Notes Chapter 3 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

समाजशास्त्रातील मुलभूत संकल्पना

परिचय (Introduction)

• समाजशास्त्र हे एक जटिल social science (सोशल सायन्स) आहे जे प्रत्येक सामाजिक घटनेचा अभ्यास करते.
• या संकल्पना abstract (अबस्ट्रॅक्ट) स्वरूपाच्या असतात, म्हणून समजणे कठीण आहे, उदा., society (सोसायटी), community (कम्युनिटी), family (फॅमिली), interaction (इंटरॅक्शन), conflict (कॉन्फ्लिक्ट), culture (कल्चर), class (क्लास), alienation (एलियनेशन), discrimination (डिस्क्रिमिनेशन), structure (स्ट्रक्चर), functions (फंक्शन्स).
• या प्रकरणात आपण समाजशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना शिकणार आहोत ज्या पुढील अभ्यासासाठी आधारभूत आहेत.

3.1 समाज (Society)

• Aristotle (अरस्तू) म्हणाले, “मानव हा सामाजिक प्राणी आहे” (Man is a social animal).
• मानव समाजाशिवाय जगू शकत नाही कारण त्याच्या मूलभूत (उदा., अन्न, निवारा) आणि व्युत्पन्न (उदा., शिक्षण, मैत्री) गरजा फक्त समाजातच पूर्ण होतात.
• समाज ही मानवाने त्याच्या दीर्घ उत्क्रांतीदरम्यान निर्माण केलेली संकल्पना आहे जिथे परस्पर वर्तन आणि संबंधांचा एक निश्चित क्रम असतो.
• Society (सोसायटी) हा शब्द लॅटिन शब्द socius (सोशियस) पासून आला आहे ज्याचा अर्थ “सहवास” किंवा “मैत्री” आहे.
• George Simmel (जॉर्ज सिमेल) यांनी sociability (सोशियाबिलिटी) म्हणजे सामाजिकतेच्या स्वाभाविक भावनेला महत्त्व दिले.
• रोजच्या जीवनात society (सोसायटी) हा शब्द अनेक अर्थांनी वापरला जातो, उदा., Arya Samaj (आर्य समाज), Tribal Society (ट्रायबल सोसायटी), Co-operative Society (को-ऑपरेटिव्ह सोसायटी).
• पण समाजशास्त्रात society (सोसायटी) म्हणजे विशिष्ट वैज्ञानिक अर्थाने सामाजिक संबंधांचा संगठन.

3.1.1 व्याख्या (Definitions)

MacIver and Page (मॅकआयव्हर अँड पेज): “Society (सोसायटी) हा रीतिरिवाज आणि प्रक्रिया, अधिकार आणि परस्पर सहाय्य, अनेक समूह आणि विभाग, मानवी वर्तन आणि स्वातंत्र्याच्या नियंत्रणाचा संगठन आहे.”

• अर्थ: समाजात नियम, सहकार्य आणि नियंत्रण असते.

Oxford Dictionary (ऑक्सफर्ड डिक्शनरी): “एका कमी-अधिक प्रमाणात सुव्यवस्थित समुदायात एकत्र राहणाऱ्या लोकांचा समूह.”

• अर्थ: समाज म्हणजे एकत्र राहणारे लोक.

Morris Ginsberg (मॉरिस गिन्सबर्ग): “Society (सोसायटी) हा विशिष्ट संबंधांनी किंवा वर्तनाच्या पद्धतीने एकत्र आलेल्या व्यक्तींचा समूह आहे, जो त्यांना इतरांपासून वेगळे करतो.”

• अर्थ: समाजाला सामाजिक संबंध वेगळे करतात.

समाजशास्त्रज्ञांचे मत: समाजाचा मुख्य घटक म्हणजे social relationships (सोशल रिलेशनशिप्स).

सामाजिक संबंधांसाठी दोन अटी:

1. Mutual awareness (म्युच्युअल अवेअरनेस): व्यक्तींना एकमेकांची जाणीव असावी, उदा., रस्त्यावर दोन लोक एकमेकांना पाहतात.
2. Reciprocity (रेसिप्रॉसिटी): परस्पर प्रतिसाद असावा, उदा., एकाने अभिवादन केले आणि दुसऱ्याने उत्तर दिले. (हा प्रतिसाद सकारात्मक किंवा नकारात्मक असू शकतो.)

