाशयांमध्ये पाणी वाढले, ज्यामुळे अन्नासाठी उपयुक्त प्राणी आणि वनस्पतींची उपलब्धता वाढली.
• मॅमोथसारखे विशाल प्राणी नष्ट झाले, तर लहान प्राणी (शेळी, मेंढी, हरीण) शिकारीसाठी उपलब्ध झाले.
• पुराश्मयुगीन बोजड हत्यारे शिकारीसाठी उपयोगी नव्हती.

तंत्रज्ञानाचा विकास:

• मध्याश्मयुगात दाबतंत्राने दगडाची लांब पाती काढण्यास सुरुवात झाली.
• गारगोटीच्या दगडांपासून बोटाच्या नखाएवढी छोटी पाती (सूक्ष्मास्त्रे) बनवली गेली.
• या पातींना हाडे किंवा लाकडी दांड्याला बसवून मासेमारीचे गळ, भाले, बाण बनवले गेले.
• तृणधान्ये आणि फळे विपुल प्रमाणात उपलब्ध झाली.
• सूक्ष्मास्त्रांचा उपयोग करून विळा आणि कोयते बनवले गेले.

शेती आणि पशुपालन:

• अन्नाची विपुलता वाढल्याने मध्याश्मयुगीन जनसमूह एका जागी स्थिरावले.
• निसर्गतः उगवलेल्या तृणधान्यांची कापणी करता करता धान्य पेरण्यास सुरुवात झाली.
• शेती आणि पशुपालनाचे तंत्र विकसित झाले.
• शेतीमुळे कायमस्वरूपी वस्ती करणे आवश्यक झाले, कारण सतत भ्रमंतीची गरज संपली.
• यामुळे स्थिर गाव-वसाहती निर्माण झाल्या आणि नवाश्मयुगाचा उदय झाला.
• या बदलाला ‘नवाश्मयुगीन क्रांती’ असे नाव गॉर्डन चाईल्ड (ऑस्ट्रेलियन पुरातत्त्वज्ञ) यांनी दिले.

जेरिको शहर (पॅलेस्टाईन):

• जॉर्डन नदीवर वसलेले प्राचीन शहर.
• इसवी सनापूर्वी ९,००० च्या सुमारास वसले, नवाश्मयुगातील पहिल्या कायमस्वरूपी वसाहतींपैकी एक.
• इसवी सनापूर्वी ८,००० च्या सुमारास सामाजिक संघटन सुरू झाले.
• वसाहतीभोवती संरक्षक भिंत आणि बुरुज बांधले गेले, जे संघटित समाजाचे पुरावे आहेत.
• जेरिकोजवळील गिलगॅल येथे अंजिराच्या झाडांची नियोजनपूर्वक लागवड झाली होती (प्रयोगशाळेत तपासणीवरून सिद्ध).

१.३ भारतातील आद्य शेतकरी

नवाश्मयुगीन हत्यारे:

• नवाश्मयुगात नवीन धर्तीची दगडी हत्यारे बनवली गेली.
• घासून गुळगुळीत केलेली कुऱ्हाडी, लांब आणि बुटक्या पाती, दगडी कडी ही वैशिष्ट्यपूर्ण हत्यारे होती.
• या हत्यारांना लाकडी दांडा बसवून झाडे तोडणे, लाकडे तासणे यांसाठी वापरले जात होते.
• जंगलतोड करून जमीन लागवडीसाठी उपलब्ध करणे शक्य झाले.

भारतातील नवाश्मयुगीन वसाहती:

• मेहेरगढ (बलुचिस्तान): इसवी सनापूर्वी ७,००० च्या सुमारास अस्तित्वात. बार्ली आणि गहू पिकवले जात होते.
• लहुरादेवा (उत्तर प्रदेश): गंगेच्या खोऱ्यात, भातशेती केली जात होती.
• महाराष्ट्र: मध्याश्मयुगात (इसवी सनापूर्वी १०,००० ते ४,०००) माणूस गुहा आणि शैलाश्रयात राहत होता. नवाश्मयुगीन स्थळे कमी, परंतु इनामगाव (पुणे) हे ताम्रपाषाणयुगीन स्थळ आहे.

