भूगोल Questions Answers Chapter 1 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

लोकसंख्या – भाग १

स्वाध्याय

प्र.१. अचूक सहसंबंध ओळखा:

(१) A : सुपीक मैदानी प्रदेशांत दाट लोकवस्‍ती आढळते.
R : सुपीक मृदा ही शेतीसाठी उपयुक्‍त असते.
उत्तर: इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

(२) A : प्रदेशातील लोकसंख्येत बदल होत नाही.
R : जन्मदर, मृत्‍युदर आणि स्‍थलांतराचा प्रदेशातील लोकसंख्येवर परिणाम होतो.
उत्तर: आ) केवळ R बरोबर आहे.

(३) A : दुसऱ्या टप्प्यात मृत्‍युदरात घट होते पण जन्मदर स्‍थिर असतो.
R : दुसऱ्या टप्प्यात लोकसंख्या झपाट्याने वाढते.
उत्तर: इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

प्र.२ – टिपा लिहा
१) भूरचनेचा लोकसंख्येच्या वितरणावर प्रभाव:
उत्तर: सखल व मैदानी भागांमध्ये लोकसंख्या दाट आढळते कारण ते शेती, वस्ती, उद्योगधंदे व वाहतुकीसाठी उपयुक्त असतात.
डोंगराळ, पर्वतीय, खडकाळ भागांमध्ये लोकसंख्या विरळ असते कारण तेथे शेती करणे, बांधकाम करणे आणि वाहतूक करणे कठीण असते.
ज्वालामुखीच्या उतारांवर व पठारी भागांमध्ये लोकसंख्या काही प्रमाणात असते, विशेषतः जिथे सुपीक मृदा आणि पाणी उपलब्ध असते.
किनारी भागांमध्ये बंदर, व्यापार व उद्योगधंदे विकसित झाल्याने लोकवस्ती दाट असते.

२) जन्मदर आणि मृत्युदरातील सहसंबंध:
उत्तर: जन्मदर आणि मृत्युदर हे लोकसंख्यावाढीचे महत्त्वाचे घटक आहेत.
जर जन्मदर जास्त आणि मृत्युदर कमी असेल, तर लोकसंख्येत वाढ होते.
दोन्ही दर समान असतील, तर लोकसंख्या स्थिर राहते.
मृत्युदर जास्त आणि जन्मदर कमी असल्यास लोकसंख्येत घट होते.
वैद्यकीय सुविधा, जीवनशैली, पोषण, शिक्षण यामुळे हे दर बदलत असतात.

३) लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताचा तिसरा टप्पा:
उत्तर: या टप्प्यात मृत्युदर आणखी घटतो आणि जन्मदरही हळूहळू कमी होतो.
त्यामुळे लोकसंख्या वाढ सुरूच राहते, पण वाढीचा दर तुलनेत कमी होतो.
आरोग्यसेवा, शिक्षण, कुटुंब नियोजन, रोजगार संधी यांचा विकास होतो.
कुटुंबाचे आकार लहान होतात आणि लोकांचे राहणीमान उंचावते.
उदाहरण: चीन, भारत यासारखे देश या टप्प्यात आहेत.

प्र.३ – भौगोलिक कारणे लिहा.
१) भारत लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यातून जात आहे:
उत्तर: भारतात आरोग्य सुविधा, वैद्यकीय सेवा व पोषणामध्ये सुधारणा झाल्यामुळे मृत्युदर कमी झाला आहे.
शिक्षण, जनजागृती आणि कुटुंब नियोजनामुळे जन्मदरही हळूहळू घटत आहे.
शेतीव्यतिरिक्त उद्योग व सेवा क्षेत्रात वाढ होत आहे.
लोकांचे राहणीमान, उत्पन्न आणि जीवनशैली सुधारत असल्याने लोकसंख्या वाढीचा दर कमी होत आहे.
त्यामुळे भारत सध्या लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यात आहे.

