भूगोल Questions Answers Chapter 3 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

मानवी वस्ती आणि भूमी उपयोजन

स्वाध्याय

प्रश्न 1: योग्य सहसंन्वंध ओळखा. (A: विधान, R: कारण)

A: वस्तीचे विविध प्रकार असतात.
R: विविध प्राकृतिक घटकांचा वस्तीच्या विकासावर परिणाम होतो.
उत्तर: इ) A आणि R हे दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.
स्पष्टीकरण: वस्तीचे प्रकार (जसे रेषीय, केद्रोत्सारी) विविध प्राकृतिक घटकांमुळे (उदा. नदी, रस्ते, हवामान) निर्माण होतात, जे वस्तीच्या विकासावर परिणाम करतात.

A: नगरे वाढतात त्याबरोबर त्यांची कार्येही वाढतात.
R: एका नगरात केवळ एकच कार्य असते.
उत्तर: आ) केवळ A बरोबर आहे.
स्पष्टीकरण: नगरे वाढताना त्यांची कार्ये (जसे प्रशासकीय, औद्योगिक) वाढतात, परंतु R चुकीचे आहे कारण एका नगरात अनेक कार्ये असू शकतात, केवळ एकच नाही.

प्रश्न 2: भौगोलिक कारणे लिहा.
1.सर्वच ग्रामीण वस्तीचे रूपांतर नागरी वस्तीत होतेच असे नाही.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:

• प्राकृतिक अडथळे: डोंगराळ, खड्ड्यांनी युक्त किंवा दाट जंगल असलेले भाग (जसे हिमालयातील गावे) नागरीकरणासाठी अनुकूल नसतात, कारण येथे पायाभूत सुविधांचा विकास कठीण असतो.
• संसाधनांचा अभाव: सुपीक जमीन, पाणीपुरवठा किंवा खनिजांचा अभाव असलेल्या भागात (जसे राजस्थानातील वाळवंटी गावे) औद्योगिक किंवा व्यावसायिक विकास मर्यादित असतो, ज्यामुळे नागरीकरण थांबते.
• लोकसंख्येची कमी घनता: ग्रामीण भागात लोकसंख्या कमी असते आणि ती विखुरलेली असते, ज्यामुळे नागरी केंद्रांचा विकास होण्यास प्रतिबंध होतो.
• आर्थिक अवलंबन: ग्रामीण भागात शेती आणि संलग्न व्यवसायांवर अवलंबन जास्त असते, ज्यामुळे नागरी वैशिष्ट्यांचा विकास होत नाही.

2. ग्रामीण वस्तीमध्ये भूमी उपयोजन हे शेतीशी निगडित असते.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:

• सुपीक जमीन: ग्रामीण भागात सुपीक माती आणि पाण्याची उपलब्धता (जसे गंगा खोऱ्यातील गावे) शेतीला प्रोत्साहन देते, त्यामुळे जमिनीचा वापर पिके, फळबागा किंवा चराऊ जमिनीसाठी होतो.
• प्राकृतिक संसाधने: नद्या, तलाव किंवा भूजल यांसारखी संसाधने शेतीला पोषक असतात, ज्यामुळे ग्रामीण भागात शेतीशी संबंधित भूमी उपयोजन प्रबळ असते.
• मर्यादित औद्योगिकीकरण: ग्रामीण भागात कारखाने किंवा व्यावसायिक केंद्रे कमी असतात, त्यामुळे जमिनीचा वापर शेतीसाठीच होतो.
• परंपरागत अर्थव्यवस्था: ग्रामीण भागातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती, पशुपालन किंवा मासेमारी असतो, ज्यामुळे भूमी उपयोजन शेतीशी जोडलेले असते.

3. झालर क्षेत्रामध्ये ग्रामीण आणि नागरी दोन्ही वस्त्यांची वैशिष्ट्ये आढळतात.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:

• संक्रमण क्षेत्र: झालर क्षेत्र हे ग्रामीण आणि नागरी भागांमधील मध्यवर्ती क्षेत्र असते, जिथे शेती आणि निवासी/व्यावसायिक क्षेत्रांचे मिश्रण आढळते (उदा. पुण्याजवळील हिंजवडी).
• नागरी प्रसरण: शहरांचा विस्तार ग्रामीण भागात होतो, ज्यामुळे शेती जमिनी निवासी किंवा व्यावसायिक क्षेत्रात रूपांतरित होतात, परंतु काही शेती कायम राहते.
• वाहतूक सुविधा: रस्ते आणि रेल्वेमार्गांमुळे ग्रामीण भाग नागरी केंद्रांशी जोडले जातात, ज्यामुळे झालर क्षेत्रात दोन्ही प्रकारची वैशिष्ट्ये दिसतात.
• आर्थिक विविधता: झालर क्षेत्रात शेतीबरोबरच लहान उद्योग, दुकाने आणि निवासी क्षेत्रे विकसित होतात, ज्यामुळे ग्रामीण आणि नागरी वैशिष्ट्यांचा समावेश होतो.

