Notes Chapter 2 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

पाश्चिमात्य आणि भारतीय समाजशास्त्रज्ञांचे योगदान

प्रस्तावना (Prastavana)

Sociology ची सुरुवात France मध्ये झाली, जिथे Auguste Comte आणि Emile Durkheim यांनी या शास्त्राचा पाया घातला.

Sociology ही फक्त पाश्चात्य (Western) जगातच नाही, तर भारतातही विकसित झाली आहे.

या पाठात आपण सहा समाजशास्त्रज्ञांचा अभ्यास करणार आहोत:

• पाश्चात्य समाजशास्त्रज्ञ (Western Sociologists): Auguste Comte, Emile Durkheim, Karl Marx
• भारतीय समाजशास्त्रज्ञ (Indian Sociologists): G. S. Ghurye, M. N. Srinivas, Iravati Karve

प्रत्येक समाजशास्त्रज्ञाने Sociology च्या विशिष्ट क्षेत्रात काम केले आणि मानवी सामाजिक वर्तन (human social behaviour) समजावून सांगण्यासाठी सिद्धांत (theories) मांडले.

२.१ पाश्चात्य समाजशास्त्रज्ञांचा परिचय (Pashchatya Samajshastrajnancha Parichay)

१. Auguste Comte (1798-1857)

जन्म: 19 जानेवारी 1798, Montpellier, France मध्ये.

पूर्ण नाव: Isidore Auguste Marie Francois Xavier Comte.

उपाधी: ‘Father of Sociology’.

वैशिष्ट्ये: गणितज्ञ (mathematician) आणि तत्त्वज्ञ (philosopher).

मुख्य सिद्धांत:

• Law of Three Stages (तीन अवस्थांचा नियम): मानवी विचाराच्या तीन अवस्था:
  1. Theological Stage (धार्मिक अवस्था): सर्व काही दैवी शक्तींवर (God) अवलंबून मानले जाते. उदा., नैसर्गिक आपत्ती ही ‘देवाचा कोप’ मानली जाते.
  2. Metaphysical Stage (भौतिक अवस्था): दैवी शक्तींऐवजी अमूर्त शक्तींवर (abstract power) विश्वास ठेवला जातो.
  3. Positive/Scientific Stage (प्रत्यक्षवादी/वैज्ञानिक अवस्था): निरीक्षण (observation) आणि तर्क (reason) यावर आधारित वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारला जातो.
• Positivism: Sociology ला वैज्ञानिक पद्धतीने विकसित करायचे होते.
• Static आणि Dynamic Sociology: सामाजिक स्थिरता (static) आणि बदल (dynamic) यांचा अभ्यास.

इतर योगदान:

• Comte यांनी Sociology ला एक स्वतंत्र शास्त्र म्हणून स्थापित केले.
• त्यांचे पुस्तक ‘Cours de Philosophie Positive’ (1839) प्रसिद्ध आहे.

Harriet Martineau (1802-1876)

परिचय: पहिली महिला समाजशास्त्रज्ञ (first female sociologist).

योगदान:

• Comte यांच्या ‘Cours de Philosophie Positive’ या पुस्तकाचे इंग्रजीत भाषांतर केले (1853), ज्यामुळे Comte जगभर प्रसिद्ध झाले.
• ‘Society in America’ (1837) या पुस्तकातून सामाजिक विश्लेषण केले.
• सर्व सामाजिक पैलूंवर (राजकीय, धार्मिक, सामाजिक) अभ्यास करायचा आग्रह धरला.
• महिलांच्या जीवनाचा (marriage, children, religious life, race relations) अभ्यास Sociology मध्ये समाविष्ट करण्यावर भर दिला.
• त्या म्हणाल्या, “समाजाचा अभ्यास करताना सर्व पैलूंवर लक्ष केंद्रित करावे आणि महिलांच्या दुय्यम स्थानाचा (secondary status) विचार करावा.”

२. Emile Durkheim (1858-1917)

जन्म: 15 एप्रिल 1858, Epinal, France मध्ये.