१.४ स्थिर गाव-वसाहती: संघटन आणि व्यवस्थापन

लोकसंख्येचा अंदाज:

• मध्याश्मयुगात भटके जनसमूह स्थिर जीवनाकडे वळले.
• सुरुवातीला एका समूहात २५-४० लोक, लागवडीसाठी ५०, आणि पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून राहण्यासाठी १०० लोक आवश्यक होते.

वसाहतींचे स्वरूप:

• नवाश्मयुगीन वसाहती छोट्या वस्त्यांसारख्या होत्या.
• कायमस्वरूपी गोल झोपड्या बांधल्या गेल्या.
• सामाईक जागा धान्य आणि वस्तूंच्या साठवणीसाठी वापरल्या गेल्या.
• अन्नोत्पादनाच्या साखळीचे नियंत्रण करणारी मध्यवर्ती यंत्रणा आणि अधिकारांची साखळी प्रस्थापित झाली.
• वैयक्तिक घर-कुटुंबाच्या सीमा, जमिनीवर मालकीहक्क, नातेसंबंधांची गुंफण निर्माण झाली.
• उत्पादनविषयक कौशल्यांचे प्रशिक्षण पिढीकडून पिढीकडे दिले जाऊ लागले.
• सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेची सुरुवात झाली.

मातीची भांडी:

• जॉमोन संस्कृती (जपान) वगळता, नवाश्मयुगाच्या दुसऱ्या टप्प्यात मातीची भांडी बनवण्यास सुरुवात झाली.
• ही भांडी अन्न शिजवणे, वाढणे आणि साठवण्यासाठी वापरली जात होती.
• सुरुवातीला हाताने घडवलेली, नंतर चाकावर बनवली जाऊ लागली.
• भांड्यांवर कोरलेली नक्षी, ठसे, रंगीत आकृत्या बनवल्या जाऊ लागल्या.
• मातीची भांडी बनवणे ही उत्तम कला बनली.

मातीची भांडी बनवण्याचे टप्पे:

1. चिकणमातीचा स्रोत माहीत असणे.
2. माती वाहून आणणे.
3. माती मळून तयार करणे.
4. भांड्याला आकार देणे.
5. भांडे सुशोभित करणे.
6. ८५०-९०० अंश सेल्सिअस तापमानात भाजणे.

मणी बनवण्याचे तंत्र:

• नवाश्मयुगात मणी बनवण्याचे तंत्र विकसित झाले.
• गारगोटीच्या खड्डे आणि शंखांचे मणी बनवले जात होते.
• टप्पे:
  1. मणी बनवण्यासाठी उपयुक्त दगड आणि शंखांचे स्रोत माहीत असणे.
  2. कच्चा माल मिळवणे.
  3. तो कामाच्या जागेपर्यंत वाहून आणणे.
  4. ओबडधोबड दगडांपासून गुळगुळीत, नियमित आकारांचे मणी घडवणे.
• उत्खननात मणी, अर्धवट मणी, वाया गेलेले तुकडे आणि हत्यारे मिळतात.

इतर नवाश्मयुगीन स्थळे (भारत):

1. वायव्य भारत: इसवी सनापूर्वी ७,०००-६,००० (मातीची भांडी नाही), ६,०००-४,५०० (मातीची भांडी सुरू).
2. जम्मू आणि काश्मीर: बुर्झोम, गुफक्राल (इसवी सनापूर्वी २,५००).
3. उत्तर प्रदेश: चोपनी मांडो, कोलढिवा, महागरा (इसवी सनापूर्वी ६,०००).
4. बिहार: चिरांड, सेनुवार (इसवी सनापूर्वी २,०००).
5. ईशान्य भारत: दाओजाली हाडिंग (इसवी सनापूर्वी २,७००), हत्यारे चीनशी साम्य दर्शवतात.
6. दक्षिण भारत: संगणकल्लू, मस्की, ब्रह्मगिरी, टेक्कलकोटा, पिकलीहाळ, हल्लूर, नागार्जुनीकोंडा, पय्यमपल्ली (इसवी सनापूर्वी ४थे-३रे शतक).