4. नगराची वाढ ही भूमी उपयोजनाशी निगडित आहे.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:

• लोकसंख्येची वाढ: वाढत्या लोकसंख्येमुळे निवासी, व्यावसायिक आणि औद्योगिक क्षेत्रांसाठी जमिनीची मागणी वाढते, ज्यामुळे नगराचा विस्तार होतो (उदा. मुंबई).
• पायाभूत सुविधांचा विकास: रस्ते, रेल्वे आणि वीज यांसारख्या सुविधांमुळे जमिनीचा वापर शेतीऐवजी निवासी किंवा व्यावसायिक क्षेत्रांसाठी होतो.
  प्राकृतिक संसाधने: पाण्याची उपलब्धता आणि सपाट जमीन (जसे किनारी भाग) नगराच्या वाढीसाठी अनुकूल असते, ज्यामुळे भूमी उपयोजन बदलते.
• आर्थिक विकास: औद्योगिक आणि व्यावसायिक केंद्रांचा विकास (जसे पुण्यातील IT पार्क) नगराच्या विस्ताराला चालना देतो आणि भूमी उपयोजनात बदल घडवतो.

प्रश्न 3: टिपा लिहा.
1. ग्रामीण व नागरी वस्त्यांमधील आंतरक्रिया:
उत्तर: आर्थिक देवाण-घेवाण: ग्रामीण भागातून अन्नधान्य, फळे आणि कच्चा माल (जसे धान्य, भाजीपाला) नागरी भागात पुरवला जातो, तर नागरी भागातून प्रक्रिया केलेले पदार्थ, यंत्रसामग्री आणि सेवा (जसे दुकाने, शिक्षण) ग्रामीण भागात येतात.
स्थलांतर: ग्रामीण भागातील लोक रोजगार, शिक्षण किंवा वैद्यकीय सुविधांसाठी नागरी भागात स्थलांतर करतात, ज्यामुळे दोन्ही भागांमधील आंतरक्रिया वाढते (उदा. गावातून मुंबईत येणारे कामगार).
वाहतूक आणि संचार: रस्ते, रेल्वे आणि इंटरनेट यांसारख्या सुविधांमुळे ग्रामीण आणि नागरी भाग जोडले गेले, ज्यामुळे माल आणि माहितीची देवाण-घेवाण सुलभ होते.
सांस्कृतिक प्रभाव: नागरी भागातील जीवनशैली, फॅशन आणि तंत्रज्ञान ग्रामीण भागात पोहोचते, तर ग्रामीण संस्कृती (जसे लोककला) नागरी भागात लोकप्रिय होते.

2. नागरी वस्तींच्या समस्या:
उत्तर: लोकसंख्येचा दबाव: जास्त लोकसंख्या (उदा. मुंबई) निवास, पाणी आणि वाहतूक यांवर ताण आणते, ज्यामुळे झोपडपट्ट्या वाढतात.
प्रदूषण: औद्योगिक उत्सर्जन, वाहनांचा धूर आणि कचरा यामुळे हवा, पाणी आणि ध्वनी प्रदूषण वाढते.
पायाभूत सुविधांचा अभाव: अपुरी वीज, पाणीपुरवठा, रस्ते आणि कचरा व्यवस्थापन यामुळे नागरिकांचे जीवनमान खालावते.
सामाजिक समस्या: बेरोजगारी, गुन्हेगारी आणि सामाजिक असमानता यांसारख्या समस्या नागरी भागात तीव्र होतात.

