भूगोल Important Questions Chapter 3 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Important Questions For All Chapters – भूगोल Class 12

मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन

लहान प्रश्न

1. मानवी वस्ती म्हणजे काय?
उत्तर: जिथे माणसं राहतात, त्या ठिकाणास मानवी वस्ती म्हणतात.

2. वस्तीचे किती प्रकार आहेत?
उत्तर: दोन प्रकार – केंद्रीत वस्ती आणि विखुरलेली वस्ती.

3. डोंगराळ भागात कोणती वस्ती असते?
उत्तर: विखुरलेली वस्ती असते.

4. गावे आणि शहरे कोणत्या वस्ती प्रकारात येतात?
उत्तर: केंद्रीत वस्ती प्रकारात येतात.

5. वस्तीचा अभ्यास कोणत्या विषयांत येतो?
उत्तर: भूगोलशास्त्रात.

6. गावे कोणत्या भागात जास्त प्रमाणात आढळतात?
उत्तर: ग्रामीण भागात.

7. शहरे मुख्यतः कोणत्या भागात विकसित होतात?
उत्तर: औद्योगिक आणि व्यापारिक भागात.

8. वस्तीचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य सांगा.
उत्तर: लोकसंख्येची घनता.

9. पाणी हा वस्तीचा कोणता घटक आहे?
उत्तर: नैसर्गिक घटक.

10. मानवी वस्तीचा अभ्यास का महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: मानवाच्या जीवनशैलीचा व पर्यावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी.

लांब प्रश्न

1. मानवी वस्ती निर्मितीला कारणीभूत असणाऱ्या प्राकृतिक घटकांचे वर्णन करा.
उत्तर: मानवी वस्तीच्या निर्मितीवर प्राकृतिक घटकांचा मोठा प्रभाव असतो. यामध्ये खालील घटकांचा समावेश होतो:

• उंचसखलपणा: सपाट जमिनीवर वस्ती सहज विकसित होते, तर डोंगराळ भागात वस्ती कमी असते.
• हवामान: सौम्य हवामान असलेल्या ठिकाणी लोक राहणे पसंत करतात. उदा., कोरड्या हवामानात पाण्याच्या स्रोताजवळ वस्ती असते.
• जलस्रोत: नद्या, तलाव यांच्या जवळ पाण्याच्या उपलब्धतेमुळे वस्ती वाढते.
• मृदा: सुपीक मृदा असलेल्या ठिकाणी शेतीसाठी वस्ती निर्माण होते.
  उदाहरणार्थ, गंगा नदीच्या खोऱ्यात सुपीक मृदा आणि पाण्यामुळे दाट वस्ती आहे.

2. रेषीय आणि आयताकृती वस्ती यांच्यातील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर:
रेषीय वस्ती:

• रस्ते, नदी किंवा रेल्वेमार्गाच्या बाजूने एका रेषेत घरे बांधली जातात.
• ही वस्ती लांब आणि अरुंद असते.
• उदा., नदीकाठच्या गावांमध्ये रेषीय वस्ती आढळते.

आयताकृती वस्ती:

• घरे सरळ रेषेत आणि समांतर ओळींमध्ये बांधली जातात.
• ही वस्ती नियोजित आणि आधुनिक पद्धतीने विकसित होते.
• उदा., नवीन वसाहती किंवा गृहसंकुले.
• फरक: रेषीय वस्ती प्राकृतिक मार्गांवर अवलंबून असते, तर आयताकृती वस्ती नियोजित आणि शिस्तबद्ध असते.

3. ग्रामीण आणि नागरी वस्त्यांमधील फरक सविस्तर सांगा.
उत्तर:
ग्रामीण वस्ती:

• लोकसंख्या कमी आणि घनता कमी असते.
• मुख्य व्यवसाय शेती, मासेमारी किंवा पशुपालन आहे.
• सेवा मर्यादित असतात, उदा., छोटी दुकाने, प्राथमिक शाळा.
• गावांमध्ये विखुरलेली किंवा केदित वस्ती आढळते.

