भूगोल Important Questions Chapter 7 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Important Questions For All Chapters – भूगोल Class 12

प्रदेश आणि प्रादेशिक विकास

लहान प्रश्न

1. प्रदेश म्हणजे काय?
उत्तर: समान वैशिष्ट्ये असलेल्या भौगोलिक क्षेत्राला प्रदेश म्हणतात.

2. प्रदेश किती प्रकारचे असतात?
उत्तर: दोन प्रकारचे – औपचारिक प्रदेश आणि कार्यात्मक प्रदेश.

3. राज्य हे कोणत्या प्रकारचे प्रदेश आहे?
उत्तर: औपचारिक प्रदेश.

4. पुणे महानगरपालिका क्षेत्र कोणत्या प्रकारचा प्रदेश आहे?
उत्तर: कार्यात्मक प्रदेश.

5. प्रादेशिक विकास मोजण्यासाठी कोणता निर्देशांक वापरतात?
उत्तर: दरडोई उत्पन्न, मानवी विकास निर्देशांक (HDI), साक्षरता दर.

6. प्राकृतिक घटक कोणते?
उत्तर: हवामान, मृदा, भूरचना, जलसंपत्ती.

7. विकास मोजण्यासाठी कोणते तीन घटक महत्त्वाचे असतात?
उत्तर: आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय.

8. जास्त लोकसंख्या असलेल्या भागात दरडोई उत्पन्न कसे असते?
उत्तर: कमी असते.

9. प्रादेशिक असमतोल टाळण्यासाठी कोणती धोरणे राबवली जातात?
उत्तर: निधी वाटप, अनुदान, पायाभूत सुविधा वाढवणे.

10. हिमालयीन भागाचा विकास का कमी आहे?
उत्तर: दुर्गम भाग, खराब हवामान, संसाधनांची कमतरता.

लांब प्रश्न

1. प्रदेश म्हणजे काय? त्याचे प्रकार कोणते?
उत्तर: प्रदेश म्हणजे समान वैशिष्ट्यांनी युक्त असलेले भौगोलिक क्षेत्र. यात प्राकृतिक (जसे, नदी खोरे, पर्वत) आणि मानवनिर्मित (जसे, राज्य, जिल्हे) वैशिष्ट्यांचा समावेश होतो.
प्रकार:

1. औपचारिक प्रदेश: समान वैशिष्ट्यांवर आधारित, जसे, गंगा खोरे (प्राकृतिक) किंवा महाराष्ट्र (राजकीय).
2. कार्यात्मक प्रदेश: आर्थिक किंवा सामाजिक कार्यांवर आधारित, जसे, पुणे महानगर प्रदेश, जिथे शहर आणि खेडी आर्थिकदृष्ट्या जोडलेली असतात.
   उदाहरण: कोकणातील तांदूळ उत्पादक प्रदेश हा औपचारिक, तर मुंबईची उपनगरीय रेल्वे सेवा क्षेत्र हा कार्यात्मक प्रदेश आहे.

2. प्रदेशाची वैशिष्ट्ये कोणती? उदाहरणे द्या.
उत्तर: प्रदेशाची ओळख खालील वैशिष्ट्यांवर आधारित आहे:

1. स्थान: प्रदेशाचे भौगोलिक स्थान निश्चित असते, जसे, हिमालय उत्तर भारतात आहे.
2. विस्तार: एकसंध वैशिष्ट्यांवर आधारित क्षेत्र, जसे, सहारा वाळवंट.
3. सीमा: प्रदेशाला ठराविक सीमा असते, जसे, महाराष्ट्र आणि कर्नाटक यांच्यातील सीमा.
4. श्रेणीबद्ध उतरंड: मोठ्या प्रदेशात उपप्रदेश असतात, जसे, उत्तर भारतीय मैदानात गंगा-यमुना मैदान.
   उदाहरण: पुणे जिल्हा हा औपचारिक प्रदेश आहे, तर पुणे महानगरपालिकेचे वाहतूक क्षेत्र हा कार्यात्मक प्रदेश आहे.

3. प्राकृतिक आणि राजकीय प्रदेश यातील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर: प्राकृतिक प्रदेश:

• नैसर्गिक वैशिष्ट्यांवर आधारित, जसे, नदी खोरे, पर्वत, वाळवंट.
• उदाहरण: हिमालयीन प्रदेश, गंगा खोरे.
• यांच्या सीमा निसर्गाने ठरवलेल्या असतात.

