Notes Chapter 6 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

सामाजीकरण

प्रस्तावना

• उदाहरण: प्रामाणिक लाकूडतोड्याच्या गोष्टीतून प्रामाणिकपणाचे महत्त्व मुलांना समजते. त्याला देवदूताकडून लोखंडी, सोन्याची आणि चांदीची कुऱ्हाड मिळते.
• सामाजीकरणाचा हेतू: मुलांना चूक-बरोबर, योग्य-अयोग्य याची जाणीव करून देणे.
• बदलते माध्यम: पूर्वी दंतकथा आणि गोष्टी होत्या, आता ॲनिमेशन फिल्म्स आणि रंगीत पुस्तके यांनी त्यांची जागा घेतली आहे.
• उद्देश: व्यक्तीचे सक्षम, कृतीशील आणि सामाजिक व्यक्तीमध्ये रूपांतर कसे होते हे समजणे.

६.१ सामाजीकरण: अर्थ आणि व्याख्या

६.१.१ सामाजीकरणाचा अर्थ

सामाजीकरण म्हणजे काय?: व्यक्तीला सामाजिक अनुभवांतून सामाजिक बनवणारी प्रक्रिया.

जीवशास्त्र vs सामाजिक दृष्टिकोन:

• जीवशास्त्र: व्यक्ती जन्मतःच काही कौशल्ये आणि प्रवृत्ती घेऊन येते (उदा., सहज वृत्ती).
• सामाजिक दृष्टिकोन: संगोपन आणि सामाजिक अनुभवांतून व्यक्ती सामाजिक बनते.

आनुवंशिकशास्त्र: पालकांकडून मुलांकडे आनुवंशिकतेतून येणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास.

६.१.२ व्याख्या

1. वॉलेस आणि वॉलेस: “व्यक्तीमध्ये समाजमान्य मूल्ये आणि वर्तन रुजवण्याची आणि व्यक्तिमत्त्वाचा विकास घडवणारी प्रक्रिया म्हणजे सामाजीकरण.”
2. हॉर्टन आणि हंट: “व्यक्ती समाजाच्या मापदंडानुसार स्वतःला घडवते आणि परंपरा अंगीकारते ही प्रक्रिया म्हणजे सामाजीकरण.”
3. हॉब्ज आणि ब्लॅक: “जीवशास्त्रीय प्राण्याचे सामाजिक प्राण्यात रूपांतर म्हणजे सामाजीकरण.”

सामाजीकरणाचे स्वरूप:

• i. संस्कृती शिकण्याची प्रक्रिया: व्यक्ती समाजातील भूमिका, मूल्ये आणि नियम शिकते.
• ii. सतत चालणारी प्रक्रिया: जन्मापासून मृत्यूपर्यंत चालते (उदा., पालक ते आजी-आजोबा).
• iii. समाजाचा सदस्य बनणे: व्यक्ती सामुदायिक जीवनपद्धती शिकते.

उदाहरणे:

• मोगली: कोल्ह्यांनी वाढवलेल्या मुलींना मानवी कौशल्ये नव्हती (मिदनापूर, १९२०).
• जेनी: १३ वर्षांची मुलगी, सामाजिक संपर्कापासून वंचित, बोलणे-चालणे जमत नव्हते (कॅलिफोर्निया, १९७०).

निष्कर्ष: सामाजीकरणाशिवाय मानवी विकास अशक्य.

६.२ सामाजीकरणाची प्रक्रिया

सामाजीकरण म्हणजे: व्यक्तीचा व्यक्तिगत ‘स्व’ ते सामाजिक ‘स्व’ हा प्रवास.

जॉर्ज हर्बट मीड: सामाजिक ‘स्व’ ची निर्मिती तीन अवस्थांतून होते:

1. अनुकरण (Imitation): मुले मोठ्यांचे वर्तन कॉपी करतात (उदा., झाडूने साफसफाई).
2. प्ले स्टेज (Play Stage): मुले भूमिका घेऊन खेळतात (उदा., आई-बाबा).
3. गेम स्टेज (Game Stage): इतरांच्या अपेक्षांनुसार वर्तन शिकतात (उदा., रेस्टॉरंटमधील भूमिका).

