भूगोल Notes Chapter 7 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – भूगोल Class 12

प्रदेश आणि प्रादेशिक विकास

परिचय

प्रदेश आणि प्रादेशिक विकास हा भूगोलातील एक महत्त्वाचा विषय आहे. यामध्ये भौगोलिक क्षेत्रांचे समान वैशिष्ट्ये, त्यांचे प्रकार आणि त्यांच्या विकासावर परिणाम करणारे घटक यांचा अभ्यास केला जातो. प्रदेश हे भौगोलिक क्षेत्र आहे जे इतर क्षेत्रांपासून वेगळेपणाने ओळखले जाते. त्याचे वर्गीकरण प्राकृतिक आणि मानवनिर्मित वैशिष्ट्यांवर आधारित आहे. या नोट्समध्ये आपण या अध्यायातील सर्व महत्त्वाच्या संकल्पना, तक्ते आणि प्रश्नांचा सविस्तर अभ्यास करू.

१. प्रदेश: संकल्पना आणि वैशिष्ट्ये

प्रदेश म्हणजे काय?

परिभाषा: एक भौगोलिक क्षेत्र जे इतर क्षेत्रांपासून विशिष्ट वैशिष्ट्यांमुळे वेगळे आहे, त्याला प्रदेश म्हणतात.

वैशिष्ट्ये:

• स्थान: प्रत्येक प्रदेशाला विशिष्ट भौगोलिक स्थान असते, जे अक्षांश आणि रेखांशाने दर्शवता येते.
• भौगोलिक विस्तार: प्रदेशाचा विस्तार एकसंध वैशिष्ट्यांवर आधारित असतो.
• सीमा: प्रत्येक प्रदेशाला स्वतःची सीमा असते, ज्यामुळे तो इतर प्रदेशांपासून वेगळा होतो.
• श्रेणीबद्ध उतरंड: प्रदेशामध्ये उपप्रदेश असू शकतात, जसे की उत्तर भारतीय मैदानी प्रदेशामध्ये गंगा-यमुना मैदान, ब्रह्मपुत्रा-हुगळी मैदान इत्यादी.

प्रदेशांचे प्रकार

1. प्राकृतिक प्रदेश:

• नैसर्गिक वैशिष्ट्यांवर आधारित, उदा., गंगा नदी खोरे, हिमालय पर्वत, सहारा वाळवंट.
• यामध्ये भूरचना, हवामान, मृदा, वनस्पती आणि वन्यजीव यांचा समावेश होतो.

2. राजकीय प्रदेश:

• मानवनिर्मित सीमांवर आधारित, उदा., महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, पुणे जिल्हा.
• प्रशासकीय सीमा, भाषा, वांशिकता, आर्थिक घटक (सकल राष्ट्रीय उत्पादन) यांवर आधारित.

3. औपचारिक प्रदेश:

• समान गुणधर्म असलेले एकसंध क्षेत्र, उदा., मराठवाडा, विदर्भ.
• यांना स्पष्ट सीमा असतात, जसे की राज्ये किंवा देश.

4. कार्यात्मक प्रदेश:

• विशिष्ट कार्यावर आधारित, उदा., पुणे महानगर प्रदेश, मुंबई उपनगरीय रेल्वे सेवा क्षेत्र.
• यामध्ये आर्थिक क्रिया, वाहतूक, संदेशवहन यांचा समावेश होतो.
• कार्यात्मक प्रदेश केंद्रबिंदूभोवती केंद्रित असतात, जसे की शहर आणि त्याच्या उपनगरांचे नेटवर्क.

२. तक्ता ७.१: भौगोलिक क्षेत्रांचे वर्गीकरण

खालील तक्ता पूर्ण करताना समान घटक आणि प्रकार विचारात घेतले जातात. उदाहरणासह तक्ता खालीलप्रमाणे आहे:

तक्ता पूर्ण करण्याची पद्धत:

समान घटक ठरवणे: क्षेत्रांचे समान वैशिष्ट्य ओळखले जाते, जसे की नदी, पर्वत, भाषा, प्रशासकीय सीमा.

वेगळेपण ठरवणे: प्रत्येक क्षेत्राची सीमा, स्थान, वैशिष्ट्ये यांवर आधारित त्याचे वेगळेपण निश्चित केले जाते.

समान घटक हा एकमात्र घटक नाही: क्षेत्रांचे वेगळेपण ठरविण्यासाठी इतर घटक जसे की हवामान, संस्कृती, आर्थिक क्रिया यांचाही विचार केला जातो.

वेगळी ओळख देणारे घटक:

• प्राकृतिक: भूरचना, हवामान, मृदा, वनस्पती.
• मानवनिर्मित: भाषा, प्रशासकीय सीमा, आर्थिक क्रिया, सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये.

३. प्रादेशिक विकास: संकल्पना आणि घटक

प्रादेशिक विकास म्हणजे काय?