नागरी वस्ती:

• लोकसंख्या जास्त आणि घनता जास्त असते.
• उद्योग, व्यापार, सेवा क्षेत्र हे मुख्य व्यवसाय असतात.
• उच्च-क्रम सेवा उपलब्ध असतात, उदा., रुग्णालये, मॉल्स.
• शहरे किंवा महानगरांमध्ये दाट आणि नियोजित वस्ती असते.
• उदाहरण: गावात शेतीवर आधारित ग्रामीण वस्ती, तर मुंबईसारख्या शहरात नागरी वस्ती.

4. वस्तीच्या आकृतिबंधांचे प्रकार समजावून सांगा.
उत्तर: वस्तीच्या आकृतिबंधांचे खालीलप्रमाणे प्रकार आहेत:

• रेषीय वस्ती: रस्ते, नदी किंवा रेल्वेमार्गाच्या बाजूने एका रेषेत घरे असतात.
• आयताकृती वस्ती: घरे सरळ आणि समांतर ओळींमध्ये बांधलेली असतात, बहुतेक नियोजित.
• केंद्रोत्सारी वस्ती: एका केंद्राभोवती (उदा., बाजारपेठ) वस्तीचा विकास होतो.
• वर्तुळाकार वस्ती: तलाव किंवा सरोवराच्या काठावर गोलाकार वस्ती आढळते.
• त्रिकोणी वस्ती: दोन नद्या किंवा रस्त्यांच्या संगमावर त्रिकोणाच्या आकारात वस्ती.
• केदित वस्ती: घरे एका ठिकाणी केंद्रित असतात.
• विखुरलेली वस्ती: घरे एकमेकांपासून दूर-दूर अंतरावर असतात.
  प्रत्येक आकृतिबंध प्राकृतिक आणि सामाजिक घटकांवर अवलंबून असतो.

5. भूमी आच्छादन आणि भूमी उपयोजन यातील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर:
भूमी आच्छादन:

• जमिनीवरील नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आवरण, उदा., जंगल, शेती, इमारती.
• उपग्रह प्रतिमांद्वारे याचे निरीक्षण केले जाते.
• यात जमिनीचे स्वरूप काय आहे हे दिसते.

भूमी उपयोजन:

जमिनीचा विशिष्ट हेतूसाठी वापर, उदा., शेती, उद्योग, निवास.

• उपग्रह प्रतिमांद्वारे याचा अंदाज येत नाही, प्रत्यक्ष सर्वेक्षण आवश्यक आहे.
• यात जमिनीचा उपयोग कशासाठी होतो हे समजते.
• उदाहरण: जमिनीवर जंगल आहे (आच्छादन), पण ती करमणूकसाठी वापरली जाते (उपयोजन).

6. ग्रामीण-नागरी झालर क्षेत्र म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये सांगा.

उत्तर: ग्रामीण-नागरी झालर क्षेत्र म्हणजे ग्रामीण आणि नागरी वैशिष्ट्यांचे मिश्रण असलेला भाग.
वैशिष्ट्ये:

• ग्रामीण आणि नागरी दोन्ही वैशिष्ट्ये आढळतात, उदा., शेती आणि छोटे उद्योग.
• हे क्षेत्र शहराच्या सीमेवर असते आणि दोन्ही भागांना जोडते.
• येथे पंचायत आणि नगरपालिका अशा दोन्ही प्रशासकीय व्यवस्था असतात.
• लोक शहरात कामासाठी प्रवास करतात, पण राहतात झालर क्षेत्रात.
• जमिनीचा उपयोग शेती, निवास आणि उद्योगांसाठी होतो.
• उदाहरण: मुंबईजवळील ठाणे, कल्याणसारखी उपनगरे.

