Important Questions Chapter 5 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

संस्कृती

लघु प्रश्न

१. संस्कृती म्हणजे काय?

उत्तर – संस्कृती म्हणजे समाजातील संपूर्ण जीवनपद्धती जी शिकलेली आणि सामायिक असते.

२. “Culture” हा शब्द कोणी पहिल्यांदा वापरला?

उत्तर – “Culture” हा शब्द Edward Tylor यांनी 1871 मध्ये पहिल्यांदा वापरला.

३. भौतिक संस्कृती म्हणजे काय?

उत्तर – भौतिक संस्कृती म्हणजे मानवाने बनवलेल्या मूर्त वस्तूंनी बनलेली संस्कृती.

४. अभौतिक संस्कृतीचं उदाहरण काय?

उत्तर – अभौतिक संस्कृतीचं उदाहरण म्हणजे मूल्ये आणि विश्वास.

५. सांस्कृतिक अंतर (Cultural Lag) म्हणजे काय?

उत्तर – भौतिक आणि अभौतिक संस्कृतीतील बदलाच्या वेगातील अंतराला सांस्कृतिक अंतर म्हणतात.

६. उच्च संस्कृतीचं उदाहरण काय?

उत्तर – उच्च संस्कृतीचं उदाहरण म्हणजे शेक्सपिअरचं साहित्य.

७. लोक संस्कृती कोणाची असते?

उत्तर – लोक संस्कृती ही सामान्य लोकांची पारंपरिक संस्कृती असते.

८. उपसंस्कृती म्हणजे काय?

उत्तर – उपसंस्कृती म्हणजे विशिष्ट समूहाची वेगळी संस्कृती, उदा. धार्मिक गट.

९. संस्कृतीचा पहिला घटक कोणता?

उत्तर – संस्कृतीचा पहिला घटक म्हणजे चिन्हे (symbols).

१०. भाषा संस्कृतीसाठी का महत्त्वाची आहे?

उत्तर – भाषा संस्कृतीचं हस्तांतरण आणि संवादासाठी मुख्य वाहन आहे.

११. लोकरिती आणि लोकनीती यात काय फरक?

उत्तर – लोकरिती सौम्य अपेक्षा आहेत, तर लोकनीती कठोर नियम आहेत.

१२. संस्कृती बदलते का?

उत्तर – होय, संस्कृती काळानुसार सतत बदलते.

१३. स्वसंस्कृती श्रेष्ठतावाद (Ethnocentrism) म्हणजे काय?

उत्तर – स्वसंस्कृती श्रेष्ठतावाद म्हणजे आपली संस्कृती इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानणं.

१४. सांस्कृतिक संकरणाचं उदाहरण काय?

उत्तर – सांस्कृतिक संकरणाचं उदाहरण म्हणजे तंदूरी पनीर पिझ्झा.

१५. Glocalization म्हणजे काय?

उत्तर – Glocalization म्हणजे जागतिक आणि स्थानिक प्रक्रियांच्या मिश्रणातून उत्पादन तयार करणं.

दीर्घ प्रश्न

१. संस्कृतीची व्याख्या समाजशास्त्रात कशी केली जाते?

उत्तर – समाजशास्त्रात संस्कृती म्हणजे विचार, भावना आणि विश्वासाची पद्धती तसंच लोकांच्या संपूर्ण जीवनपद्धती असं परिभाषित केलं आहे. ती शिकलेलं वर्तन आणि समाजातून मिळालेला सामाजिक वारसा आहे, जी व्यक्तीला त्याच्या समूहातून मिळते. Edward Tylor यांनी तिला ज्ञान, कला, नीती, प्रथा यांचा जटिल संपूर्ण म्हटलं आहे.

२. भौतिक आणि अभौतिक संस्कृतीत काय फरक आहे?

उत्तर – भौतिक संस्कृती ही मूर्त वस्तूंवर आधारित असते, जसं की कपडे, कॉम्प्युटर, तर अभौतिक संस्कृती अमूर्त असते, जसं की मूल्ये, विश्वास. भौतिक संस्कृती जलद बदलते, उदा. नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारणं सोपं असतं, पण अभौतिक संस्कृती बदलायला वेळ लागतो कारण ती समाजात खोलवर रुजलेली असते. या बदलाच्या वेगामुळे “cultural lag” निर्माण होतं.

३. संस्कृतीचे प्रकार कोणते आणि त्यांची उदाहरणे काय?

उत्तर – संस्कृतीचे प्रकार म्हणजे उच्च संस्कृती (उदा. Mozart चं संगीत), लोक संस्कृती (उदा. लावणी), मास संस्कृती (उदा. टीव्ही सोप-ऑपेरा), लोकप्रिय संस्कृती (उदा. हॅरी पॉटर), आणि उपसंस्कृती (उदा. धार्मिक गट). उच्च संस्कृती ही सर्जनशीलतेची शिखर मानली जाते, तर लोक संस्कृती सामान्य लोकांची पारंपरिक असते. मास आणि लोकप्रिय संस्कृती औद्योगिक समाजातून आणि मोठ्या लोकसंख्येच्या पसंतीतून उदयाला येतात.