3. उपनगरे:
उत्तर: परिभाषा: उपनगरे ही मोठ्या शहरांच्या सीमेवरील छोटी नगरे असतात, जी मुख्य शहरावर अवलंबून असतात (उदा. मुंबईची उपनगरे: भांडुप, कल्याण).
वैशिष्ट्ये: येथे निवासी आणि व्यावसायिक क्षेत्रांचा विकास होतो, परंतु कमी खर्चात राहण्याची सोय असते.
समस्या: वाहतूक कोंडी, अपुरी पायाभूत सुविधा आणि मुख्य शहरावर अवलंबित्व यामुळे उपनगरांमध्ये आव्हाने निर्माण होतात.
उदाहरण: पुण्याची उपनगरे जसे हिंजवडी, जिथे IT उद्योग आणि निवासी क्षेत्रे विकसित झाली आहेत.

4. संमिश्र भूमी उपयोजन:
उत्तर: परिभाषा: एकाच क्षेत्रात निवासी, व्यावसायिक आणि औद्योगिक अशा अनेक प्रकारच्या जमिनीच्या वापराला संमिश्र भूमी उपयोजन म्हणतात.
वैशिष्ट्ये: शहरांमध्ये घरे, दुकाने, कार्यालये आणि कारखाने एकाच परिसरात आढळतात (उदा. मुंबईतील लोअर परेल).
फायदे: जागेचा कार्यक्षम वापर होतो आणि वाहतूक खर्च कमी होतो, कारण सर्व सुविधा जवळ असतात.
तोटे: प्रदूषण, गर्दी आणि कचरा व्यवस्थापनाच्या समस्या निर्माण होतात, कारण विविध उपयोजन एकत्र असतात.

प्र.४. खालील प्रश्नांची उत्‍तरे लिहा.
१) ग्रामीण वस्तीची वैशिष्ट्ये सांगा.
उत्तर: ग्रामीण वस्ती ही मुख्यतः शेती आणि संलग्न व्यवसायांवर आधारित असते. तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• कमी लोकसंख्या घनता: ग्रामीण वस्तीमध्ये लोकसंख्या कमी आणि विखुरलेली असते, ज्यामुळे घरे अंतरावर आढळतात (उदा. महाराष्ट्रातील खेडेगावे).
• शेतीवर आधारित अर्थव्यवस्था: मुख्य व्यवसाय शेती, पशुपालन, मासेमारी किंवा वनउपज संकलन असतो, ज्यामुळे जमिनीचा वापर शेतीसाठी होतो (उदा. पंजाबमधील गावे).
• सामाजिक एकता: ग्रामीण भागात सामाजिक आणि सांस्कृतिक बंध मजबूत असतात, जसे की संयुक्त कुटुंबे आणि गावातील सण-उत्सव (उदा. गावातील जत्रा).
• मर्यादित पायाभूत सुविधा: रस्ते, वीज, पाणीपुरवठा, शाळा आणि रुग्णालये यांसारख्या सुविधा कमी किंवा अपुऱ्या असतात (उदा. दुर्गम डोंगराळ गावे).
• प्राकृतिक संसाधनांवर अवलंबन: पाणी, सुपीक माती आणि जंगल यांसारख्या संसाधनांवर ग्रामीण वस्ती अवलंबून असते, ज्यामुळे ती नद्या किंवा सुपीक जमिनीजवळ आढळते (उदा. गंगा खोऱ्यातील गावे).

२) वस्त्यांचा आकृतिबंध निर्माण होण्यासाठी कोणकोणते घटक कारणीभूत ठरतात ते सोदाहरण स्पष्ट करा.
उत्तर: वस्त्यांचा आकृतिबंध (जसे रेषीय, केद्रोत्सारी) निर्माण होण्यासाठी प्राकृतिक, सामाजिक, आर्थिक आणि वाहतूक यांसारखे विविध घटक कारणीभूत ठरतात. यांचे स्पष्टीकरण आणि उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:

प्राकृतिक घटक:

• नदी आणि पाण्याची उपलब्धता: पाण्याच्या स्रोतांजवळ (जसे गंगा किंवा यमुना नदीकाठी) रेषीय वस्ती आढळते, कारण पाणी शेती आणि दैनंदिन गरजांसाठी आवश्यक आहे.
• हवामान: सौम्य आणि शेतीसाठी पोषक हवामान असलेल्या भागात (जसे किनारी महाराष्ट्र) दाट वस्ती आढळते, तर कोरड्या हवामानात (जसे राजस्थान) वस्ती विरळ असते.
• भूरचना: सपाट जमिनीवर (जसे पंजाबमधील मैदाने) आयताकृती किंवा केदित वस्ती विकसित होते, तर डोंगराळ भागात (जसे हिमालय) विखुरलेली वस्ती आढळते.