मुख्य संकल्पना: Social facts, social solidarity, collective representation, social values, morality, crime, punishment.

Theory of Suicide (आत्महत्येचा सिद्धांत):

• आत्महत्या ही एक सामाजिक घटना (social fact) आहे, वैयक्तिक कमजोरी नाही.
• आत्महत्येची व्याख्या: “आत्महत्या म्हणजे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे स्वतःच्या कृतीमुळे मृत्यू होणे, ज्याचा परिणाम व्यक्तीला माहीत असतो.”
• आत्महत्येचे प्रकार:
  1. Egoistic Suicide (आत्मकेंद्रित आत्महत्या): सामाजिक अलिप्ततेमुळे (social isolation) होते. उदा., एकटे राहणारी व्यक्ती जी समाजाशी जोडली गेलेली नाही.
  2. Anomic Suicide (प्रमाणक शून्य आत्महत्या): Normlessness किंवा अचानक बदललेल्या परिस्थितीमुळे (उदा., आर्थिक संकट किंवा अति समृद्धी).
  3. Altruistic Suicide (परार्थवादी आत्महत्या): इतरांसाठी स्वतःचा त्याग. उदा., जपानमधील Hara-kiri, भारतातील Sati प्रथा.
  4. Fatalistic Suicide (नियतीवादी आत्महत्या): समाजाच्या अतिरेकी नियंत्रणामुळे (repression) होते.

इतर योगदान:

• Durkheim यांनी सामाजिक एकीकरण (social integration) आणि सामाजिक एकता (social solidarity) यांचे महत्त्व अधोरेखित केले.
• त्यांचे पुस्तक ‘Le Suicide’ प्रसिद्ध आहे.

William Du Bois (1868-1963)

परिचय: पहिले African-American ज्यांना Harvard University मधून Ph.D. मिळाली.

योगदान:

• Race आणि racism वर संशोधन.
• ‘The Philadelphia Negro’ (1899) हे पुस्तक लिहिले, जे African-American समुदायाचे पहिले case study आहे.
• Black साहित्य आणि कला (literature and art) ला प्रोत्साहन दिले, “Beauty in Black” हा विचार मांडला.
• Black कामगारांचे आर्थिक शोषण (economic exploitation) आणि वर्णभेदावर (racial division) लिखाण केले.
• Black समुदायाने स्वतंत्र ‘group economy’ (उत्पादक आणि ग्राहक सहकारी संस्था) विकसित करावी, असे मत मांडले.

३. Karl Marx (1818-1883)

जन्म: जर्मनी (Germany) मध्ये.

उपाधी: Communism चे प्रणेते (architect of Communism).

मुख्य सिद्धांत:

• Class Conflict (वर्गसंघर्ष):
  • समाजात नेहमी वर्गांमध्ये संघर्ष असतो (उदा., capitalists आणि workers).
  • आर्थिक घटक (economic factor) हा वर्गाचा आधार आहे.
• Capitalism चे विश्लेषण:
  1. Property चे महत्त्व: वर्ग हे साधनांच्या मालकीवर (means of production) आधारित असतात.
  2. Polarization of Classes (वर्गांचे ध्रुवीकरण): समाज दोन परस्पर विरोधी गटांत विभागला जातो.
  3. Surplus Value: Capitalists कामगारांचे शोषण करून नफा कमवतात.
  4. Pauperization: कामगारांचे शोषण वाढल्याने गरिबी वाढते.
  5. Alienation: कामगार स्वतःपासून, प्रक्रियेपासून आणि उत्पादनापासून (product) अलिप्त होतात.
  6. Class Solidarity and Antagonism: वर्गजागरूकता वाढल्याने वर्गसंघर्ष तीव्र होतो.
  7. Revolution (क्रांती): वर्गसंघर्षाच्या शिखरावर हिंसक क्रांती होते, जी capitalist समाजाचा नाश करते.
  8. Dictatorship of Proletariat (प्रोलेटेरियटची हुकूमशाही): क्रांतीनंतर कामगारवर्गाची (proletariat) हुकूमशाही येते, ही एक संक्रमण अवस्था (transitional phase) आहे.
  9. Emergence of Communist Society (कम्युनिस्ट समाजाची निर्मिती): खासगी मालमत्तेचा अंत होतो, वर्गसंघर्ष संपतो आणि ‘प्रत्येकाने आपल्या क्षमतेनुसार योगदान द्यावे आणि गरजेनुसार घ्यावे’ हा सिद्धांत लागू होतो.