४. संस्कृतीचे घटक कोणते आहेत?

उत्तर – संस्कृतीचे घटक म्हणजे चिन्हे (उदा. ध्वज), भाषा (उदा. संवादाचं साधन), ज्ञान (उदा. व्यावहारिक माहिती), मूल्ये आणि विश्वास (उदा. चांगलं-वाईट), आणि नियम (उदा. लोकरिती, लोकनीती). हे घटक समाजातील वर्तनाला आकार देतात आणि संस्कृतीला गतिशील बनवतात. भाषा हे संस्कृतीचं मुख्य वाहन आहे, तर चिन्हे भावना व्यक्त करतात.

५. संस्कृती सतत बदलते हे कसं खरं आहे?

उत्तर – संस्कृती सतत बदलते कारण काळानुसार काही विश्वास बदलतात, प्रथा काढल्या जातात, आणि भाषा-शिष्टाचारात बदल होतात. उदा. व्हॉट्सअॅपमुळे इंग्लिश बदललं आणि मोबाईलमुळे संवादाचे शिष्टाचार बदलले. ग्लोबलायझेशन आणि शिक्षणामुळे नवीन संस्कृती मिसळतात आणि काही जुन्या प्रथा सोडल्या जातात, ज्यामुळे संस्कृती गतिशील राहते.

६. संस्कृतीचं सामाजिक महत्त्व काय आहे?

उत्तर – संस्कृती सामाजिक एकता वाढवते, उदा. उत्सव समुदायाला जोडतात आणि सामाजिक पूंजी (social capital) निर्माण करतात. ती शिक्षणातून विचारक्षमता आणि आत्मसन्मान वाढवते आणि आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते, जसं की कला सहभागामुळे मानसिक स्वास्थ्य सुधारतं. पर्यटनाला चालना देऊन आर्थिक फायदेही मिळवते, उदा. ताज महाल पर्यटकांना आकर्षित करतं.

७. स्वसंस्कृती श्रेष्ठतावादाचे (Ethnocentrism) फायदे आणि तोटे काय?

उत्तर – स्वसंस्कृती श्रेष्ठतावाद म्हणजे आपली संस्कृती श्रेष्ठ मानणं, ज्यामुळे समूहाला एकता आणि आत्मविश्वास मिळतो, हा त्याचा फायदा आहे. पण यामुळे अहंकार वाढतो आणि इतर संस्कृतींचं उत्तम ज्ञान नाकारलं जाऊ शकतं, हा तोटा आहे. उदा. आपली संस्कृती “normal” मानून इतरांना कमी लेखल्याने संधी नाकारल्या जाऊ शकतात.

८. सांस्कृतिक संकरण (Cultural Hybridisation) कसं घडतं?

उत्तर – सांस्कृतिक संकरणात दोन संस्कृती मिळून नवीन गोष्ट निर्माण होते, उदा. तंदूरी पनीर पिझ्झा किंवा फ्यूजन म्युझिक. ग्लोबलायझेशनमुळे माहिती, स्थलांतर आणि वस्तूंच्या देवाणघेवाणीतून हे जलद होतं, ज्याला glocalization म्हणतात. उदा. मॅकडोनाल्ड्सचं बर्गर भारतीय चवीसह बदलतं, जे स्थानिक आणि जागतिक मिश्रण दर्शवतं.

९. लोकरिती (Folkways) आणि लोकनीती (Mores) मध्ये काय फरक आहे?

उत्तर – लोकरिती म्हणजे सौम्य सामाजिक अपेक्षा, जसं की जेवणाची वेळ, ज्यांचं उल्लंघन फार गंभीर मानलं जात नाही. लोकनीती हे कठोर नियम आहेत, जसं की सामाजिक व्यवस्थेला धोका मानलं जाणारं वर्तन, ज्यांचं उल्लंघन गंभीर परिणामांना कारणीभूत ठरतं. दोन्ही अनौपचारिक असतात, पण लोकनीतीचं पालन बंधनकारक असतं.

१०. भाषा संस्कृतीचं मुख्य वाहन का मानली जाते?

उत्तर – भाषा संस्कृतीचं मुख्य वाहन आहे कारण ती संवाद आणि हस्तांतरणाचं साधन आहे, ज्याद्वारे भूतकाळातलं ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचतं. प्राण्यांमध्ये भाषा नसल्याने त्यांच्याकडे संस्कृती नाही, असं दस्तऐवजात म्हटलं आहे. उदा. तुर्कीतील “bird language” हे संवादाचं अनोखं साधन संस्कृती दर्शवतं.