२) लोकसंख्या वितरण असमान असते:
उत्तर: नैसर्गिक घटक जसे की हवामान, पाणी, मृदा, भूरचना हे लोकसंख्या वितरणावर प्रभाव टाकतात.
मैदानी, किनारी व नदीखोऱ्यांमधील प्रदेशांत लोकसंख्या दाट असते, कारण ते शेती, व्यापार आणि जीवनासाठी उपयुक्त असतात.
पर्वतीय, वाळवंटी, बर्फाच्छादित व दाट जंगलांनी व्यापलेले भागांमध्ये लोकवस्ती विरळ असते.
सामाजिक, आर्थिक व राजकीय घटक सुद्धा लोकसंख्या वितरणात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
त्यामुळे जगातील किंवा देशातील लोकसंख्या वितरण एकसमान न होता असमान दिसून येते.

३) वाहतुकीच्या सोयींमुळे लोकवस्ती वाढते:
उत्तर: ज्या प्रदेशांमध्ये रस्ते, रेल्वे, बंदरे, विमानतळ यांसारखी वाहतुकीची साधने उपलब्ध असतात, त्या भागात लोकसंख्या वाढते.
वाहतुकीमुळे व्यापार, उद्योग, सेवा यांचा विकास होतो आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण होतात.
सहज प्रवास व वस्तूंची देवाणघेवाण शक्य झाल्यामुळे लोक त्या भागात स्थायिक होतात.
अशा भागांमध्ये नागरीकरणाची प्रक्रिया वेगाने होते आणि लोकवस्ती दाट होते.
उदाहरण: मुंबई, दिल्ली, कोलकाता यांसारखी महानगरे.

४) लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यात द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांची वाढ होते:
उत्तर: या टप्प्यात देशाचा आर्थिक विकास झपाट्याने होतो आणि लोकांचे उत्पन्न वाढते.
शेतीव्यतिरिक्त उद्योग (द्वितीयक) आणि सेवा क्षेत्र (तृतीयक) यांचा विस्तार होतो.
तंत्रज्ञान, शिक्षण, आरोग्य सेवा, वाहतूक व इतर सुविधा विकसित होतात.
शहरांचा विकास होऊन नागरीकरण वाढते आणि रोजगाराच्या संधी विविध क्षेत्रांमध्ये निर्माण होतात.
त्यामुळे लोकसंख्येची उपजीविका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहत नाही.

५) जन्मदर कमी असूनसुद्धा लोकसंख्या वाढू शकते:
उत्तर: जर मृत्युदर जन्मदराच्या तुलनेत अधिक प्रमाणात कमी झाला असेल, तर लोकसंख्या वाढते.
आरोग्य सेवा, पोषण, स्वच्छता आणि वैद्यकीय सुविधा सुधारल्यामुळे मृत्यूंचे प्रमाण कमी होते.
जन्मदर हळूहळू कमी होतो, पण तो मृत्युदरापेक्षा अजूनही जास्त असतो.
त्यामुळे नैसर्गिक वाढ होते आणि लोकसंख्या वाढते.
ही स्थिती लोकसंख्या संक्रमणाच्या तिसऱ्या टप्प्यात दिसून येते.

६) लोकसंख्या घनता ही लोकसंख्या आणि क्षेत्रफळावर अवलंबून आहे:
उत्तर: लोकसंख्या घनता म्हणजे एका चौ. किमी क्षेत्रफळावर किती लोक राहतात हे दर्शवते.
एखाद्या प्रदेशाची लोकसंख्या जास्त आणि क्षेत्रफळ कमी असेल, तर तेथे घनता अधिक असते.
उलट, क्षेत्रफळ मोठे असूनही लोकसंख्या कमी असल्यास घनता कमी असते.
उदाहरणार्थ, बांगलादेशमध्ये घनता खूप जास्त आहे, तर ऑस्ट्रेलियामध्ये ती फारच कमी आहे.
त्यामुळे घनतेचा अभ्यास करताना लोकसंख्या आणि क्षेत्रफळ दोन्ही घटक विचारात घ्यावे लागतात.

