Notes Chapter 10 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – इतिहास Class 11

भारतीय इतिहासातील नवे पर्व

१०.१ मध्य आशियातील भटक्या टोळ्या

पार्श्वभूमी: मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर स्थानिक राजसत्तांच्या महत्त्वाकांक्षा वाढल्या आणि प्रादेशिक राज्यांचा उदय झाला. या काळात भारतावर परकीय आक्रमणेही सुरू झाली.

सिकंदरानंतरची परिस्थिती: सिकंदराच्या मृत्यूनंतर त्याच्या सत्रपांनी स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली. वायव्य भारतातील ग्रीक राज्ये कमकुवत झाल्यावर मध्य आशियातील भटक्या टोळ्यांनी बॅक्ट्रियावर आक्रमणे केली.

टोळ्यांचे स्थलांतर:

• इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात पहलव (पार्थियन) आणि शक (स्किथियन) यांनी हल्ले केले.
• चीनमधील युएची टोळ्यांनी शकांना मध्य आशियातून हुसकावले.
• युएची हे पशुपालक होते; त्यांनी युद्धकौशल्याच्या जोरावर स्थानिक राज्यांवर वर्चस्व मिळवले आणि स्वतःची राज्ये स्थापन केली.

१०.२ इंडो-ग्रीक, शक, कुशाण

इंडो-ग्रीक:

• ओळख: वायव्य भारतातील ग्रीक सत्रपांना ‘इंडो-ग्रीक’ किंवा भारतीय परंपरेत ‘यवन’ म्हणतात.
• उद्देश: भूमध्य सागर, पश्चिम आणि मध्य आशियातील व्यापारावर नियंत्रण.
• प्रमुख राजे:
  • सेल्युकस निकेटर (बॅक्ट्रियाचा राजा).
  • डिमिट्रस (इ.स.पू. १८० मध्ये भारतावर आक्रमण, तक्षशिला जिंकले, राजधानी साकल-सियालकोट).
  • युक्रेटायडिस (स्वतंत्र राज्य, राजधानी तक्षशिला).
• इतिहास: ४० इंडो-ग्रीक राजे होऊन गेले; त्यांचा इतिहास नाण्यांवरून समजतो (नाण्यांवर ठसे, मजकूर, चित्रे).

शक:

• उगम: मध्य आशियातून बॅक्ट्रियातील ग्रीकांना हुसकावून राज्य स्थापन केले; त्यांचे वसतिस्थान ‘शकस्थान’ (शिस्तान).
• प्रमुख राजा: मोएस (मोग) – गांधार आणि पंजाब जिंकले.
• रुद्रदामन:
  • सातवाहनांशी संबंध, संस्कृत भाषा स्वीकारली.
  • जुनागढ येथील शिलालेख (संस्कृतमध्ये, मौर्यकालीन सुदर्शन तलावाच्या दुरुस्तीची नोंद).
  • नर्मदा खोरे, सातवाहन, यौद्धेय गणराज्यावर विजय.
• राज्यपद्धती: इराणी अखोमनीय आणि सेल्युकिड पद्धती; सत्रपींमध्ये विभागणी, महाक्षत्रप आणि सत्रप नेमले.
• वैशिष्ट्ये: पशुपालक, घोड्याचा महत्त्वाचा वापर, थडगी (मृतांसह घोडा, साज दफन).

कुशाण:

• उगम: मध्य आशियातून बॅक्ट्रियात आले, इंडो-ग्रीकांचा प्रदेश काबीज केला, ग्रीक संस्कृतीचा अंगीकार.
• प्रमुख राजा: कुजुल कडफिसिस – युएची टोळ्या एकत्र करून हिंदुकुश ओलांडले, बॅक्ट्रियाचा राजा, सत्ता काबूल-काश्मीरपर्यंत.
• उल्लेख: चिनी, ग्रीक, रोमन साहित्यात; भारतीय साहित्यात ‘तुखार’ किंवा ‘तुषार’.

१०.३ कुशाण साम्राज्य

• विस्तार: कनिष्काने काबूल ते पाटलिपुत्र आणि काश्मीर ते माळवा असे साम्राज्य उभारले; चीनवरही आक्रमणे.
• प्रशासन: सत्रपी पद्धती, क्षत्रप नेमले, राजा ‘देवपुत्र’, ‘राजाधिराज’ म्हणून ओळखला गेला.
• राजधान्या: पुरुषपूर (पेशावर) आणि मथुरा.
• कनिष्क:
  • चौथी बौद्ध धर्मपरिषद (काश्मीरमधील कुंडलवन विहार).
• ऱ्हास: वासुदेव हा शेवटचा राजा; भारतीय संस्कृती आत्मसात केली; साम्राज्याचे तुकडे पडले, सत्ता पंजाब-गांधारात इ.स. ४थ्या शतकापर्यंत टिकली.

१०.४ गुप्त साम्राज्य

संस्थापक: श्रीगुप्त (मांडलिक राजा, ‘महाराज’ पदवी).