3.1.2 समाजाची वैशिष्ट्ये (Characteristics of Society)

Likeness (समानता):

• लोकांमध्ये गरजा, ध्येये, मूल्ये, जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन यांत समानता असते.
• MacIver (मॅकआयव्हर): “Society means likeness” (सोसायटी म्हणजे समानता).
• उदाहरण: देवावर विश्वास, एकच भाषा बोलणे, कुटुंबात राहणे.

Difference (भिन्नता):

• समाजात लिंग, वय, शारीरिक शक्ती, बुद्धिमत्ता, संपत्ती यांत भिन्नता असते.
• ही भिन्नता समाजाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक आहे.

Interdependence (परस्परावलंबन):

• एक व्यक्ती दुसऱ्यावर अवलंबून असते, उदा., कुटुंबात किंवा राष्ट्रात परस्परावलंबन.

Co-operation (सहकार्य):

• Gisbert (गिस्बर्ट): “सहकार्य हा सामाजिक जीवनाचा मूलभूत प्रक्रिया आहे, ज्याशिवाय समाजाचे अस्तित्व अशक्य आहे.”
• सहकार्य थेट किंवा अप्रत्यक्ष असू शकते.

Normative nature (नियमात्मक स्वरूप):

• Norms (नॉर्म्स) समाजातील वर्तन नियंत्रित करतात आणि समाजाचे संरक्षण करतात.

Dynamic (गतिशील):

• समाज स्थिर नसतो; जुन्या परंपरा, मूल्ये बदलतात आणि नवीन स्वीकारले जातात.

3.2 समुदाय (Community)

• समुदाय म्हणजे एका विशिष्ट क्षेत्रात लोकांचे एकत्रित आणि कायमस्वरूपी जीवन.
• समुदायाला नेहमी भौतिक पर्यावरणाशी जोडले जाते.
• MacIver and Page (मॅकआयव्हर अँड पेज): “समुदायाला प्रादेशिक स्वरूप असते, ज्यात सामाईक माती आणि जीवनपद्धती असते.”
• समुदायात लोक सामाईक उद्दिष्टे आणि गरजा पूर्ण करतात, परस्पर प्रेम आणि भावना ठेवतात.

3.2.1 व्याख्या (Definitions)

Bogardus E.S. (बोगार्डस ई.एस.): “समुदाय हा एक सामाजिक समूह आहे ज्यामध्ये we feeling (वी फीलिंग) आणि विशिष्ट क्षेत्रात राहण्याची भावना असते.”

Oxford Dictionary (ऑक्सफर्ड डिक्शनरी): “एका ठिकाणी राहणाऱ्या किंवा सामाईक वैशिष्ट्य असणाऱ्या लोकांचा समूह.”

George Lundberg (जॉर्ज लंडबर्ग): “समुदाय हा मर्यादित भौगोलिक क्षेत्रात राहणारा आणि सामाईक परस्परावलंबी जीवन जगणारा मानवी समूह आहे.”

समुदायात हे समाविष्ट आहे:

1. Common area (कॉमन एरिया): सामाईक क्षेत्र.
2. Common interests (कॉमन इंटरेस्ट्स): सामाईक स्वारस्य.
3. Common interdependent life (कॉमन इंटरडिपेंडंट लाइफ): परस्परावलंबी जीवन.
4. Sense of we-feeling (सेन्स ऑफ वी-फीलिंग): “आम्ही” भावना.

3.2.2 समुदायाचे घटक (Elements of Community)

Locality (लोकॅलिटी):

• समुदाय हा प्रादेशिक समूह आहे; एका विशिष्ट क्षेत्रात राहणे आवश्यक आहे.
• उदाहरण: गाव, शहर.
• एकत्र राहण्याने सामाजिक संपर्क, सुरक्षा आणि एकता वाढते.
• भटके समुदाय देखील विशिष्ट क्षेत्रात राहतात, पण ते बदलते.

Community Sentiment (कम्युनिटी सेंटिमेंट):

• “आम्ही” भावना म्हणजे एकत्र राहण्याची आणि सामाईक जीवनाची जाणीव.
• यामुळे भावनिक बंध निर्माण होतात आणि व्यक्ती समुदायाशी जोडली जाते.

3.3 सामाजिक समूह (Social Group)

• सामाजिक समूह हा व्यक्तींचा संग्रह आहे जो परस्परांवर प्रभाव टाकतो.
• मानव जन्मापासून सामाजिक समूहात राहतो आणि त्यातूनच सामाजिक प्राणी बनतो.
• Social group (सोशल ग्रुप) हा शब्द सर्वसामान्यपणे कोणत्याही व्यक्तींच्या संग्रहासाठी वापरला जातो, पण समाजशास्त्रात त्याचा विशिष्ट अर्थ आहे.

3.3.1 व्याख्या (Definitions)

Ogburn and Nimkoff (ओगबर्न अँड निमकॉफ): “जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यक्ती एकत्र येतात आणि एकमेकांवर प्रभाव टाकतात, तेव्हा ते सामाजिक समूह बनवतात.”

Oxford Dictionary (ऑक्सफर्ड डिक्शनरी): “विशिष्ट वैशिष्ट्ये किंवा परस्परसंवादाने जोडलेल्या व्यक्तींचा समूह.”

MacIver and Page (मॅकआयव्हर अँड पेज): “सामाजिक संबंधात आलेल्या व्यक्तींचा संग्रह म्हणजे समूह.”

सामाजिक समूहात हे असते:

1. सामाईक ध्येये आणि अपेक्षा असलेल्या व्यक्ती.
2. नियमित social interaction (सोशल इंटरॅक्शन).
3. सामाईक वैशिष्ट्ये.

3.3.2 सामाजिक समूहाची वैशिष्ट्ये (Characteristics)

1. किमान दोन व्यक्ती असतात, उदा., मित्र, पती-पत्नी.
2. Social interaction (सोशल इंटरॅक्शन) हा आधार आहे.
3. Mutual awareness (म्युच्युअल अवेअरनेस) असते.
4. We feeling (वी फीलिंग) एकता आणि सामूहिक जाणीव वाढवते.
5. सामाईक स्वारस्यांसाठी समूह तयार होतात, उदा., क्रीडा समूह.
6. प्रत्येक समूहाचे स्वतःचे norms (नॉर्म्स) असतात (लिखित किंवा अलिखित).
7. समूह गतिशील असतात, म्हणजे बदलत राहतात.

3.3.3 सामाजिक समूहांचे प्रकार (Types of Social Group)

In-Group आणि Out-Group:

• In-Group (इन-ग्रुप): “आम्ही” समूह, ज्याशी आपण संबंधित आहोत, उदा., कुटुंब, समाज.
• Out-Group (आउट-ग्रुप): “ते” समूह, ज्याशी आपण संबंधित नाही, उदा., दुसरे गाव.
• William Sumner (विल्यम सम्नर): इन-ग्रुपमध्ये एकता असते, तर आउट-ग्रुपशी उदासीनता किंवा संघर्ष असतो.

Voluntary आणि Involuntary Group:

• Voluntary (व्हॉलंटरी): निवडीवर आधारित, उदा., political parties (पॉलिटिकल पार्टिज), trade unions (ट्रेड युनियन्स).
  • व्यक्ती स्वेच्छेने सामील होऊ शकते किंवा सोडू शकते.
• Involuntary (इनव्हॉलंटरी): जन्मावर किंवा बंधनावर आधारित, उदा., family (फॅमिली), caste (कास्ट).
  • व्यक्ती सोडू शकत नाही किंवा सोडणे कठीण असते.

Small आणि Large Group:

• Small Group (स्मॉल ग्रुप): लहान, अनौपचारिक, उदा., dyad (डायॅड – दोन व्यक्ती, जसे पती-पत्नी), triad (ट्रायॅड – तीन व्यक्ती).
  • थेट संवाद शक्य असतो.
• Large Group (लार्ज ग्रुप): मोठा, औपचारिक, उदा., nation (नेशन), race (रेस).
  • थेट संवाद कठीण असतो.
• George Simmel (जॉर्ज सिमेल): लहान समूहात विशिष्ट गुणधर्म असतात जे मोठ्या समूहात नाहीसे होतात.