Significant Others: पालक, मित्र, शिक्षक यांचा प्रभाव ‘स्व’ च्या विकासावर.

प्राथमिक सामाजीकरण: लहान वयात मूल्ये, नियम शिकणे (कुटुंबात).

दुय्यम सामाजीकरण: आयुष्यभर चालणारी प्रक्रिया (शाळा, व्यवसाय).

६.३ सामाजीकरणाची साधने/माध्यमे

६.३.१ कुटुंब:

• प्राथमिक साधन: भाषा, मूलभूत वर्तन, मूल्ये शिकवते.
• प्रकार: सकारात्मक (हसणे, कौतुक) आणि नकारात्मक (शिक्षा).
• विविधता: संयुक्त कुटुंबात आजी-आजोबांचा प्रभाव, विभक्त कुटुंबात फक्त पालक.

६.३.२ समवयस्कांचा समूह:

• महत्त्व: मित्रांचा प्रभाव वर्तनावर (उदा., कपडे, आवडी).
• मान्यता: हसणे, नापसंत करणे.
• मूल्ये: मैत्री, समानता.

६.३.३ शाळा:

• दुय्यम साधन: औपचारिक शिक्षण, मूल्ये (शिस्त, स्पर्धा).
• अप्रत्यक्ष अभ्यासक्रम: व्यवस्थेचा स्वीकार, लिंगभेद (उदा., मुलींना स्वच्छता).

६.३.४ प्रसार माध्यमे:

• आधुनिक साधन: वर्तमानपत्रे, टीव्ही, इंटरनेट.
• प्रभाव: मुलांवर लहान वयात प्रभाव, हिंसा दाखवण्याचे परिणाम.
• उदाहरण: रिअॅलिटी शो (बिग बॉस) मुळे दादागिरी सामान्य वाटते.

६.३.५ शेजारी:

• सामुदायिक प्रभाव: शेजाऱ्यांमुळे सामाजिक संबंध वाढतात.
• शिकवण: सांस्कृतिक समारंभ, खेळ.

६.३.६ कामाची जागा:

• प्रौढांचे सामाजीकरण: नवीन कौशल्ये, भूमिका शिकणे.
• प्रभाव: विविध पार्श्वभूमीच्या लोकांशी संपर्क.

६.४ पुनर्सामाजीकरण

• म्हणजे काय?: जुने वर्तन सोडून नवीन आत्मसात करणे.
• उदाहरण: तुरुंगात कैद्यांचे नवीन नियमांनुसार जीवन.
• प्रकार:
  • संस्‍थागत पुनर्सामाजीकरण: तुरुंग, मानसिक सुविधा (तीव्र प्रक्रिया).
  • सामान्य: नवीन व्यवसाय स्वीकारणे (सोपे).
• प्रक्रिया: विसरणे आणि नवीन शिकणे.
• अर्व्हिंग गॉफमन: ‘Total Institution’ मध्ये व्यक्तीची ओळख बदलते.

सारांश

• सामाजीकरण ही व्यक्तीला समाजाचा सदस्य बनवणारी प्रक्रिया.
• साधने: कुटुंब, शाळा, समवयस्क, प्रसारमाध्यमे, शेजारी, कामाची जागा.
• पुनर्सामाजीकरण: नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेणे.

महत्त्वाचे मुद्दे

1. प्राथमिक सामाजीकरण: कुटुंबात लहान वयात (उदा., बोलणे शिकणे).
2. दुय्यम सामाजीकरण: शाळा, कामातून आयुष्यभर (उदा., शिस्त शिकणे).
3. ‘स्व’ ची निर्मिती: मीडनुसार अनुकरण, खेळ, खेळाची अवस्था.
4. प्रसारमाध्यमांचा प्रभाव: सकारात्मक (जागरूकता) आणि नकारात्मक (हिंसा).