7. नगरांचे कार्यानुसार वर्गीकरण कसे केले जाते? उदाहरणे द्या.
उत्तर: नगरांचे कार्यानुसार खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाते:

• प्रशासकीय: सरकारी कार्यालये आणि प्रशासन केंद्रित नगरे, उदा., नागपूर (महाराष्ट्र), दिल्ली.
• औद्योगिक: उद्योग आणि कारखान्यांवर आधारित नगरे, उदा., जामशेदपूर, पुणे.
• वर्गीय: व्यापार आणि बाजारपेठांवर आधारित नगरे, उदा., सोलापूर, कोलकाता.
• धार्मिक: धार्मिक स्थळांमुळे प्रसिद्ध नगरे, उदा., नाशिक, वाराणसी.
• वाहतुकी: वाहतूक केंद्र असलेली नगरे, उदा., मुंबई (बंदर), हावडा.
• वैद्यकीय: रुग्णालये आणि आरोग्य सेवांसाठी प्रसिद्ध, उदा., चेन्नई.
  एक नगर बहुकार्यात्मकही असू शकते, उदा., मुंबई ही व्यापारी आणि वाहतुकीसाठी प्रसिद्ध आहे.

8. इचलकरंजी शहरातील भूमी उपयोजनातील बदलांचे वर्णन करा.
उत्तर: इचलकरंजी शहराच्या २००० ते २०११ या काळातील नकाशांचे निरीक्षण केल्यास खालील बदल दिसतात:

• शेतीक्षेत्र कमी झाले: शेतीसाठी वापरात असलेली जमीन कमी झाली आहे.
• औद्योगिक क्षेत्र वाढले: शेतीच्या जागी कारखाने आणि औद्योगिक क्षेत्रे आली आहेत.
• वस्तीची घनता वाढली: विरळ वस्तीचे रूपांतर दाट वस्तीत झाले आहे.
• खाणकाम क्षेत्र: काही ग्रामीण भागात खाणकामाचे क्षेत्र विकसित झाले आहे.
• करमणूक क्षेत्र कमी: उद्याने आणि मोकळी मैदाने कमी झाली आहेत.
  यामुळे शहरात नागरीकरण वाढले आहे, पण शेती आणि मोकळ्या जागांचे नुकसान झाले आहे.

9. ग्रामीण वस्तीतील भूमी उपयोजनाची वैशिष्ट्ये सांगा.
उत्तर: ग्रामीण वस्तीत भूमी उपयोजनाची खालील वैशिष्ट्ये आहेत:

• शेती हा मुख्य उपयोग: जमिनीचा मोठा भाग शेतीसाठी वापरला जात, उदा., धान्य, फळबागा.
• वन आणि गायरान जमीन: गावात पंचायतीच्या मालकीच्या गायरान जमिनी चरण्यासाठी वापरतात.
• वस्ती क्षेत्र: छोट्या घरांसाठी आणि गावासाठी मर्यादित जागा वापरली जाते.
• आंसाडी जमीन: नापीक किंवा अनुपजक जमीन शेतीसाठी वापरली जात नाही.
• पडजमीन: जमिनीची सुपीकता वाढवण्यासाठी काही काळ पडी ठेवतात.
  ग्रामीण भागात जमिनीचा उपयोग मुख्य शीशी शेगीशी निगडित असतो.

10. नागरी वस्तीच्या समस्यांबद्दल सविस्तर माहिती द्या.
उत्तर: नागरी वस्त्यांना खालील समस्यांना सामोरे जावे लागते:

• आर्थिक: बेरोजगारी, गरिबी आणि उच्च राहणीमानाचा खर्च.
• सामाजिक: सामाजिक असमानता, गुन्हेगारी आणि झोपडपट्ट्या.
• सांस्कृतिक: परंपरांचे जतन आणि नवीन संस्कृतीचे मिश्रण.
• पर्यावरणीय: प्रदूषण, कचरा व्यवस्थापन आणि हरित क्षेत्रांचा अभाव.
• पायाभूत सुविधा: पाणी, वीज, रस्ते आणि वाहतुकीच्या सुविधांचा तुटवडा.
• प्रशासकीय: नियोजनाचा अभाव आणि भ्रष्टाचार.
• उपाय: नियोजित नागरीकरण, पायाभूत सुविधा वाढवणे, प्रदूषण नियंत्रण आणि झोपडपट्टी पुनर्वसन यासारख्या उपायांनी या समस्या कमी करता येतात.
• उदाहरण: मुंबईत झोपडपट्ट्या आणि वाहतूक कोंडी या प्रमुख समस्या आहेत.