भूगोल Notes Chapter 6 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – भूगोल Class 12

तृतीयक आर्थिक क्रिया

परिचय

तृतीयक आर्थिक क्रिया या मानवाच्या आर्थिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. या क्रिया प्राथमिक (निसर्गावर आधारित) आणि द्वितीयक (उत्पादन प्रक्रिया) क्रियांपासून वेगळ्या असतात. तृतीयक व्यवसायात मुख्यतः सेवा प्रदान केल्या जातात आणि त्याबदल्यात मोबदला मिळवला जातो. या नोट्समध्ये तृतीयक आर्थिक क्रियांचे स्वरूप, प्रकार, भौगोलिक घटकांशी संबंध आणि त्यांचे महत्त्व यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.

तृतीयक आर्थिक क्रियांचे स्वरूप

परिभाषा: तृतीयक आर्थिक क्रिया या सेवा-आधारित व्यवसाय आहेत ज्या प्राथमिक आणि द्वितीयक व्यवसायांना पूरक असतात. यामध्ये मालाची वाहतूक, विक्री, संदेशवहन, विपणन, आयात-निर्यात, आणि लोकोपयोगी सेवा (उदा., दुकानदार, प्रवासी वाहतूक) यांचा समावेश होतो.

वैशिष्ट्ये:

• प्राथमिक व्यवसायांप्रमाणे निसर्गातून काहीही घेतले जात नाही.
• द्वितीयक व्यवसायांप्रमाणे नवीन उत्पादने निर्मिती होत नाही.
• केवळ सेवा प्रदान केली जाते, ज्यामुळे आर्थिक आदान-प्रदान होते.

उदाहरणे:

• वाहतूक (रस्ते, रेल्वे, जलमार्ग, हवाई मार्ग)
• व्यापार (आयात-निर्यात, किरकोळ-घाऊक विक्री)
• संदेशवहन (टपाल, दूरध्वनी, इंटरनेट, उपग्रह)
• पर्यटन (हॉटेल्स, प्रवास संस्था, मार्गदर्शक)
• बँकिंग, विमा, शिक्षण, आरोग्य सेवा

तृतीयक आर्थिक क्रियांचे वर्गीकरण

तृतीयक व्यवसायांचे खालीलप्रमाणे वर्गीकरण करता येते:

1. भौगोलिक घटकांवर अवलंबून असलेल्या क्रिया:

• उदा., वाहतूक (जलमार्ग, हवाई मार्ग), बंदरे, पर्यटन.
• या क्रिया भूरचना, हवामान, आणि स्थान यांवर अवलंबून असतात.

2. भौगोलिक घटकांवर अवलंबून नसलेल्या क्रिया:

• उदा., बँकिंग, विमा, माहिती तंत्रज्ञान, शिक्षण.
• या क्रिया मानवी कौशल्य आणि तंत्रज्ञानावर आधारित असतात.

तृतीयक आर्थिक क्रियांचे प्रमुख प्रकार

1. वाहतूक

परिभाषा: वाहतूक ही एक तृतीयक क्रिया आहे ज्याद्वारे माणसे, वस्तू, आणि उत्पादित माल एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेला जातो.

महत्त्व:

• सर्व आर्थिक क्रियांचा विकास वाहतूक व्यवस्थेवर अवलंबून आहे.
• देशाच्या आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीत वाहतूक महत्त्वाची भूमिका बजावते.

वाहतुकीचे प्रकार:

• 1. भूमार्ग:
  • रस्ते, लोहमार्ग, नळमार्ग.
  • सपाट भूरचनेत रस्ते आणि रेल्वे मार्ग विकसित करणे सोपे असते, तर डोंगराळ किंवा वनाच्छादित भागात अडचणी येतात.
• 2. जलमार्ग:
  • सागरी वाहतूक, अंतर्देशीय नद्या, कालवे (उदा., सुएझ कालवा, पनामा कालवा).
  • बंदरे आणि गोदींसाठी दंतूर किनारे सुयोग्य असतात.
  • सागरी वाहतूक व्यापारासाठी सर्वात किफायतशीर आहे.
• 3. हवाई मार्ग:
  • आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे हवाई वाहतुकीत वाढ.
  • पोषक हवामान, सपाट मैदाने, आणि प्रगत विमानतळ आवश्यक.
  • नाशवंत माल (उदा., फुले, फळे) वाहतुकीसाठी हवाई मार्ग फायदेशीर.

भौगोलिक घटकांचा प्रभाव:

• • भूरचना: उंचसखल भूभागात रस्ते आणि रेल्वे बांधणे कठीण.
  • हवामान: धुके किंवा प्यर्वाच्छादन हवाई वाहतुकीस अटकाव करते.
  • स्थान: बंदरे आणि विमानतळ यांची स्थाननिश्चिती भौगोलिक घटकांवर अवलंबून.

2. व्यापार

परिभाषा: व्यापार म्हणजे वस्तू आणि सेवांची ऐच्छिक देवघेव. यात अंतर्देशीय आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार यांचा समावेश होतो.

प्रकार:

• अंतर्देशीय व्यापार: एकाच देशातील विवाह क्षेत्रांदरम्यान व्यापार.
• आंतरराष्ट्रीय व्यापार: दोन किंवा अधिक देशांमधील व्यापार (द्विराष्ट्रीय, बहुराष्ट्रीय).