प्र.४ – सविस्तर उत्तरे लिहा
१) लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक कोणते?
उत्तर: लोकसंख्येच्या वितरणावर खालील प्राकृतिक घटक परिणाम करतात:
भूरचना (भूप्रकार): सखल, सपाट, मैदानी प्रदेशांमध्ये वस्ती दाट असते, कारण शेती, उद्योग आणि वाहतुकीसाठी ते अनुकूल असतात. पर्वतीय, डोंगराळ भागात वस्ती विरळ असते.
हवामान: समशीतोष्ण, सौम्य हवामान असलेल्या भागात माणसांना राहणे सोपे जाते. अति उष्ण, अति थंड आणि अति पर्जन्य असलेल्या भागात वस्ती कमी असते.
पाण्याची उपलब्धता: नद्या, सरोवरे, जलाशय असलेल्या प्रदेशात लोकसंख्या अधिक असते. पिण्याचे आणि शेतीसाठी पाणी आवश्यक असल्यामुळे नदीखोरे आणि किनारी भाग अधिक वस्तीचे असतात.
मृदा: सुपीक मृदा असलेल्या भागांमध्ये शेती आणि संबंधित व्यवसाय अधिक चालतात. त्यामुळे गंगेचे मैदानी भाग, नाईल नदी खोरे, रेगूर मृदा असलेले भाग इत्यादी ठिकाणी वस्ती दाट असते.
संपत्ती व खनिजे: जिथे मौल्यवान खनिजे, इंधन किंवा नैसर्गिक संसाधने उपलब्ध असतात, तेथे उद्योगधंदे विकसित होतात आणि वस्ती वाढते. उदा. छोटा नागपूर पठार, मिड-वेस्ट अमेरिका.

२) लोकसंख्या संक्रमणाच्या पहिल्‍या आणि पाचव्या टप्प्यात लोकसंख्या वाढ जवळजवळ होत नाही. या दोन्ही टप्प्यांतील फरक सांगा.
उत्तर:

३) चौथ्या व पाचव्या टप्प्यांतील देशांच्या समस्या कोणत्या असू शकतील?
उत्तर:
चौथ्या टप्प्याच्या समस्या:
कामकाजाच्या वयातील लोकसंख्येची घट.
वृद्ध लोकसंख्येची वाढ – त्यामुळे निवृत्तीवेतन व आरोग्य सेवा खर्चात वाढ.
दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धीचा वेग कमी होणे.
कुटुंब आकार लहान होणे, सामाजिक संपर्क कमी होणे.

पाचव्या टप्प्याच्या समस्या:
लोकसंख्या घटल्यामुळे श्रमिकांची कमतरता.
वृद्ध लोकसंख्येची देखभाल व आरोग्य व्यवस्था बळकट ठेवणे ही मोठी जबाबदारी.
शिक्षण, घरबांधणी व ग्राहक वस्तूंची मागणी कमी होणे.
आर्थिक मंदीची शक्यता वाढते.
भविष्यातील पिढ्यांची संख्या कमी होण्याचा धोका.

प्र.५. लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताची आकृती काढा व योग्‍य नावे द्या.
उत्तर:

आकृतीचे भाग:
x-अक्ष (आडवा):
लेबल: काळ (Time)

y-अक्ष (उभा):
लेबल: दर हजार लोकांमागे होणारे जन्म व मृत्यू (Birth and Death per thousand)

रेषा:

निळी रेषा: जन्मदर (Birth Rate)
काळी रेषा: मृत्युदर (Death Rate)
लाल वक्र: एकूण लोकसंख्या (Total Population)

हिरवा व पिवळसर रंग: नैसर्गिक वाढ व नैसर्गिक घट दाखवतो.

अतिरिक्त नावे:
हिरव्या रंगाचा भाग: नैसर्गिक वाढ (Natural Increase)
निळ्या भागात खाली झुकणारी वक्र: नैसर्गिक घट (Natural Decrease)

प्र.६. जगाच्या आराखड्यात खालील बाबी दाखवा व सूची काढा.
अ. ऑस्‍ट्रेलियातील जास्‍त लोकसंख्येचा प्रदेश
आ. भारतातील कमी लोकसंख्येचा प्रदेश
इ. लोकसंख्या संक्रमण अवस्‍थेतील पाचव्या टप्प्यातील कोणतेही दोन देश.
ई. लोकसंख्या संक्रमण अवस्‍थेतील दुसऱ्या टप्प्यातील दोन देश.
उत्तर: