Important Questions Chapter 1 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

समाजशास्त्राची ओळख

लघु प्रश्न

1. समाजशास्त्र म्हणजे काय?

उत्तर – समाजशास्त्र हे मानवी समाज आणि सामाजिक संबंधांचा शास्त्रीय अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.

2. समाजशास्त्राचा जनक कोण आहे?

उत्तर – ऑगस्ट कॉम्त यांना समाजशास्त्राचा जनक मानले जाते.

3. ‘Sociology’ हा शब्द कशापासून बनला आहे?

उत्तर – ‘Socius’ (सहकारी/समाज) आणि ‘Logos’ (शास्त्र) यापासून ‘Sociology’ बनला आहे.

4. समाजशास्त्राची संज्ञा प्रथम कोणी वापरली?

उत्तर – ऑगस्ट कॉम्त यांनी १८३९ मध्ये ही संज्ञा प्रथम वापरली.

5. समाजशास्त्राचा उगम कोठे झाला?

उत्तर – समाजशास्त्राचा उगम युरोपमध्ये १९व्या शतकाच्या मध्यात झाला.

6. समाजशास्त्राचे स्वरूप कसे आहे?

उत्तर – समाजशास्त्र अनुभवाधिष्ठित, सैद्धांतिक, उपयोजित आणि समग्र विज्ञान आहे.

7. प्रबोधन काळ म्हणजे काय?

उत्तर – प्रबोधन काळ म्हणजे १८व्या शतकातील युरोपीय बौद्धिक जागृतीचा काळ होय.

8. औद्योगिक क्रांतीचा समाजशास्त्रावर काय परिणाम झाला?

उत्तर – औद्योगिक क्रांतीमुळे भांडवलशाही आणि नागरीकरण वाढले, ज्याने समाजशास्त्राचा उदय झाला.

9. फ्रेंच राज्यक्रांतीने काय बदल घडवले?

उत्तर – फ्रेंच राज्यक्रांतीने सरंजामशाही संपवून लोकशाही आणि समतेचा पाया घातला.

10. डायस्पोरा म्हणजे काय?

उत्तर – डायस्पोरा म्हणजे मूळ स्थानापासून दूर राहणारा, पण संस्कृतीशी जोडलेला समुदाय होय.

11. समाजशास्त्राचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर – समाजशास्त्र सामाजिक समस्यांचे निराकरण आणि शास्त्रीय दृष्टिकोन विकसित करते.

12. जैव समाजशास्त्र काय अभ्यासते?

उत्तर – जैव समाजशास्त्र जीवशास्त्र आणि सामाजिक जीवनातील संबंधांचा अभ्यास करते.

13. चित्रपट अध्ययन कशाशी संबंधित आहे?

उत्तर – चित्रपट अध्ययन चित्रपटांचा सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रभाव अभ्यासते.

14. विकास अध्ययनाचा उद्देश काय आहे?

उत्तर – विकास अध्ययन विकसित आणि विकसनशील समाजातील असमानतेचा अभ्यास करते.

15. संस्कृती अध्ययन कुठे सुरू झाले?

उत्तर – संस्कृती अध्ययन इंग्लंडमधील बर्मिंगहॅम सेंटर येथे सुरू झाले.

दीर्घ प्रश्न

1. समाजशास्त्राची व्याख्या कशी करता येईल?

उत्तर – समाजशास्त्र हे मानवी समाज, सामाजिक संबंध आणि वर्तनाचा शास्त्रीय अभ्यास करणारे शास्त्र आहे, असे ऑगस्ट कॉम्त यांनी सांगितले. ते सामाजिक संरचना, समूह, नियम आणि बदलांचा अभ्यास करते, ज्यामुळे समाजाचे स्वरूप समजते. यामुळे ते ‘समाजाचे शास्त्र’ म्हणून ओळखले जाते आणि त्याची व्याख्या व्यापक आहे.

2. समाजशास्त्राचे स्वरूप कसे आहे?

उत्तर – समाजशास्त्र हे अनुभवाधिष्ठित विज्ञान आहे जे वैज्ञानिक पद्धतीने तथ्यांचा अभ्यास करते आणि सैद्धांतिक तसेच उपयोजित स्वरूपाचे आहे. ते तथ्यांवर आधारित असून समाजात ‘काय आहे’ याचा विचार करते, तर समग्र विज्ञान म्हणून संपूर्ण सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करते. यामुळे ते इतर शास्त्रांपासून वेगळे आणि उपयुक्त ठरते.

3. समाजशास्त्राचा उगम कसा झाला?

