Notes Chapter 2 इतिहास Class 11 Itihas Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – इतिहास Class 11

भारतातील आद्य नगरे

परिचय

हडप्पा संस्कृती ही भारतातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक आहे, जी इसवी सनापूर्वी ३००० ते ३५०० या काळात भारतीय उपखंडात नांदत होती. ही कांस्ययुगीन संस्कृती अफगाणिस्तानपासून महाराष्ट्रापर्यंत आणि मकरानच्या किनाऱ्यापासून हरयाणापर्यंत १५ लाख चौरस किलोमीटरच्या प्रदेशात पसरली होती. हडप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, लोथल, धोलावीरा, राखीगढी ही तिची प्रमुख नगरे होती. या संस्कृतीचा इतिहास तीन कालखंडांत विभागला जातो:

1. पूर्व हडप्पा संस्कृतीचा काळ
2. प्रगल्भ नागरी हडप्पा संस्कृतीचा काळ
3. उत्तर हडप्पा संस्कृतीचा काळ

हडप्पा संस्कृतीचा शोध १९२१ मध्ये हडप्पा आणि १९२२ मध्ये मोहेंजोदडो येथील उत्खननातून लागला, ज्यामुळे भारताचा इतिहास वैदिक काळापूर्वी (इसवी सनापूर्वी १५००) मागे गेला.

२.१ हडप्पा संस्कृतीची वैशिष्ट्ये

उत्पत्ती

• हडप्पा संस्कृतीची बीजे बलुचिस्तानातील मेहेरगढ येथील नवाश्मयुगीन संस्कृतीत सापडतात, ज्याला ‘टोगाओ संस्कृती’ म्हणतात.
• जाँ फ्रॅन्क्वा जॅरीज आणि रिचर्ड मेडो यांनी मेहेरगढ येथे उत्खनन केले.
• हडप्पापूर्व काळातील ‘रावी किंवा हाक्रा’ संस्कृतीचे अवशेष हडप्पा (पंजाब, पाकिस्तान), कुणाल, भिराणा, फर्माना (हरयाणा) येथे मिळाले.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

सुव्यवस्थित नगररचना:

• पक्क्या विटांचे बांधकाम (इंग्लिश बाँड पद्धत: दोन उभ्या, दोन आडव्या विटा).
• स्नानगृहे, स्वच्छतागृहे, विहिरी, धान्याची कोठारे, सार्वजनिक इमारती.
• उत्तम निस्सारण व्यवस्था, काटकोनात छेदणारे रस्ते, तटबंदीने युक्त विभाग.

मध्यवर्ती शासनव्यवस्था:

• पाणी, साधनसंपत्ती आणि व्यापारावर नियंत्रण.
• प्रमाणीकरण: विटांचा आकार (१:२:४), अष्टमान पद्धतीची वजने, ठरावीक घाटाची मातीची भांडी.
• प्रशासकीय भव्य इमारती.

समाजव्यवस्था:

• अधिकारदर्शक सामाजिक उतरंड.
• विशेष कौशल्य असलेले कारागीर आणि व्यावसायिक वर्ग.
• श्रद्धाप्रणालीशी संबंधित वस्तू (मुद्रा, अग्निकुंडे), दफनस्थळांचा पुरावा.

आर्थिक व्यवस्था:

• व्यापारासाठी वस्तूंचे मोठे उत्पादन: मातीची भांडी, धातूंच्या वस्तू (सोने, चांदी, तांबे, कांस्य), मणी, मूर्ती.
• कारागिरांच्या कार्यशाळा आणि स्वतंत्र वस्ती.
• अंतर्गत आणि दूरच्या प्रदेशांशी व्यापार (उदा. मेसोपोटेमिया).

विकसित लेखनकला:

• मुद्रांवर आढळणारी लिपी (अजून वाचता आलेली नाही).

प्रमुख नगरे

हडप्पा (पाकिस्तान):

• रावी नदीकाठी, १५० हेक्टरवर पसरलेले.
• उत्खनन: १९२१ (प्रारंभ), १९४६ (मॉर्टिमर व्हिलर – तटबंदी शोधली).
• चार विभाग: बालेकिल्ला, नागरी वसाहत, कारागिरांची वस्ती, धान्य कोठारांचा विभाग.
• कालखंड: इसवी सनापूर्वी ३३०० (पूर्व हडप्पा), २६०० (उदय), १९०० (ऱ्हास).

मोहेंजोदडो (पाकिस्तान):

• सिंधू नदीवर, सर्वात मोठे नगर.
• उत्खनन: १९२१-२२ (राखालदास बॅनर्जी), १९२३-२४ (जॉन मार्शल).
• तीन विभाग: बालेकिल्ला, नागरी वसाहत, बाजार (कार्यशाळा, भट्ट्या).
• भव्यता आणि नियोजनाचे उदाहरण (चंदीगडशी तुलना).

कालीबंगन (राजस्थान):

• घग्गर नदीकाठी, उत्खनन: १९६० (बी.बी. लाल, बी.के. थापर).
• दोन वसाहती: पूर्व हडप्पा आणि नागरी हडप्पा.
• वैशिष्ट्ये: नांगरलेले शेत (इसवी सनापूर्वी २८००), अग्निकुंडे (अग्निपूजेचा पुरावा).

