भूगोल Notes Chapter 3 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – भूगोल Class 12

मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन

1. मानवी वस्तीचा अर्थ आणि स्वरूप:

• मानवी वस्ती म्हणजे माणसांनी राहण्यासाठी केलेली व्यवस्था. ती शहरात, खेड्यात, डोंगराळ भागात किंवा समुद्रकिनारी असू शकते.
• वस्ती म्हणजे लोकांची घरे, शेती, रस्ते, आणि सामाजिक सुविधा असलेला भूभाग.

2. वस्तीचे प्रकार:

क) ग्रामीण वस्ती:

• लहान प्रमाणात लोकवस्ती
• शेती हे मुख्य आर्थिक साधन
• घरे नैसर्गिक साधनांसह बांधलेली असतात (माती, दगड, लाकूड)
• सामाजिक संबंध घनिष्ठ

ख) नागरी वस्ती:

• मोठ्या प्रमाणात लोकसंख्या
• उद्योग, सेवा, व्यापार हे आर्थिक स्रोत
• घरे मजबूत व आधुनिक पद्धतीने बांधलेली
• सामाजिक जाळे थोडकंच

3. वस्तीच्या रचनेचे प्रकार:

केंद्रित वस्ती:

• सर्व घरे एकत्र, संकेंद्रित असतात
• उदा. महाराष्ट्रातील बहुतेक गावं

विखुरलेली वस्ती:

• घरे दूर अंतरावर, डोंगराळ किंवा जंगलात
• उदा. हिमालयातील गावं

4. वस्तीवर प्रभाव टाकणारे घटक:

• भौगोलिक घटक: हवामान, जलस्रोत, जमीन, उंचसखलता
• सामाजिक घटक: जात, धर्म, परंपरा
• आर्थिक घटक: उद्योग, शेती, रोजगार
• राजकीय घटक: धोरणं, योजना, सुरक्षा

5. भूमी उपयोग आणि आच्छादन

भूमी आच्छादन: जमिनीवरील नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आच्छादन (उदा., वन, पिके, इमारती).
भूमी उपयोग: जमिनीचा मानवाने केलेला उपयोग (उदा., शेती, निवास, उद्योग).

ग्रामीण भूमी उपयोग:

• वन: वनाखालील क्षेत्र.
• निव्वळ लागवडीखालील क्षेत्र: प्रत्यक्ष लागवड आणि उत्पादन क्षेत्र.
• नापीक/अनुत्पादक भूमी: उंचसखल, वाळवंटी किंवा खड्डेयुक्त जमीन.
• कायमस्वरूपी गायरान: पंचायतीच्या किंवा शासकीय मालकीची चराऊ जमीन.
• पडीक जमीन: लागवडीखाली नसलेली जमीन (१-५ वर्षे).

नागरी भूमी उपयोग:

• निवासी क्षेत्र: घरे आणि सदनिका.
• वाणिज्य क्षेत्र: दुकाने, मॉल्स.
• सार्वजनिक क्षेत्र: शाळा, कार्यालये, रेल्वे स्थानके.
• वाहतूक: रस्ते, रेल्वे, विमानतळ.
• करमणूक: खेळाचे मैदान, उद्याने.
• राखीव भूखंड: बांधकामासाठी मोकळी जमीन.

6. भूमी उपयोजनाचा अर्थ:

• उपलब्ध जमिनीचा वेगवेगळ्या कामांसाठी केलेला वापर म्हणजे भूमी उपयोजन.
• उदा. शेतीसाठी, घरांसाठी, रस्ते, उद्याने, जंगल इ.

7. भूमी उपयोजनाचे प्रकार (भारतामध्ये):

जमीन लागवडीखाली:

• शेतीसाठी वापरली जाते
• भारतात सुमारे ५०% जमीन लागवडीखाली आहे

वने:

• जैवविविधतेसाठी महत्त्वाचे
• सुमारे २१% क्षेत्र

नदीनाल्याचे क्षेत्र:

• जलस्रोत निर्माण करणारे भूभाग

कृषीयोग्य पण न वापरलेली जमीन:

• शेतीसाठी योग्य पण सध्या न वापरलेली

अन्य न वापरलेली जमीन:

• रस्ते, इमारती, उद्योग, रेल्वे आदींसाठी

8. भूमी उपयोजनावर प्रभाव टाकणारे घटक:

• नैसर्गिक घटक: पर्जन्यमान, मृदाप्रकार, हवामान
• आर्थिक घटक: उत्पन्न, बाजारपेठ, आर्थिक धोरण
• तंत्रज्ञान: सिंचन, खत, बी-बियाणं
• लोकसंख्या व संस्कृती: गरजा, परंपरा

9. शाश्वत भूमी वापराचे उपाय:

• जमिनीची गुणवत्ता राखणे
• अतिशोषण टाळणे
• जमिनीची झपाट्याने होणारी धूप थांबवणे
• वनवाढ करणे
• पर्यावरणपूरक शेती पद्धती वापरणे

10. वस्ती व भूमी उपयोजन यामधील संबंध:

• जिथे जास्त लोकवस्ती, तिथे घरांसाठी व औद्योगिक वापरासाठी जमिनीची मागणी जास्त
• वस्तीचे स्वरूप आणि घनता यावरून जमिनीचा वापर ठरतो
• शहरांमध्ये जमीन महाग आणि मर्यादित असते, म्हणून उंच इमारती व व्यावसायिक वापर अधिक दिसतो

11. निष्कर्ष:

मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन हे एकमेकांशी निगडीत आहेत

दोन्हींचा शाश्वत विकास आवश्यक आहे

सरकारने योजनाबद्ध व समतोल भूमी वापर सुनिश्चित करणे आवश्यक