उत्तर – समाजशास्त्राचा उगम १९व्या शतकात युरोपात औद्योगिक क्रांती, फ्रेंच राज्यक्रांती आणि वैज्ञानिक क्रांतीमुळे झाला. या क्रांत्यांनी सामाजिक, आर्थिक आणि बौद्धिक बदल घडवले, ज्यामुळे समाजाचा शास्त्रीय अभ्यास करण्याची गरज निर्माण झाली. ऑगस्ट कॉम्त यांनी या बदलांचा अभ्यास करून समाजशास्त्राला एक स्वतंत्र शास्त्र म्हणून विकसित केले.

4. प्रबोधन काळाने समाजशास्त्रावर कसा प्रभाव टाकला?

उत्तर – प्रबोधन काळाने १८व्या शतकात युरोपात विवेकवादी आणि वैज्ञानिक विचारांना प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे पारंपरिक विचारांना आव्हान मिळाले. या काळात धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाही मूल्यांचा उदय झाला, ज्याने सामाजिक बदलांचा पाया घातला. समाजशास्त्राला या वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा लाभ मिळाला आणि त्याचा विकास शास्त्र म्हणून झाला.

5. औद्योगिक क्रांतीने समाजशास्त्राच्या उदयाला कशी मदत केली?

उत्तर – औद्योगिक क्रांतीने १८व्या शतकात यंत्रसामग्री आणि कारखाना पद्धती आणली, ज्यामुळे भांडवलशाही आणि नागरीकरण वाढले. यामुळे ग्रामीण-नागरी स्थलांतर, वर्ग व्यवस्था आणि आर्थिक असमानता निर्माण झाली, ज्याचा अभ्यास समाजशास्त्रज्ञांनी केला. ऑगस्ट कॉम्त आणि इतरांनी या बदलांचे विश्लेषण करून समाजशास्त्राला आकार दिला.

6. फ्रेंच राज्यक्रांतीचा समाजशास्त्रावर काय परिणाम झाला?

उत्तर – १७८९ च्या फ्रेंच राज्यक्रांतीने सरंजामशाही संपवून स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही मूल्ये पुढे आणली. या क्रांतीमुळे सामाजिक अराजकता आणि पुनर्रचनेची गरज निर्माण झाली, ज्याचा अभ्यास समाजशास्त्रज्ञांनी केला. यामुळे समाजशास्त्राला सामाजिक व्यवस्थेचा शास्त्र म्हणून महत्त्व प्राप्त झाले.

7. समाजशास्त्राची व्याप्ती कशी वाढली आहे?

उत्तर – समाजशास्त्राची व्याप्ती आधुनिक समाजात जैव समाजशास्त्र, चित्रपट अध्ययन, डायस्पोरा अध्ययन यांसारख्या नवीन क्षेत्रांनी वाढली आहे. ही क्षेत्रे सामाजिक जीवनाचे विविध पैलू, जसे की जीवशास्त्र, कला आणि स्थलांतर, यांचा अभ्यास करतात. बदलत्या समाजाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी समाजशास्त्राची कक्षा सतत विस्तारत आहे.

8. समाजशास्त्राचे महत्त्व आजच्या काळात काय आहे?

उत्तर – समाजशास्त्र आज शास्त्रशुद्ध अभ्यास, सामाजिक समस्यांचे निराकरण आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. ते विविधता समजण्यास, व्यवसायाभिमुख संधी देण्यास आणि काळानुरूप ज्ञान देण्यास मदत करते. उदा., दारिद्र्य आणि बेकारी यांसारख्या प्रश्नांवर उपाय शोधण्यात त्याचा उपयोग होतो.

9. समाजशास्त्रीय कल्पनाविस्तार म्हणजे काय?

उत्तर – समाजशास्त्रीय कल्पनाविस्तार ही सी. राइट मिल्स यांनी मांडलेली संकल्पना आहे, जी व्यक्तिगत आणि सामाजिक जीवनातील संबंध समजते. उदा., बेकारी ही व्यक्तिगत समस्या वाटते, पण ती आर्थिक मंदीशी जोडलेली असते, हे समजण्यास मदत करते. यामुळे व्यक्तीला सामाजिक संदर्भातून उपाय शोधता येतात.

10. डायस्पोरा अध्ययन कशाशी संबंधित आहे?

उत्तर – डायस्पोरा अध्ययन स्थलांतरित समुदायांचा अभ्यास करते, जे मूळ स्थानापासून दूर राहूनही संस्कृतीशी जोडलेले असतात. उदा., परदेशातील भारतीयांचे सण आणि त्यांचे सामाजिक प्रभाव यांचा अभ्यास यात होतो. हे क्षेत्र सांस्कृतिक, आर्थिक आणि राजकीय परिणामांचा विचार करते.