इतर योगदान:

• Marx यांनी ‘Communist Manifesto’ लिहिले.
• त्यांनी इतिहासाला वर्गसंघर्षाच्या (class struggle) दृष्टिकोनातून पाहिले.

२.२ भारतीय समाजशास्त्रज्ञांचा परिचय (Bharatiya Samajshastrajnancha Parichay)

परिचय:

• Sociology आणि Social Anthropology हे दोन्ही शास्त्र भारतात Britain मधून आले.
• 1919 मध्ये University of Bombay मध्ये Patrick Geddes यांच्या मार्गदर्शनाखाली Sociology चा स्वतंत्र विभाग सुरू झाला.
• भारतीय समाजशास्त्रज्ञांनी या शास्त्राला मजबूत पाया दिला, ज्यामध्ये G. S. Ghurye, R. K. Mukherjee, D. P. Mukherjee, B. N. Seal, B. K. Sarkar, M. N. Srinivas, A. R. Desai, Iravati Karve, S. C. Dube, Gail Omvedt यांचा समावेश आहे.
• या पाठात आपण G. S. Ghurye, M. N. Srinivas आणि Iravati Karve यांच्यावर लक्ष केंद्रित करू.

१. Dr. G. S. Ghurye (1893-1983)

उपाधी: ‘Father of Indian Sociology’.

योगदान:

• स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात पहिल्या पिढीतील भारतीय समाजशास्त्रज्ञांना घडवले.
• 1952 मध्ये ‘Indian Sociological Society’ ची स्थापना केली आणि ‘Sociological Bulletin’ हे जर्नल सुरू केले.
• Caste वर संशोधन:
  • ‘Caste and Race in India’ (1932) हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे.
  • Caste system चा ऐतिहासिक, तुलनात्मक आणि एकात्मिक (integrative) दृष्टिकोनातून अभ्यास केला.
  • Endogamy (अंतर्विवाह) हे caste चे मुख्य वैशिष्ट्य मानले.
  • Caste ला वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून आणि बदलत्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहिले.
• Tribes वर संशोधन:
  • Scheduled Tribes च्या ऐतिहासिक, प्रशासकीय आणि सामाजिक पैलूंचा अभ्यास केला.
  • Hinduization प्रक्रियेवर भर दिला: Tribal deities (जसे की Ganesh, Kali, Shiva) ला Hinduism मध्ये स्थान मिळाले.
  • Tribes आणि caste यांच्यातील सांस्कृतिक एकतेचे (cultural unity) समर्थन केले.
  • उदा., Tana Bhagat, Vishnu Bhagwat, Kabir Panthi यांनी tribal जीवनात Hindu मूल्ये रुजवली.
• इतर योगदान:
  • Ghurye यांनी भारतीय संस्कृतीच्या (Indian civilization) उत्क्रांतीचा (evolution) अभ्यास केला.
  • त्यांनी Maharashtra मधील Mahadev Kolis सारख्या विशिष्ट tribes वरही संशोधन केले.

२. Dr. M. N. Srinivas (1916-1999)

जन्म: 16 नोव्हेंबर 1916, Mysore मध्ये.

शिक्षण: University of Bombay मध्ये Dr. G. S. Ghurye यांचे शिष्य होते.

मुख्य संकल्पना: Brahminisation, Sanskritisation, Westernisation, Secularisation, Dominant Caste.

