भूगोल Important Questions Chapter 5 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Important Questions For All Chapters – भूगोल Class 12

द्‌वितीयक आर्थिक क्रिया

लहान प्रश्न

1. औद्योगिकीकरण म्हणजे काय?
उत्तर: उत्पादनासाठी यंत्रसामग्रीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करणे म्हणजे औद्योगिकीकरण.

2. द्वितीयक आर्थिक क्रियेमध्ये कोणते उद्योग येतात?
उत्तर: उत्पादन करणारे व प्रक्रिया करणारे उद्योग.

3. कच्च्या मालावर प्रक्रिया करणाऱ्या उद्योगांना काय म्हणतात?
उत्तर: प्रक्रिया उद्योग.

4. लोखंड व पोलाद उद्योग कोणत्या प्रकारात मोडतो?
उत्तर: अवजड उद्योग.

5. हातमाग उद्योग कोणत्या प्रकारचा उद्योग आहे?
उत्तर: लघुउद्योग.

6. औद्योगिक विकासासाठी कोणती एक मुख्य गरज आहे?
उत्तर: ऊर्जा.

7. औद्योगिक विकासामध्ये कोणत्या क्षेत्राचा मोठा वाटा आहे?
उत्तर: सेवा क्षेत्राचा.

8. भारतातील सर्वांत मोठा औद्योगिक क्षेत्र कोणते आहे?
उत्तर: महाराष्ट्र.

9. पाणी हा कोणत्या उद्योगासाठी महत्त्वाचा असतो?
उत्तर: अन्नप्रक्रिया उद्योगासाठी.

10. औद्योगिकरणामुळे कोणता नवा वर्ग निर्माण झाला?
उत्तर: कामगार वर्ग.

लांब प्रश्न

1. द्वितीयक आर्थिक क्रिया म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये सांगा.
उत्तर: द्वितीयक आर्थिक क्रिया म्हणजे प्राथमिक व्यवसायातून मिळालेल्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया करून पक्का माल तयार करणारे व्यवसाय. उदाहरणार्थ, साखर उद्योग, कापड उद्योग, बेकरी उद्योग.

वैशिष्ट्ये:

• कच्च्या मालाचे पक्क्या मालात रूपांतर होते.
• मूल्यवर्धन होते, म्हणजे उत्पादनाची किंमत वाढते.
• कारखान्यांमध्ये प्रक्रिया केली जाते.
• यात प्रक्रिया, उत्पादन आणि बांधकाम यांचा समावेश होतो.
• उद्योगांचे स्थान कच्चा माल किंवा बाजारपेठेनुसार ठरते.

2. साखर उद्योग कच्च्या मालाच्या जवळ का स्थापन केले जातात?
उत्तर: साखर उद्योग ऊस उत्पादन क्षेत्राजवळ स्थापन केले जातात कारण ऊस हा नाशवंत कच्चा माल आहे. ऊस कापल्यानंतर त्याचे वजन आणि साखरेचे प्रमाण कमी होत जाते. त्यामुळे त्याची उपयोगिता कमी होते. जर ऊस लांबवर वाहतूक केला तर त्याची गुणवत्ता खराब होते आणि वाहतूक खर्चही वाढतो. म्हणून साखर कारखाने ऊस उत्पादन क्षेत्राजवळ, जसे की सोलापूर जिल्ह्यात, स्थापन केले जातात जेणेकरून ताजा ऊस त्वरित प्रक्रियेसाठी उपलब्ध होईल.

3. बेकरी उद्योग शहरात स्थापन करणे का योग्य आहे? फिरोज आणि त्याच्या मुलापैकी कोण बरोबर आहे?
उत्तर: बेकरी उद्योग शहरात स्थापन करणे योग्य आहे कारण बेकरीतील पक्का माल (जसे की केक, ब्रेड) कच्च्या मालापेक्षा जड असतो. या मालाची वाहतूक जास्त खर्चिक असते. शहरात बाजारपेठ मोठी असते आणि ग्राहकांची संख्या जास्त असते, त्यामुळे वाहतूक खर्च कमी होतो आणि माल त्वरित विकला जातो. फिरोज यांच्या मुलाचे मत बरोबर आहे कारण गावापेक्षा शहरात बेकरीला जास्त मागणी आणि विक्रीची संधी आहे.

4. मध प्रक्रिया उद्योग कोठे स्थापन करावा? शांतारामने गावात की शहरात उद्योग सुरू करावा?
उत्तर: मध प्रक्रिया उद्योग हा स्थानमुक्त उद्योग आहे कारण त्यात वापरला जाणारा कच्चा माल (मधाची पोळी) आणि पक्का माल (प्रक्रिया केलेला मध) दोन्ही वजनाने हलके असतात. त्यामुळे वाहतूक खर्च कमी असतो. शांतारामने गावात उद्योग सुरू करावा कारण गावात त्याला स्वतःची जमीन उपलब्ध आहे, ज्यामुळे भांडवल खर्च कमी होईल. तसेच, गावातून मधाची पोळी सहज उपलब्ध होईल, आणि शहरापासून ३५ किमी अंतर असल्याने मालाची वाहतूक करणे सोपे आहे.

5. उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीवर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक कोणते?
उत्तर: उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीवर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• हवामान: सुसह्य हवामान उद्योगांना अनुकूल असते. उदा., दमट हवामान कापड उद्योगासाठी उपयुक्त आहे.
• कच्च्या मालाची उपलब्धता: नाशवंत किंवा जड कच्चा माल (उदा., ऊस, कोळसा) जवळ असल्यास उद्योग तिथे स्थापन होतात.
• पाणी आणि वीज पुरवठा: उद्योगांना प्रक्रियेसाठी पाणी आणि ऊर्जा आवश्यक असते. नद्या किंवा जलाशयांजवळ उद्योग स्थापन होतात.
• भूस्वरूप: सपाट मैदानी प्रदेश उद्योगांसाठी योग्य असतात कारण तिथे बांधकाम आणि वाहतूक सोपी असते.

6. उद्योगांचे कच्च्या मालाच्या स्रोतानुसार वर्गीकरण कसे केले जाते? उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
उत्तर: उद्योगांचे कच्च्या मालाच्या स्रोतानुसार खालीलप्रमाणे वर्गीकरण केले जाते:

• कृषी आधारित उद्योग: शेतीतून मिळणाऱ्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया. उदा., साखर कारखाने (ऊस), कापड गिरण्या (कापूस).
• सागरी आधारित उद्योग: मासेमारीतून मिळणाऱ्या उत्पादनांवर प्रक्रिया. उदा., मासे डबाबंद करणे, मत्स्यतेल.
• वनाधारित उद्योग: वनांमधून मिळणाऱ्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया. उदा., कागद निर्मिती, लाकूड उद्योग.
• खनिज आधारित उद्योग: खाणकामातून मिळणाऱ्या खनिजांवर प्रक्रिया. उदा., लोहपोलाद, पेट्रोकेमिकल्स.
• प्राणिजन्य उद्योग: पशुपालनातून मिळणाऱ्या कच्च्या मालावर प्रक्रिया. उदा., चीज, चपला निर्मिती.

7. औद्योगिक प्रदेश म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये सांगा.
उत्तर: औद्योगिक प्रदेश म्हणजे ज्या ठिकाणी अनुकूल भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे अनेक उद्योगांचे केंद्रीकरण झालेले असते.
वैशिष्ट्ये:

• विविध उद्योगांचे एकत्रीकरण.
• दाट लोकवस्ती आणि कामगारांचा पुरवठा.
• मोठ्या प्रमाणात रोजगार संधी.
• बँकिंग आणि आर्थिक सुविधा.
• वाहतूक आणि संदेशवहनाचे जाळे.
• एकमेकांना पूरक असे उद्योग. उदा., भारतातील मुंबई-पुणे कॉरिडॉर.

8. वाहतुकीचा उद्योगांच्या विकासात काय परिणाम होतो?
उत्तर: वाहतूक हा उद्योगांच्या विकासात महत्त्वाचा घटक आहे.

• कच्चा माल आणि पक्का मालाची वाहतूक: जड किंवा नाशवंत मालाची वाहतूक खर्चिक असते, त्यामुळे उद्योग कच्चा माल किंवा बाजारपेठेजवळ स्थापन होतात.
• वाहतूक खर्च: कमी वाहतूक खर्चामुळे उद्योगांचा नफा वाढतो. उदा., जलमार्गाने हलका माल स्वस्तात वाहतूक करता येतो.
• बंदर आणि रेल्वे: बंदर किंवा रेल्वे सुविधा असलेल्या ठिकाणी उद्योगांचे केंद्रीकरण होते, जसे की मुंबई.
• आर्थिक अंतर: वाहतुकीचा खर्च आणि वेळ यांचा उद्योगाच्या स्थानावर परिणाम होतो. उदा., कोळशाची वाहतूक खर्चिक असते, त्यामुळे उद्योग खाणीजवळ स्थापन होतात.

9. स्थानमुक्त उद्योग म्हणजे काय? त्याची उदाहरणे द्या.
उत्तर: स्थानमुक्त उद्योग म्हणजे असे उद्योग ज्यांच्या स्थाननिश्चितीवर कच्चा माल किंवा बाजारपेठेचा परिणाम होत नाही. यात कच्चा आणि पक्का माल वजनाने हलका असतो, त्यामुळे वाहतूक खर्च कमी असतो. हे उद्योग कोठेही स्थापन करता येतात.

उदाहरणे:

• मध प्रक्रिया उद्योग: मध हलका आणि टिकाऊ असतो.
• हिरे तासणे: हिरे वजनाने हलके आणि मौल्यवान असतात.
• घड्याळ निर्मिती: कच्चा आणि पक्का माल दोन्ही हलके असतात.
• माहिती तंत्रज्ञान: यात भौतिक कच्च्या मालाची गरजच नसते.

10. उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीवर आर्थिक घटकांचा कसा परिणाम होतो?
उत्तर: उद्योगांच्या स्थाननिश्चितीवर आर्थिक घटकांचा खूप परिणाम होतो:

• बाजारपेठेची उपलब्धता: पक्का माल जड किंवा नाशवंत असल्यास उद्योग बाजारपेठेजवळ स्थापन होतात, जसे की बेकरी उद्योग.
• भांडवल: उद्योगांना मोठ्या भांडवलाची गरज असते. बँकिंग सुविधा असलेल्या ठिकाणी (उदा., मुंबई, दिल्ली) उद्योग स्थापन होतात.
• वाहतूक खर्च: कमी वाहतूक खर्च असलेल्या ठिकाणी उद्योगांना फायदा होतो.
• शासकीय धोरण: सरकार कर सवलत, जमीन, आणि सुविधा देऊन उद्योगांना प्रोत्साहन देते, जसे की विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ).
• कामगारांची उपलब्धता: कुशल आणि स्वस्त कामगार उपलब्ध असलेल्या ठिकाणी उद्योग स्थापन होतात.