व्यापारावर परिणाम करणारे भौगोलिक घटक:

• 1. नैसर्गिक संसाधनांचे असमान वितरण:
  • उदा., खनिज तेल आखाती देशांतून निर्यात, तर अन्नधान्य आयात.
• 2. हवामान:
  • उष्णकटिबंधीय देश केळी, चहा निर्यात करतात, तर हिमाच्छादित देश मांस, लोकर निर्यात करतात.
• 3. लोकसंख्या:
  • दाट लोकसंख्या असलेल्या देशांना अन्नपुरवठ्याची गरज, तर कमी लोकसंख्या असलेले देश व्यापारावर अवलंबून.
• 4. सांस्कृती:
  • विशिष्ट हस्तकला आणि उत्पादने (उदा., काश्मिरी शाल, इराणी गालिचे) यांना जागतिक मागणी.
• 5. आर्थिक खर्च:
  • आयात स्वस्त असल्यास व्यापार वाढतो.
• 6. निपुणता:
  • विशिष्ट क्षेत्रातील कौशल्याची निर्यात (उदा., इस्रायलची शेती अभियांत्रिकी).
• 7. शासकीय धोरणे:
  • मुक्त व्यापार धोरण व्यापारास प्रोत्साहन देते.

वाहतुकीचे महत्त्व:

• व्यापाराची यशस्विता वाहतूक व्यवस्थेवर अवलंबून.
• जलवाहतूक आणि हवाई वाहतूक यांचा व्यापारात मोठा वाटा.

3. पर्यटन

परिभाषा: पर्यटन हा एक तृतीयक व्यवसाय आहे ज्यामध्ये लोक आनंद, शिक्षण, किंवा विश्रांतीसाठी विवाह करतात.

महत्त्व:

• राष्ट्रीय उत्पन्नात योगदान (उदा., मालदीवमध्ये ३८.९२%, अरुबामध्ये २७.६४%).
• रोजगार निर्मिती (उदा., अरुबामध्ये २९.१% लोकसंख्या पर्यटनात गुंतलेली).
• सांस्कृतिक आदान-प्रदान आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना.

पर्यटनावर परिणाम करणारे भौगोलिक घटक:

• प्राकृतिक घटक:
  • स्थान: बेटे, समुद्रकिनारे, पर्वत (उदा., मालदीव, सौंदर्य).
  • हवामान: सम हवामान पर्यटनास अनुकूल.
  • भूरचना: समुद्रकिनारे, जैवविविधता.
• मानवीय घटक:
  • वाहतूक सुविधा, हॉटेल्स, सांस्कृतिक वैराग्य, शासकीय धोरणे.

पर्यटन नियोजन:

• आवश्यकता: संसाधनांचे योग्य वाटप, पर्यावरण संरक्षण, आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग.
• फायदे:
  • सकारात्मक आर्थिक प्रभाव (रोजगार, उत्पन्न वाढ).
  • नकारात्मक प्रभाव कमी (पर्यावरण संरक्षण).
• दीर्घकालीन प्रक्रिया: गंतव्यस्थानांचा विकास आणि स्थिरता.

4. संदेशवहन

परिभाषा: संदेशवहन ही एक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे माहितीचे आदान-प्रदान होते.

विकास:

• प्राचीन काळ: रंगीत धूर, टपालवाहक.
• आधुनिक काळ: दूरध्वनी, इंटरनेट, उपग्रह.

महत्त्व:

• माहिती युगात संदेशवहन आघाडी घेण्यासाठी आवश्यक.
• कृत्रिम उपग्रहांद्वारे हवामान, खनिज साठे, आणि स्थान निश्चिती.
• प्रादेशिक विकासासाठी उपयोग (उदा., नकाशे, हवामान अंदाज).

साधने:

टपाल, टेलिग्राम, रेडिओ, दूरदर्शन, मोबाइल, इंटरनेट, उपग्रह.

भौगोलिक घटकांचा प्रभाव:

भौगोलिक अडथळे (डोंगर, वाळवंट) संदेशवहनात अडचणी निर्माण करतात.

उपग्रह तंत्रज्ञानाने भौगोलिक मर्यादा कमी केल्या.

चतुर्थक आणि पंचक आर्थिक क्रिया

चतुर्थक आर्थिक क्रिया:

• संशोधन, शिक्षण, आणि नाविन्य यावर आधारित व्यवसाय.
• उदा.: शिक्षक, संख्याशास्त्रज्ञ, माहिती तंत्रज्ञ, लेखापाल.

पंचक आर्थिक क्रिया:

• उच्चस्तरीय व्यवस्थापन आणि निर्णय घेणे यावर आधारित व्यवसाय.
• उदा.: वरिष्ठ कार्यकारी अधिकारी, न्यायाधीश, सरकारी अधिकारी.

फरक:

• चतुर्थक: संशोधन आणि प्रशिक्षणावर भर.
• पंचक: नीति निर्धारण आणि निर्णय घेण्यावर भर.

तृतीयक क्रियांचा भौगोलिक घटकांशी संबंध

भौगोलिक घटकांचा प्रभाव:

भूरचना: सपाट भूभागात वाहतूक आणि बाजारपेठांचा विकास सोपा.

हवामान: नाशवंत मालाची वाहतूक हवामानावर अवलंबून.

स्थान: बंदरे, विमानतळ, आणि बाजारपेठा भौगोलिक स्थानावर अवलंबून.

उदाहरण:

• सुएझ आणि पनामा कालव्यांनी सागरी व्यापारात क्रांती.
• मालदीवमधील सम हवामान आणि बेटांमुळे पर्यटनाची वाढ.

नैसर्गिक संसाधने: खनिजे, मृदा, आणि जलसंपत्ती यांचे असमान वितरण व्यापारास कारणीभूत.