Dominant Caste (प्रभावी जात):

• व्याख्या: “ज्या जातीची संख्या जास्त आहे, आर्थिक आणि राजकीय शक्ती आहे आणि स्थानिक जातीच्या श्रेणीत उच्च स्थान आहे, ती प्रभावी जात होय.”
• वैशिष्ट्ये:
  1. मोठ्या प्रमाणात शेतीयोग्य जमीन (arable land).
  2. संख्याबळ (strength of numbers).
  3. स्थानिक श्रेणीत उच्च स्थान (ritual status).
  4. पाश्चात्य शिक्षण (Western education).
  5. आर्थिक आणि राजकीय शक्ती (economic and political power).
  6. उच्च व्यवसाय (high occupations).
• उदाहरणे:
  • कर्नाटक: Lingayats, Okkaligas
  • आंध्र प्रदेश: Reddys, Kammas
  • केरळ: Nairs, Ezhavas
  • तमिळनाडू: Gounder, Mudaliars, Padayachi

इतर योगदान:

• Srinivas यांनी भारतीय समाजातील caste system मधील परस्परसंबंध (interdependence) आणि संघर्ष (conflicts) यांचा अभ्यास केला.
• त्यांच्या संकल्पना आजही चर्चेत आहेत.

३. Dr. Iravati Karve (1905-1970)

जन्म: 15 डिसेंबर 1905, Mynjan, Myanmar मध्ये.

परिचय: त्या Dhondo Keshav Karve यांच्या सून होत्या.

योगदान:

• Sociology, Anthropology आणि Marathi साहित्यात योगदान.
• 80 हून अधिक संशोधन पेपर्स आणि अनेक पुस्तके लिहिली.
• Kinship Relations (नातेसंबंध):
  • ‘Kinship Organization in India’ (1953) हे पुस्तक प्रसिद्ध आहे.
  • भारतातील प्रमुख kinship systems चे सूक्ष्म विश्लेषण (microanalysis) केले.
  • Kinship ला socio-cultural संकल्पना मानले, जी family, caste आणि language शी संबंधित आहे.
  • वर्गीकरण:
    • भौगोलिक क्षेत्र: Northern, Central, Southern, Eastern.
    • भाषिक क्षेत्र: Indo-European आणि Dravidian.
  • Kinship मध्ये descent, inheritance, marriage आणि family patterns चा समावेश केला.

इतर योगदान:

• Karve यांनी kinship terms, linguistic content, behaviour, attitudes यांचा अभ्यास केला.
• त्यांनी Marathi आणि English मध्ये विपुल लेखन केले.

सारांश (Saransh)

• Auguste Comte: Law of Three Stages मांडले, Sociology ला वैज्ञानिक शास्त्र बनवले.
• Emile Durkheim: Suicide ला social fact मानले आणि चार प्रकार सांगितले.
• Karl Marx: Capitalism आणि class conflict चे विश्लेषण केले, Communism चा पाया घातला.
• Dr. G. S. Ghurye: ‘Father of Indian Sociology’, caste आणि tribes वर संशोधन.
• Dr. M. N. Srinivas: Dominant Caste आणि Sanskritisation च्या संकल्पना मांडल्या.
• Dr. Iravati Karve: Kinship Relations चा अभ्यास, socio-cultural दृष्टिकोनातून विश्लेषण.

महत्त्वाच्या संकल्पना आणि व्याख्या (Mahattvachya Sankalpana ani Vyakhya)

Law of Three Stages (तीन अवस्थांचा नियम):

• Theological: दैवी शक्तींवर विश्वास.
• Metaphysical: अमूर्त शक्तींवर विश्वास.
• Positive: वैज्ञानिक दृष्टिकोन.

Suicide (आत्महत्या): “प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे स्वतःच्या कृतीमुळे मृत्यू होणे.”

Class Conflict (वर्गसंघर्ष): वर्गांमधील आर्थिक आधारावर संघर्ष.

Dominant Caste (प्रभावी जात): संख्याबळ, आर्थिक-राजकीय शक्ती आणि उच्च स्थान असलेली जात.

Kinship (नातेसंबंध): Socio-cultural संकल्पना, family, caste आणि language शी संबंधित.