प्रमुख राजे:

1. चंद्रगुप्त पहिला:
   • लिच्छवी कन्या कुमारदेवीशी विवाह, ‘महाराजाधिराज’ पदवी.
   • सत्ता मगध, साकेत (अयोध्या), प्रयागपर्यंत.
2. समुद्रगुप्त:
   • दिग्विजय (उत्तर आणि दक्षिण भारत), अश्वमेध यज्ञ, ‘चक्रवर्ती’ घोषित.
   • प्रयागप्रशस्ती (अलाहाबाद अशोकस्तंभावर), ‘सर्वराजोच्छेत्ता’ पदवी.
   • वीणावादक प्रतिमेची नाणी, संगीतज्ञ.
3. चंद्रगुप्त दुसरा:
   • शकांचा पराभव, ‘विक्रमादित्य’ बिरुद.
   • माळवा, गुजरात, काठेवाड, वायव्य प्रदेश जिंकले; वाकाटकांशी मैत्री (प्रभावतीचा विवाह).
4. कुमारगुप्त: हुणांचे आक्रमण थोपवले.

ऱ्हास: हुण स्वाऱ्यांमुळे राज्य विघटित झाले.

नवरत्ने: कालिदास, वराहमिहीर, धन्वंतरी इत्यादी.

प्रशासन:

• विकेंद्रित; राजाला राजपुत्र, अमात्य, सल्लागारांची मदत.
• प्रांतांचे ‘विषय’मध्ये विभाजन, विषयपती, कुमारामात्य, आयुक्तक नेमले.

अर्थव्यवस्था:

• शेतीवर भर, अग्रहार जमिनी, इनामी जमिनी, सरंजामदारीची सुरुवात.
• महसूल घटला, सत्ता जमीनदारांकडे केंद्रित.

संस्कृती:

• अभिजात संस्कृतीचा काळ; नारदस्मृती, याज्ञवल्क्य स्मृती निर्मिती.
• कापूस, कापडाचे प्रकार (क्षौम, दुकूल, अंशुक).
• शिल्पकला: मानवी मूर्ती, मंदिर स्थापत्य (सांची, भुमरा), लोहस्तंभ.
• साहित्य: कालिदासाचे ‘शाकुंतल’.

१०.५ वर्धन साम्राज्य

• उदय: गुप्तांच्या पतनानंतर स्थानेश्वर (ठाणेसर) येथे उदय.
• प्रमुख राजा: हर्षवर्धन
  • विस्तार: नेपाळ ते नर्मदा, सौराष्ट्र ते बंगाल.
  • स्रोत: बाणभट्ट (‘हर्षचरित’), ह्युएन त्संग (प्रवासवर्णन).
  • नालंदा, वल्लभी ही विद्यापीठे.
• ऱ्हास: हर्षवर्धनानंतर वारस नसल्याने राज्य विघटित.

१०.६ कर्कोटक साम्राज्य

• उगम: काश्मीरमध्ये ७वे-९वे शतक; दुर्लभवर्धन संस्थापक.
• ललितादित्य (मुक्तापीड):
  • दिग्विजय: तिबेट ते कावेरी, तुखारांना हुसकावले.
  • मार्तंड मंदिर, ललितपूर नगर, बौद्ध विहार.
• स्रोत: युआन श्वांग, कल्हण (‘राजतरंगिणी’).

१०.७ व्यापार, नाणी, कला, मूर्तिशास्त्र

• काळ: इ.स.पू. २रे ते इ.स. ४थे शतक.
• व्यापार:
  • समुद्री व्यापार वाढला; भारतातून मसाले, कापड, प्राणी निर्यात; रोममधून सोने, मद्य आयात.
  • सुवर्ण नाण्यांचा ओघ, भारत समृद्ध.
• नाणी:
  • इंडो-ग्रीक: ग्रीक-प्राकृत मजकूर, घुबड प्रतिमा.
  • शक: खरोष्ठी लिपी.
  • कुशाण: भारतीय देवतांच्या प्रतिमा (शिव).
• कला:
  • गांधार शैली: भारतीय विषय, ग्रीक शैली, बुद्ध मूर्ती.
  • मथुरा शैली: पूर्ण भारतीय, सरस्वती, विष्णू मूर्ती.

१०.८ भारत-रोम व्यापार (महाराष्ट्रातील व्यापाराची केंद्रे)

• स्रोत: ‘पेरिप्लस ऑफ एरिथ्रियन सी’.
• वस्तू:
  • निर्यात: कापड, मिरी, हस्तिदंत, प्राणी.
  • आयात: सोने, चांदी, मद्य, प्रवाळ.
• केंद्रे: सोपारा, कल्याण, तेर, भोकरदन; रोमन नाणी, मद्यकुंभ सापडले.
• परिणाम: शहरे समृद्ध, बौद्ध केंद्रांचा उदय (धरणीकोट, अमरावती).