Primary आणि Secondary Group:

• Primary Group (प्रायमरी ग्रुप):
  • Charles Horton Cooley (चार्ल्स हॉर्टन कूली) यांनी 1909 मध्ये ही संकल्पना मांडली.
  • जवळचे, थेट, अनौपचारिक संबंध, उदा., family (फॅमिली), मित्रांचा गट.
  • वैशिष्ट्ये:
    1. Physical proximity (फिजिकल प्रॉक्सिमिटी): जवळीक, उदा., कुटुंबात राहणे.
    2. Smallness (स्मॉलनेस): लहान आकार.
    3. Permanence (परमनन्स): दीर्घकाळ टिकणारे संबंध.
    4. Face-to-face relationship (फेस-टू-फेस रिलेशनशिप): थेट संवाद.
    5. Similar goals (सिमिलर गोल्स): सामाईक उद्दिष्टे.
    6. Relationship as an end (रिलेशनशिप ऍज अन एंड): संबंध स्वतःच उद्दिष्ट असतात.
    7. Informal control (इन्फॉर्मल कंट्रोल): भावनिक बंधांवर नियंत्रण.
• Secondary Group (सेकंडरी ग्रुप):
  • औपचारिक, अप्रत्यक्ष संबंध, उदा., nation (नेशन), trade union (ट्रेड युनियन).
  • Dressler and Willis (ड्रेस्लर अँड विलिस): “सदस्यांमधील संबंध वैयक्तिक नसलेला समूह.”
  • वैशिष्ट्ये:
    1. Large size (लार्ज साइज): मोठा आकार.
    2. Indirect relations (इंडायरेक्ट रिलेशन्स): पत्र, फोन, WhatsApp (व्हॉट्सअॅप) द्वारे संवाद.
    3. Impersonal relations (इम्पर्सनल रिलेशन्स): वैयक्तिक ओळख कमी.
    4. Deliberate establishment (डिलिबरेट इस्टॅब्लिशमेंट): उद्दिष्टासाठी तयार केलेला.
    5. Formal relations (फॉर्मल रिलेशन्स): नियमांवर आधारित.

3.4 सामाजिक दर्जा, सामाजिक भूमिका, सामाजिक नियमन (Social Status, Social Role, Social Norms)

3.4.1 सामाजिक दर्जा (Social Status)

समाजातील व्यक्तीची ओळख किंवा स्थान म्हणजे social status (सोशल स्टेटस).

दर्जा हा प्रतिष्ठा आणि शक्तीवर आधारित असतो, उदा., राष्ट्रपती, शिक्षक.

व्याख्या:

1. Ralph Linton (राल्फ लिंटन): “दर्जा हा विशिष्ट वेळी व्यक्तीने व्यापलेले स्थान आहे.”
2. Oxford Dictionary (ऑक्सफर्ड डिक्शनरी): “व्यक्ती, देश किंवा संघटनेला दिलेली अधिकृत श्रेणी.”
3. Talcott Parsons (टाल्कॉट पार्सन्स): “दर्जा हा भूमिकेचा स्थितीजन्य पैलू आहे.”

प्रकार:

1. Ascribed Status (अस्क्राइब्ड स्टेटस):
   • जन्मावर आधारित, उदा., लिंग, वय, जात.
   • जैविक घटकांवर आधारित पण सामाजिक अर्थ महत्त्वाचे.
2. Achieved Status (अचिव्ह्ड स्टेटस):
   • स्वतःच्या प्रयत्नांवर आधारित, उदा., डॉक्टर, खेळाडू.
   • आधुनिक समाजात याला जास्त महत्त्व.

3.4.2 सामाजिक भूमिका (Social Role)

दर्जाचे कार्यात्मक पैलू म्हणजे role (रोल).

व्यक्ती आपल्या स्थानानुसार वर्तन करते तेव्हा ती भूमिका असते.

दर्जा आणि भूमिका एकमेकांना पूरक आहेत.

