Notes Chapter 8 समाजशास्त्र Class 11 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

सामाजिक परिवर्तन

प्रस्तावना

• समाजात विविधता आढळते, ज्यामुळे तो वेगवेगळ्या स्तरांमध्ये किंवा वर्गांमध्ये विभागलेला दिसतो.
• बहुतेक समाजांमध्ये सामाजिक विभाजन आणि सामाजिक स्तरीकरण दिसून येते.
• स्तरीकरण म्हणजे परंपरागत उतरंडीनुसार व्यक्ती किंवा वर्गाला उच्च किंवा कनिष्ठ स्थान मिळणे.
• समाजातील वर्गांमधील रचनात्मक असमानता ही सामाजिक स्तरीकरण दर्शवते.
• सामाजिक विषमता ही सामाजिकदृष्ट्या निर्माण झालेली असमानता आहे, जी स्तरीकरणाचा भाग आहे.
• सामाजिक विभेदीकरण (हॉरिजॉंटल) आणि सामाजिक स्तरीकरण (व्हर्टिकल) यात फरक आहे:
  • विभेदीकरण: समान स्तरावर विभागणी.
  • स्तरीकरण: ऊर्ध्व पद्धतीचे (उच्च-कनिष्ठ) विभाजन.

७.१ सामाजिक स्तरीकरण: व्याख्या आणि मूलभूत वैशिष्ट्ये

७.१.१ व्याख्या

• ऑक्सफर्ड डिक्शनरी: “सामाजिक स्थान किंवा वर्गावर आधारित समाजाची विभागणी म्हणजे सामाजिक स्तरीकरण.”
• पास्कल गिसबर्ट: “श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या तत्त्वावर समाजाची कायमस्वरूपी गटात विभागणी म्हणजे सामाजिक स्तरीकरण.”
• हॅरी जॉन्सन: “विविध व्यक्ती आणि समूहांना भिन्न-भिन्न स्तरांत श्रेणीबद्ध करणारी प्रक्रिया म्हणजे सामाजिक स्तरीकरण, ज्यामुळे समान स्तरातील व्यक्ती समान श्रेणी प्राप्त करतात.”

७.१.२ मूलभूत वैशिष्ट्ये

स्तरीकरण सामाजिक स्वरूपाचे असते:

• हे शारीरिक योग्यतेनुसार नसून सामाजिक नीती, रीती, परंपरा आणि राजकीय, आर्थिक, धार्मिक संस्थांवर अवलंबून असते.

पिढ्यानपिढ्या टिकून राहते:

• पालकांचा सामाजिक दर्जा मुलांना प्राप्त होतो, ज्यामुळे विषमता पिढ्यानपिढ्या चालू राहते.

सार्वत्रिक परंतु बदलणारे असते:

• सर्व समाजांत दिसते, परंतु विषमता “कोणत्या बाबतीत” आणि “कशा स्वरूपाची” आहे हे समाजानुसार बदलते.

विषमता अंतर्भूत असते:

• काहींना जास्त संधी मिळतात आणि ही व्यवस्था त्यांना योग्य वाटते, ज्यामुळे विषमता टिकून राहते.

व्यक्तींवर परिणाम होतो:

• उतरंडीमुळे व्यक्तीच्या जीवनातील संधी आणि जीवनशैलीवर परिणाम होतो; काहींना चांगला, तर काहींना वाईट अनुभव येतो.

७.२ सामाजिक स्तरीकरणाचे प्रकार

७.२.१ बंदिस्त स्तरीकरण

व्याख्या: व्यक्ती किंवा समूहाला आपला सामाजिक स्तर बदलण्याचे स्वातंत्र्य नसते.

वैशिष्ट्ये:

• जन्माने प्राप्त स्तर आयुष्यभर टिकतो.
• सामाजिक गतिशीलता शक्य नाही.

उदाहरण: भारतातील वर्णव्यवस्था आणि जातीव्यवस्था.

जातीव्यवस्था:

• व्याख्या:
  • एच. एच. रिसले: “जात म्हणजे वंशपरंपरागत नाव आणि व्यवसाय असणारा एकजिनसी समूह.”
  • जॉर्ज ल्युंडबर्ग: “जात म्हणजे न बदलणारा वर्ग, ज्यातून बाहेर पडणे कठीण.”
  • एस. व्ही. केतकर: “जात ही जन्मानेच मर्यादित आणि बाह्य व्यक्तींसाठी बंद असलेली.”
• वैशिष्ट्ये (जी. एस. घुर्ये):
  1. समाजाचे खंडात्मक विभाजन: जन्मानेच जात मिळते, स्थान व्यवसायावर नसून जातिवर अवलंबून.
  2. श्रेणीरचना: “पवित्र-अपवित्र” संकल्पनेवर आधारित.
  3. खानपान आणि सामाजिक व्यवहारांवर निर्बंध.
  4. वेगवेगळे नागरी-धार्मिक हक्क आणि निर्बंध.
  5. व्यवसाय निवडीवर निर्बंध (वंशपरंपरागत).
  6. आंतर्विवाही समूह (स्वजातीय विवाह).
• बदल: समकालीन समाजात काही प्रमाणात बदल दिसतात (उदा., शिक्षण, नोकरी).
• उपक्रम:
  1. “फँड्री” चित्रपटाचे विश्लेषण: जातव्यवस्था कशी आर्थिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक प्रगतीत अडथळा ठरते.
  2. गटचर्चा: जातीच्या वैशिष्ट्यांमध्ये काय बदलते काय नाही.