सामाजिक घटक:

• सांस्कृतिक आणि धार्मिक एकता: समान संस्कृती किंवा धर्म असलेले लोक एकत्र राहतात, ज्यामुळे विशिष्ट आकृतिबंध तयार होतात (उदा. तीर्थक्षेत्राजवळील गावे जसे नाशिक).
• सुरक्षा: पूर्वी किल्ल्यांजवळ किंवा संरक्षित ठिकाणी (जसे राजस्थानातील गड-किल्ल्यांजवळ) केद्रोत्सारी वस्ती निर्माण झाल्या, कारण येथे संरक्षण मिळायचे.
• सामाजिक बंध: गावातील जाती किंवा कुटुंबांवर आधारित वस्ती (उदा. ग्रामीण भारतातील जाती-आधारित पाडे) विशिष्ट आकृतिबंध तयार करते.

आर्थिक घटक:

• बाजारपेठ आणि व्यापार: व्यापारी केंद्रे किंवा बाजारपेठांजवळ (जसे दिल्लीतील चांदणी चौक) केद्रोत्सारी वस्ती विकसित होते, कारण येथे आर्थिक संधी उपलब्ध असतात.
• औद्योगिक विकास: कारखाने किंवा औद्योगिक क्षेत्रांजवळ (जसे पुण्यातील पिंपरी-चिंचवड) कामगार वस्ती निर्माण होते, ज्यामुळे दाट वस्ती आढळते.
• शेती: सुपीक जमिनीवर शेतीसाठी गावे (जसे कोकणातील गावे) रस्ते किंवा नद्यांलगत रेषीय आकृतिबंधात विकसित होतात.
  वाहतूक आणि संचार:रस्ते आणि रेल्वेमार्ग: राष्ट्रीय महामार्ग किंवा रेल्वेमार्गालगत (जसे मुंबई-पुणे महामार्गाजवळ) रेषीय वस्ती आढळते, कारण वाहतूक सुलभ असते.
• बंदर: किनारी भागातील बंदरांजवळ (जसे मुंबई) केद्रोत्सारी वस्ती विकसित होते, कारण येथे व्यापार आणि नोकऱ्या उपलब्ध असतात.
• संचार सुविधा: आधुनिक संचार सुविधांमुळे (जसे इंटरनेट) ग्रामीण भागातील वस्ती नागरी केंद्रांशी जोडली गेली, ज्यामुळे वस्तीच्या आकृतिबंधात बदल होतो.

प्र.५. फरक लिहा.
१) भूमी उपयोजन आणि भूमी आच्छादन
उत्तर: 

२) ओसाड आणि बिगरशेती भूमी
उत्तर: 

परिच्छेद:
ओसाड भूमी आणि बिगरशेती भूमी यांच्यातील मुख्य फरक त्यांच्या स्वरूप आणि वापरात आहे. ओसाड भूमी ही नैसर्गिकरित्या नापीक आणि अनुत्पादक असते, जिथे सुपीक माती किंवा पाण्याच्या अभावामुळे शेती शक्य नसते, जसे राजस्थानातील वाळवंट किंवा डोंगराळ भागातील खडकाळ जमीन. याउलट, बिगरशेती भूमी ही शेतीऐवजी मानवी गरजांसाठी वापरली जाते, जसे निवासी (घरे), व्यावसायिक (दुकाने) किंवा औद्योगिक (कारखाने) हेतूंसाठी. उदाहरणार्थ, मुंबईतील रस्ते किंवा पुण्यातील IT पार्क हे बिगरशेती भूमीचे उदाहरण आहे. थोडक्यात, ओसाड भूमी नैसर्गिक मर्यादांमुळे अनुपयोगी असते, तर बिगरशेती भूमी मानवी विकासासाठी उपयोगी असते.