राजकीय प्रदेश:

• मानवनिर्मित प्रशासकीय किंवा राजकीय सीमांवर आधारित, जसे, राज्य, जिल्हे.
• उदाहरण: महाराष्ट्र, कोल्हापूर जिल्हा.
• यांच्या सीमा सरकारने ठरवलेल्या असतात.
• उदाहरण: ॲमेझॉन नदी खोरे हा प्राकृतिक, तर मध्य प्रदेश हा राजकीय प्रदेश आहे.

4. प्रादेशिक विकासावर परिणाम करणारे घटक कोणते?
उत्तर: प्रादेशिक विकासावर खालील घटक परिणाम करतात:

1. प्राकृतिक घटक: हवामान, मृदा सुपीकता, खनिज संपत्ती. उदाहरण: सुपीक मृदा असलेल्या गंगा खोऱ्यात शेतीमुळे विकास झाला.
2. लोकसंख्या: लोकसंख्येची घनता, गुणवत्ता, शिक्षण. उदाहरण: कुशल मनुष्यबळ असलेल्या पुण्यात औद्योगिक विकास जास्त.
3. आर्थिक क्रिया: प्राथमिक (शेती), द्वितीयक (उद्योग), तृतीयक (सेवा). उदाहरण: तृतीयक क्षेत्र जास्त असलेले प्रदेश विकसित.
4. पायाभूत सुविधा: रस्ते, वीज, बंदरे. उदाहरण: मुंबईच्या बंदरामुळे व्यापारात प्रगती.
5. पर्यावरणीय घटक: प्रदूषण, नैसर्गिक आपत्ती. उदाहरण: पूरग्रस्त भागात विकास कमी होतो.

5. प्रादेशिक असंतुलन म्हणजे काय? त्याची कारणे कोणती?
उत्तर: प्रादेशिक असंतुलन: वेगवेगळ्या प्रदेशांमधील आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत सुविधांमधील असमानता.
कारणे:

1. भौगोलिक स्थान: बंदरे असलेले प्रदेश (जसे, मुंबई) विकसित, तर डोंगरी भाग (जसे, ईशान्य भारत) मागास.
2. संसाधनांची उपलब्धता: खनिज संपत्ती असलेले भाग (जसे, झारखंड) प्रगत, तर वाळवंटी भाग मागास.
3. हवामान: विषम हवामान (जसे, राजस्थान) विकासाला अडथळा.
4. मानवी घटक: कुशल कामगार, तंत्रज्ञानाचा अभाव (जसे, हिमाचल प्रदेश).
5. पायाभूत सुविधा: रस्ते, वीज यांचा अभाव विकासात अडथळा.
   उदाहरण: महाराष्ट्रातील कोकण आणि मराठवाडा यांच्यातील विकासातील फरक.

6. प्रादेशिक असंतुलन कमी करण्यासाठी कोणती धोरणे वापरली जातात?
उत्तर: प्रादेशिक असंतुलन कमी करण्यासाठी खालील धोरणे वापरली जातात:

1. सार्वजनिक सुविधा: पिण्याचे पाणी, वीज, रस्ते यांचा पुरवठा. उदाहरण: ग्रामीण भागात रस्ते बांधणे.
2. शिक्षण आणि आरोग्य: शाळा, रुग्णालये बांधणे. उदाहरण: आदिवासी भागात मोफत शिक्षण.
3. निधी व अनुदान: मागास भागात आर्थिक मदत. उदाहरण: दुष्काळग्रस्त भागात सिंचन योजना.
4. उद्योगांचे विकेंद्रीकरण: उद्योग मागास भागात स्थापन करणे. उदाहरण: विदर्भात नवीन कारखाने.
5. कौशल्य विकास: स्थानिकांना प्रशिक्षण देणे. उदाहरण: ग्रामीण युवकांना रोजगार प्रशिक्षण.
   परिणाम: या धोरणांमुळे मागास भागांचा विकास होऊन असमानता कमी होते.