७.२.२ मुक्त स्तरीकरण

व्याख्या: व्यक्ती किंवा समूहाला स्तर बदलण्याचे स्वातंत्र्य असते.

वैशिष्ट्ये:

• सामाजिक गतिशीलता शक्य आहे.
• निकष: सत्ता, संपत्ती, बुद्धिमत्ता, कौशल्य.

उदाहरण: आधुनिक औद्योगिक समाजातील वर्गव्यवस्था (उच्च, मध्यम, कनिष्ठ वर्ग).

वर्ग:

• व्याख्या:
  • ऑगबर्न व निमकॉफ: “श्रेष्ठ-कनिष्ठ दर्जा देणारा समूह.”
  • मॅक्स वेबर: “समान संधींमुळे वस्तू आणि राहणीमानाचा दर्जा मिळणारा समूह.”
  • मॉरिस गिन्सबर्ग: “समान जीवनशैली, विचार, व्यवसाय असलेला समूह.”
• वैशिष्ट्ये:
  1. संपत्ती आणि उत्पन्न: उच्च वर्गाकडे जास्त संपत्ती असते, परंतु फक्त उत्पन्नाने दर्जा ठरत नाही (उदा., कार मेकॅनिक vs. शिक्षक).
  2. व्यवसाय: डॉक्टर, इंजिनिअर यांना उच्च दर्जा मिळतो.
  3. शिक्षण: उच्च शिक्षण गतिशीलतेसाठी महत्त्वाचे.
  4. प्रतिष्ठा: समाजातील आदर, कौटुंबिक पार्श्वभूमीवर अवलंबून.
• पिअरे बोर्ड्युचे भांडवल:
  • आर्थिक भांडवल: संपत्ती, मिळकत.
  • सामाजिक भांडवल: समाजातील संपर्क.
  • सांस्कृतिक भांडवल: शिक्षण, कला.
  • प्रतीकात्मक भांडवल: प्रतिष्ठा, सन्मान.
• उपक्रम: “India Untouched” डॉक्युमेंटरीवर गटचर्चा.

७.२.३ लिंगभाव

व्याख्या: लिंगभाव हा सामाजिक स्तरीकरणाचा वैश्विक घटक आहे, ज्यामध्ये पुरुषांना उच्च आणि स्त्रियांना कनिष्ठ दर्जा दिला जातो.

लिंग आणि लिंगभावाचा फरक:

• लिंग: शारीरिक भेद (स्त्री-पुरुष).
• लिंगभाव: सामाजिक जडणघडण (पुरुषत्व-स्त्रीत्व).

वैशिष्ट्ये:

• पुरुषसत्ता: पुरुषांना श्रेष्ठ मानले जाते, स्त्रियांवर वर्चस्व.
• असमान संधी: संपत्ती, अधिकार, विशेषाधिकारात विषमता.

महत्त्वाचे मुद्दे:

• अर्थव्यवस्था: कमी मोबदला, घरकाम.
• राज्यसंस्था: मतदान, नेतृत्व.
• गुन्हेगारी: स्त्रियांचे प्रमाण.
• धर्मसंस्था: स्त्रियांचे स्थान.
• कुटुंब: लिंगाधिष्ठित श्रम विभाजन.
• आरोग्य: स्त्रियांचे आजारपण.

उदाहरण: मुलांना कार, मुलींना भातुकली खेळणी देणे (लिंगभावात्मक सामाजीकरण).

७.३ सामाजिक गतिशीलता

७.३.१ प्रकार

समस्तरीय गतिशीलता:

• दर्जा न बदलता व्यवसायात बदल (उदा., इंजिनिअर ते शिक्षक).

एकरेषीय गतिशीलता:

• स्थान उंचावणे किंवा खाली येणे (उदा., नोकरीत प्रगती).

आंतरपिढीय गतिशीलता:

• पुढील पिढीचा दर्जा बदलणे (उदा., कनिष्ठ वर्गातील मुलाचे शिक्षण).

पिढीअंतर्गत गतिशीलता:

• एकाच पिढीत व्यक्तीचा दर्जा बदलणे (उदा., लिपीक ते IFS ऑफिसर).

उपक्रम

• सभोवतालच्या आंतरपिढी आणि पिढीअंतर्गत गतिशीलतेची उदाहरणे शोधून सादरीकरण.

सारांश

• समाजात सामाजिक विभागणी आणि स्तरीकरण दिसते.
• स्तरीकरणात उच्च-कनिष्ठ श्रेणी असतात.
• जाती (बंदिस्त), वर्ग (मुक्त), लिंगभाव हे घटक आहेत.
• गतिशीलता म्हणजे स्तरांमध्ये स्थानांतर.