३) केंद्रोत्‍सारी वस्‍ती आणि वर्तुळाकार वस्‍ती
उत्तर: 

४) केंद्रित आणि विखुरलेली वस्‍ती
उत्तर: 

प्र.६. सुबक आकृत्‍या काढून नावे द्या.
१) रेषीय वस्‍ती (Linear settlement)
२) केंद्रोत्‍सारी वस्‍ती (Radial settlement)
३) केंद्रित वस्‍ती (Compact settlement)
४) विखुरलेली वस्‍ती (Dispersed settlement)
उत्तर: 

प्र.७. लोणार शहराच्या भूमी उपयोजनात कालानुरूप झालेले बदल तुमच्या शब्‍दात मांडा.
उत्तर: 


लोणार शहराचे दोन नकाशे दिले आहेत. एक नकाशा 2005-06 वर्षाचा आणि दुसरा 2015-16 चा आहे.

हे दोन नकाशे 10 वर्षांच्या कालावधीत झालेल्या भू-वापरामधील बदल दर्शवितात.
खालील बदल नोंदवले गेले आहेत.
लोणार तलावाच्या आकारात कोणताही बदल झालेला नाही.
लोणार शहराने व्यापलेल्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली आहे.
तलावाच्या सभोवतालचे वनक्षेत्र वाढले आहे.
कचरा जमीन/ स्क्रब अंतर्गत क्षेत्र वाढले आहे.
दक्षिणपूर्व मंदिराच्या आसपास कचराकुंडीच्या जागेवर नवीन ग्रामीण रुग्णालय, शासकीय वसतिगृह, शासकीय आयटीआय, तहसील कार्यालय इ. विकसित केले गेले आहे. या नव्याने विकसित झालेल्या क्षेत्राचे नाव कृष्णा नगर असे ठेवले गेले आहे, जे २००-0-०6 च्या नकाशामध्ये नाही.
लोणार शहराच्या ईशान्य दिशेला आणखी दोन इमारती बांधल्या गेल्या आहेत. एक केंद्रीय सार्वजनिक शाळा आणि दुसरे दिवाणी आणि फौजदारी न्यायालय.
लोणार शहराच्या मध्यभागी असलेल्या मंदिराच्या दक्षिणेस रहिवासी क्षेत्र अंगभूत आहे. लोणार सरोवराच्या आणि लोणार शहराच्या दक्षिण-खाण्याच्या सभोवतालच्या सर्व दिशेने एकूणच अंगभूत रहिवासी विरळ वाढत आहे आणि अशा प्रकारे शेतीच्या जमीनीवर अतिक्रमण आहे.

प्र.८. खालील उतारा वाचून प्रश्नांची उत्‍तरे लिहा.
१) दिलेल्या उताऱ्यात कोणकोणत्या मानवी वस्तींचा उल्लेख केलेला आहे?
उत्तर: दिलेल्या उताऱ्यात पाडे, खेडी, छोटी शहरे, मोठी शहरे, सर्वदूर ठिकाणे, नगरे आणि नगरांचे समूह ह्या सर्व मानवी वस्तींचा उल्लेख केलेला आहे.

२) शहरी आणि ग्रामीण भागाचे वर्गीकरण कशाच्या आधारे केले आहे ?
उत्तर: सेटलमेंटचे वर्गीकरण लोकसंख्या, घनता, उच्च ऑर्डरमध्ये प्रवेश आणि लोअर ऑर्डर सेवा, निवडलेली साइट, कार्ये, कायम किंवा तात्पुरते इत्यादींच्या आधारावर केले जाते.

३) ग्रामीण वस्तीत कोणती कार्ये केली जातात?
उत्तर: ग्रामीण वस्तीमध्ये शेती, मासेमारी, खाणकाम, एक किंवा दोन सामान्य स्टोअर ही कामे केली जातात, इत्यादी.

४) निम्न-क्रम सेवा आणि उच्च-क्रम सेवा वस्तीतील फरक सांगा.
उत्तर: वस्ती आणि खेड्यांमध्ये कमी लोकसंख्या आणि कमी ऑर्डर सेवांमध्ये प्रवेश मर्यादित आहे.

– उदाहरणार्थ, खेड्यात फक्त एक किंवा दोन सामान्य स्टोअर असू शकतात. त्यांना लो ऑर्डर सेटलमेंट्स म्हणतात, – मोठ्या महानगरांमध्ये जास्त लोकसंख्या, उच्च घनता आणि उच्च ऑर्डरची अधिक सेवा आहे

– उदाहरणार्थ, मोठ्या महानगरांमध्ये चेन स्टोअर, मॉल्स, विभागीय स्टोअर्स, सुपर मार्केट इत्यादी असू शकतात. त्यांना उच्च ऑर्डर सेटलमेंट म्हटले जाते.