• परिभाषा: प्रदेशातील नैसर्गिक आणि मानवी संसाधनांचा योग्य उपयोग करून दरडोई उत्पन्न वाढविणे आणि जीवनमान उंचावणे.
• वैशिष्ट्ये:
  • प्रत्येक प्रदेशाचा आकार, लोकसंख्या आणि साधनसंपत्ती यानुसार विकास वेगळा असतो.
  • वाळवंटी प्रदेशात साधनसंपत्ती कमी, तर वनक्षेत्रात मुबलक असते.

तक्ता ७.२: प्रादेशिक विकासाचे निर्देशक

विश्लेषण:

1. संसाधनांची उपलब्धता: प्रदेश ‘अ’ मध्ये दरडोई उत्पन्न, नागरीकरण, सिंचन आणि वीज वापर जास्त आहे, त्यामुळे येथे संसाधने मुबलक आहेत.
2. श्रीमंत लोक: प्रदेश ‘अ’ मध्ये दरडोई उत्पन्न सर्वाधिक आहे, त्यामुळे येथील लोक श्रीमंत मानले जाऊ शकतात.
3. समाधान: प्रदेश ‘अ’ मध्ये जीवनमान चांगले आहे, त्यामुळे लोक अधिक समाधानी असण्याची शक्यता आहे.
4. निर्देशक पुरेसे नाहीत: साक्षरता, लिंग-गुणोत्तर, गुन्हेगारी यांसारखे इतर निर्देशकही जीवनमान ठरविण्यासाठी आवश्यक आहेत.
5. राहण्याची पसंती: प्रदेश ‘अ’ मध्ये राहणे पसंत केले जाईल कारण येथे संसाधने आणि सुविधा चांगल्या आहेत.

४. तक्ता ७.३: भौगोलिक घटक आणि परिणाम

५. प्रादेशिक विकासावर परिणाम करणारे घटक

प्राकृतिक घटक:

• हवामान: सुपीक मृदा, अनुकूल हवामान आणि पाऊस यामुळे विकासाला चालना मिळते, उदा., भूमध्यसागरी हवामान.
• भूरचना: भूवेष्टित किंवा पर्वतीय प्रदेशात विकास मर्यादित असतो, उदा., अंटार्क्टिका.
• संसाधने: खनिज, जलस्रोत, किनारी क्षेत्र यांची उपलब्धता विकासाला प्रोत्साहन देते.

लोकसंख्या:

• लोकसंख्या संक्रमण: चौथ्या आणि पाचव्या टप्प्यातील देश (कमी जन्मदर, मृत्यूदर) विकसित मानले जातात.
• लोकसंख्या मनोरा: विकसित देशांचा मनोरा त्रिकोणी नसून आयताकृती असतो, ज्यामुळे कार्यशील लोकसंख्या जास्त असते.
• लोकसंख्येची भूमिका: लोकसंख्येची घनता, वय, शिक्षण, व्यवसाय यांचा विकासावर परिणाम होतो. कमी लोकसंख्या संसाधनांचा पूर्ण उपयोग करू शकत नाही, तर जास्त लोकसंख्या संसाधनांवर ताण आणते.

भूमी उपयोजन:

• विकसित प्रदेश: नागरी भागात जमीन निवासी, व्यावसायिक उपयोगासाठी वापरली जाते.
• अविकसित प्रदेश: ग्रामीण भागात जमीन शेती, गायरानासाठी वापरली जाते.
• विश्लेषण: तक्ता ७.५ नुसार, ज्या प्रदेशात शेतीखालील जमीन जास्त आहे (उदा., ऊ), तेथे राष्ट्रीय उत्पन्न कमी आहे. वनांखालील जमीन जास्त असलेल्या प्रदेशात (उ) उत्पन्न जास्त आहे.

आर्थिक क्रिया:

• प्राथमिक: शेती, खनन, मत्स्य व्यवसाय.
• द्वितीयक: उद्योग, उत्पादन.
• तृतीयक: सेवा, व्यापार, वाहतूक.
• विश्लेषण: तक्ता ७.६ नुसार, तृतीयक क्षेत्राचे योगदान जास्त असलेले प्रदेश (आ) अधिक विकसित आहेत. HDI जास्त असलेले प्रदेश (अ) विकसित मानले जातात.

६. प्रादेशिक असंतुलन

कारणे:

1. प्राकृतिक:

• भौगोलिक स्थान, भूउठाव, संसाधनांची उपलब्धता.
• विषम हवामान, नैसर्गिक आपत्ती (उदा., पूर, चक्रीवादळ).

2. मानवी:

• कुशल कामगारांचा अभाव, तंत्रज्ञानाची कमी.
• वाहतूक, बाजारपेठ, बँकिंग सुविधांचा अभाव.
• खाजगी गुंतवणुकीचे केंद्रिकरण.

प्रादेशिक असंतुलन कमी करण्याची धोरणे:

• सार्वजनिक सुविधा: पाणीपुरवठा, शिक्षण, वीज, रस्ते.
• आर्थिक मदत: अनुदान, उद्योगांचे विकेंद्रिकरण.
• पायभूत सुविधा: रस्ते, शाळा, आरोग्य केंद्रे.
• कौशल्य विकास: स्थानिक लोकांना प्रशिक्षण.
• न्याय आणि सुव्यवस्था: कायदेशीर वातावरण.