व्याख्या:

1. Ralph Linton (राल्फ लिंटन): “भूमिका हा स्थानाचा गतिशील पैलू आहे.”
2. Ely Chinoy (इली चिनॉय): “भूमिका म्हणजे विशिष्ट दर्जा असलेल्या व्यक्तीकडून अपेक्षित वर्तनाचा नमुना.”
3. Oxford Dictionary (ऑक्सफर्ड डिक्शनरी): “एखाद्या परिस्थितीत व्यक्तीने स्वीकारलेली किंवा पार पाडलेली कार्ये.”

संबंधित संकल्पना:

1. Role Performance (रोल परफॉर्मन्स): भूमिका प्रत्यक्ष कशी पार पाडली जाते.
2. Role Set (रोल सेट): एका दर्जाशी संबंधित अनेक भूमिका, उदा., प्राध्यापकाचे अध्यापन, संशोधन.
3. Role Strain (रोल स्ट्रेन): भूमिकेच्या मागण्यांमुळे तणाव, उदा., जास्त कामाचा भार.
4. Role Conflict (रोल कॉन्फ्लिक्ट): परस्परविरोधी भूमिकांमुळे संघर्ष, उदा., कामकरी महिलेचे ऑफिस आणि घर.
5. Role Exit (रोल एक्झिट): एका भूमिकेतून दुसऱ्या भूमिकेत जाणे, उदा., नोकरी सोडणे.

3.4.3 सामाजिक नियमन (Social Norms)

समाजात वर्तन नियंत्रित करणारे नियम म्हणजे norms (नॉर्म्स).

Norms (नॉर्म्स) समाजाला स्थिरता आणि शांतता देतात.

व्याख्या:

1. Sherif and Sherif (शेरिफ अँड शेरिफ): “नियमन हे अपेक्षित वर्तनाचे प्रमाणित सामान्यीकरण आहे.”
2. Harry Johnson (हॅरी जॉन्सन): “नियमन हे मनात असलेला एक नमुना आहे जो वर्तनाला मर्यादा घालतो.”
3. Light and Keller (लाइट अँड केलर): “नियमन हे लोक परस्परसंबंधात पाळत असलेले मार्गदर्शक तत्त्व आहे.”

प्रकार:

1. Folkways (फोकवेज):
   • William Sumner (विल्यम सम्नर): “लोकरूढी म्हणजे समाजात मान्य वर्तनाचे मार्ग.”
   • उदाहरण: हाताने जेवणे, साडी नेसण्याच्या पद्धती.
2. Mores (मोअर्स):
   • William Sumner (विल्यम सम्नर): “लोकनीती म्हणजे समाजाच्या कल्याणासाठी आवश्यक आणि बंधनकारक रूढी.”
   • उदाहरण: विवाहापूर्वी संबंध न ठेवणे.
3. Law (लॉ):
   • सर्वांना बंधनकारक नियम.
   • Karl Manheim (कार्ल मॅनहाइम): “कायदा हा नियमांचा संच आहे जो राज्याच्या न्यायालयाद्वारे लागू होतो.”
   • प्रकार: a. Customary Law (कस्टमरी लॉ): मौखिक, ग्रामीण समाजात, उदा., जमातीतील नियम. b. Enacted Law (एनॅक्टेड लॉ): लिखित, आधुनिक समाजात, उदा., हिंदू विवाह कायदा, 1955.

संदर्भ गट (Reference Group)

Robert Merton (रॉबर्ट मर्टन): व्यक्ती स्वतःचे वर्तन, मूल्ये आणि गुण ठरविण्यासाठी ज्या गटाशी तुलना करते तो reference group (रेफरन्स ग्रुप).

उदाहरण: विद्यार्थी त्याच्या मित्रांच्या गटाशी तुलना करतो आणि त्यांच्यासारखे यश मिळवण्याचा प्रयत्न करतो.

प्रकार:

1. Informal (इन्फॉर्मल): वैयक्तिक संबंध, उदा., कुटुंब, मित्र.
2. Formal (फॉर्मल): विशिष्ट उद्दिष्ट आणि संरचना, उदा., labor unions (लेबर युनियन्स).