लोथल (गुजरात):

• भोगाव नदीकाठी, उत्खनन: १९५५-६० (एस.आर. राव).
• प्राचीन गोदी (व्यापारी बंदर), बाजार, कोठारघरे.
• गोदीची रचना: भरती-ओहोटीचे नियोजन, पाणी सोडण्यासाठी मोरी.

धोलावीरा (गुजरात):

• उत्खनन: १९९० (आर.एस. बिश्त), शोध: जे.पी. जोशी.
• चार विभाग: बालेकिल्ला, अधिकाऱ्यांची वस्ती, सामान्य वसाहत, मजुरांची वस्ती.
• जलव्यवस्थापन: ओढे, तलाव, नाले.

राखीगढी (हरयाणा):

• चौटांग नदीवर, ३५० हेक्टर, सर्वात मोठे स्थळ.
• उत्खनन: १९६३, १९९७-२०००, वसंत शिंदे.
• वैशिष्ट्ये: अग्निकुंडे, दफनस्थळांचा जनुकशास्त्रीय अभ्यास.

२.२ नगरे आणि गाव-वसाहती यांच्यातील परस्परसंबंध

• उदय: हडप्पा नगरे ही हडप्पापूर्व गाव-वसाहतींच्या विकासातून उदयाला आली.
• अवलंबन: नगरे अन्नधान्य, कच्चा माल (चिकणमाती, दगड, धातू) यासाठी गावांवर अवलंबून होती.
• जाळे: प्रमुख नगरे, छोटी नगरे, गाव-वसाहती आणि निमभटक्यांच्या वस्त्या यांचे परस्परसंबंधांचे जाळे होते.
• उदाहरण: शोर्तुगाय (अफगाणिस्तान) येथून लाजवर्दी दगड मिळत होते, जे मेसोपोटेमियाला निर्यात होत असे.

२.३ उत्पादन, व्यापार, व्यवस्थापन आणि शासनव्यवस्था

उत्पादन

• शेती: बैलजोडीने नांगर, चाकाचा वापर (मातीची भांडी).
• वस्तू: मातीची भांडी, धातूंच्या वस्तू, मणी, मूर्ती.
• कारखाने: नगरात स्वतंत्र विभाग (उदा. चन्हुदडो – औद्योगिक वसाहत).

व्यापार

• विनिमय: धान्याच्या बदल्यात मीठ, धातू, मौल्यवान खडे.
• आयात-निर्यात: मेसोपोटेमियाशी व्यापार (इसवी सनापूर्वी २३३४ – अक्कड साम्राज्य).
• निर्यात: तांबे, हस्तिदंत, लाजवर्दी, गोमेद मणी, कापड, नीळ, मोर, माकडे.
• आयात: सोने, चांदी, लोकर.
• बंदरे: लोथल, धोलावीरा (सौराष्ट्रातून नियंत्रण).

व्यवस्थापन आणि शासनव्यवस्था

• प्रशासन: सुसंघटित यंत्रणा, प्रमाणीकरण (विटा, वजने, मुद्रा).
• शासक: धर्मगुरु-राजा संकल्पना (निश्चित नाही).
• स्वरूप: एकसंध राष्ट्र की संघराज्य? (अस्पष्ट).

२.४ नगरांचा ऱ्हास

सुरुवातीचे अनुमान

• सर मॉर्टिमर व्हिलर: वैदिक आर्यांनी (इंद्र – पुरंदर) नगरे नष्ट केली.
• आता हे अनुमान नाकारले जाते, कारण ठोस पुरावा नाही.

ऱ्हासाची कारणे (इसवी सनापूर्वी १९००)

1. व्यापाराची घसरण:
   • मेसोपोटेमियाची आर्थिक संपन्नता कमी झाली (लढाया, खारवट जमीन).
2. हवामान बदल:
   • शुष्कता, दुष्काळ, पिकाऊ जमिनींची प्रत खालावली.
3. सरस्वती नदी कोरडी पडणे:
   • भूकंपामुळे सतलज, यमुना दिशा बदलल्या, पात्र उंचावले.
4. परिणाम:
   • स्थलांतर, गाव-नगर परस्परसंबंध ढासळले, नगरे ओस पडली.

उत्तर हडप्पा संस्कृती

• छोट्या गाव-वसाहती उदयाला आल्या (राजस्थान, गुजरात, माळवा, महाराष्ट्र).
• ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती म्हणून ओळखल्या जातात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• शोध: चार्ल्स मेसन (१८२९), अलेक्झांडर कनिंगहॅम (१८७२-७३).
• नदी: घग्गर-हाक्रा (सरस्वतीचा लुप्त प्रवाह?).
• पुरावा: उपग्रह छायाचित्रे, जनुकशास्त्रीय अभ्यास (राखीगढी).

निष्कर्ष

हडप्पा संस्कृती ही प्राचीन भारतातील प्रगत नागरी संस्कृती होती, जिची नगररचना, व्यापार आणि शासनव्यवस्था आजही अभ्यासकांना आश्चर्यचकित करते. तिचा ऱ्हास हा पर्यावरणीय आणि आर्थिक कारणांमुळे झाला, परंतु तिचे अवशेष आपल्याला त्या काळातील वैभवाची साक्ष देतात.