१.५ व्यापार आणि दळणवळण

वस्तुविनिमय:

• मध्याश्मयुगात भटके जनसमूह वस्तुविनिमय करत होते.
• चाकाचा शोध नवाश्मयुगाच्या दुसऱ्या टप्प्यात लागला.
• प्राण्यांचा उपयोग सामान वाहण्यासाठी होऊ लागला.

चाकाचा शोध:

• नवाश्मयुगीन हत्यारांनी (कुऱ्हाडी, तासण्या) लाकूडकाम सुधारले.
• सुरुवातीची चाके लाकडाच्या ओंडक्यांपासून बनवली गेली.
• चाकामुळे मातीची भांडी मोठ्या प्रमाणावर बनवणे शक्य झाले.
• कच्चा माल दूरवरून आणणे आणि स्थानिक वस्तू इतरत्र पाठवणे सोपे झाले.
• यामुळे व्यापार आणि दळणवळण विकसित झाले.

१.६ नागरीकरणाची सुरुवात

मालकीहक्काची भावना:

• स्थिर वसाहतींमध्ये वैयक्तिक घरे आणि जमिनीवर मालकीहक्काची भावना प्रस्थापित झाली.
• गाव-वसाहतींचा विस्तार झाला, सामाईक जमिनी आणि सीमांबद्दल जागृती वाढली.
• सामाईक साधनसंपत्ती, पाण्याचे स्रोत, उद्योग आणि व्यापार नियंत्रित करण्यासाठी सामाजिक नियम तयार झाले.

लिपी आणि शासनव्यवस्था:

• धार्मिक विधींना महत्त्व आले.
• व्यापार आणि धार्मिक नोंदी ठेवण्यासाठी लिपी विकसित झाली.
• शासनव्यवस्था निर्माण झाली.

नगरांचा उदय:

• शासनव्यवस्थेची केंद्रे विकसित झाली.
• विविध व्यवसाय करणारे लोक आणि अधिकारी एकत्र आले.
• गाव-वसाहतींची लोकसंख्या वाढली आणि नगरे विकसित झाली.
• अशा रीतीने नवाश्मयुगात नागरीकरणाला सुरुवात झाली.

महत्त्वाचे मुद्दे (सारांश):

1. नवाश्मयुग: शेती आणि पशुपालनाची सुरुवात, स्थिर वसाहती, तंत्रज्ञानाचा विकास.
2. नद्यांकाठच्या संस्कृती: मेसोपोटेमिया, इजिप्त, चीन, भारतीय उपखंड.
3. शेतीची सुरुवात: इसवी सनापूर्वी १२,०००-११,००० वर्षांपूर्वी, बार्ली आणि गहू मुख्य पिके.
4. हत्यारे: सूक्ष्मास्त्रे, घासून गुळगुळीत कुऱ्हाडी, विळा, कोयते.
5. मातीची भांडी: नवाश्मयुगात कला बनली, चाकाचा वापर.
6. मणी बनवणे: गारगोटी आणि शंखांचे मणी, चार टप्प्यांची प्रक्रिया.
7. व्यापार आणि दळणवळण: चाकाच्या शोधाने क्रांती, प्राण्यांचा उपयोग.
8. नागरीकरण: मालकीहक्क, लिपी, शासनव्यवस्था, नगरांचा उदय.

महत्त्वाच्या तारखा आणि कालखंड:

• इसवी सनापूर्वी २३,०००: शेतीचे प्रारंभिक प्रयोग (इस्राएल).
• इसवी सनापूर्वी १२,०००-११,०००: होलोसिन कालखंड, शेतीची सुरुवात.
• इसवी सनापूर्वी १०,०००: मेसोपोटेमियात नवाश्मयुगीन वसाहती.
• इसवी सनापूर्वी ९,०००: जेरिको शहराची स्थापना.
• इसवी सनापूर्वी ८,०००: भारतीय उपखंडात स्थिर वसाहती.
• इसवी सनापूर्वी ७,०००: मेहेरगढ, चीनमध्ये शेती.
• इसवी सनापूर्वी ६,०००: इजिप्तमध्ये नवाश्मयुगीन वसाहती.
• इसवी सनापूर्वी ३,०००: हडप्पा संस्कृती.