7. लोकसंख्या आणि प्रादेशिक विकास यांचा संबंध स्पष्ट करा.
उत्तर: लोकसंख्या आणि प्रादेशिक विकास यांचा जवळचा संबंध आहे:

1. लोकसंख्येची घनता: जास्त लोकसंख्या असलेल्या भागात संसाधनांवर ताण पडतो, जसे, मुंबई.
2. गुणवत्ता: शिक्षित आणि कुशल लोकसंख्या विकासाला चालना देते, जसे, पुण्यातील IT क्षेत्र.
3. वय रचना: कार्यशील वयोगट जास्त असल्यास आर्थिक विकास होतो.
4. स्थलांतर: रोजगाराच्या संधी असलेल्या भागात स्थलांतर वाढते, जसे, मुंबईत बाहेरील कामगार.
5. जन्मदर आणि मृत्युदर: कमी जन्मदर असलेले देश (चौथा-पाचवा टप्पा) विकसित, जसे, जपान.
   उदाहरण: केरळमध्ये उच्च साक्षरता आणि कमी जन्मदरामुळे विकास जास्त आहे.

8. भूमी उपयोजनाचा प्रादेशिक विकासाशी कसा संबंध आहे?
उत्तर: भूमी उपयोजनाचा प्रादेशिक विकासाशी खालीलप्रमाणे संबंध आहे:

1. शेतीसाठी वापर: सुपीक जमिनीवर शेतीमुळे ग्रामीण भागात विकास, जसे, पंजाब.
2. नागरी वापर: शहरात जमिनीचा व्यावसायिक वापर विकासाला चालना देतो, जसे, मुंबई.
3. वन आणि कुरणे: वनक्षेत्र संरक्षण विकासाला पूरक, तर कुरणे पशुपालनाला मदत करते.
4. संसाधनांचा वापर: योग्य भूमी उपयोजनाने संसाधनांचा इष्टतम उपयोग, जसे, जपानातील शेती तंत्रज्ञान.
5. नागरीकरण: ग्रामीण जमिनीचे नागरीकरण विकास वाढवते, पण अतिवापराने पर्यावरणाचा हवास.
   उदाहरण: कोकणात शेती आणि पर्यटनासाठी जमीन वापरली जाते, तर पुण्यात उद्योग आणि निवासी क्षेत्रासाठी.

9. आर्थिक क्रिया आणि प्रादेशिक विकास यांचा संबंध स्पष्ट करा.
उत्तर: आर्थिक क्रिया प्रादेशिक विकासावर परिणाम करतात:

1. प्राथमिक क्रिया: शेती, मासेमारी यावर अवलंबून असलेले प्रदेश कमी विकसित, जसे, बिहार.
2. द्वितीयक क्रिया: उद्योगांवर आधारित प्रदेश मध्यम विकसित, जसे, गुजरात.
3. तृतीयक क्रिया: सेवा क्षेत्र (बँक, शिक्षण) जास्त असलेले प्रदेश विकसित, जसे, महाराष्ट्र.
4. मानवी विकास निर्देशांक (HDI): तृतीयक क्षेत्राचा वाटा जास्त असलेल्या प्रदेशात HDI उच्च, जसे, केरळ.
5. संतुलन: सर्व क्षेत्रांचा समतोल विकास महत्त्वाचा आहे.
   उदाहरण: मुंबईत तृतीयक क्षेत्रामुळे (आर्थिक सेवा, बंदर) उच्च विकास आहे.

10. प्रादेशिक विकासासाठी पर्यावरणाचा निदर्शक का महत्त्वाचा आहे?
उत्तर: पर्यावरणाचा प्रादेशिक विकासासाठी खालील कारणांमुळे महत्त्व आहे:

1. संसाधनांचे संरक्षण: पर्यावरण राखल्याने मृदा, पाणी, वने टिकतात, जसे, वन संरक्षणाने शेतीला लाभ.
2. हवामान: स्वच्छ हवामान विकासाला पूरक, तर प्रदूषण विकासाला अडथळा, जसे, दिल्लीतील प्रदूषण.
3. नैसर्गिक आपत्ती: पर्यावरण संतुलनाने पूर, दुष्काळ कमी होतात, जसे, मंगलकट्टे संरक्षण.
4. पर्यटन: नैसर्गिक सौंदर्यामुळे पर्यटन वाढते, जसे, केरळमधील बॅकवॉटर्स.
5. टिकाऊ विकास: पर्यावरण राखल्याने पुढच्या पिढ्यांसाठी संसाधने टिकतात.
   उदाहरण: गोव्यात पर्यावरण संरक्षणामुळे पर्यटन आणि शेती दोन्हींना फायदा होतो.