भूगोल Questions Answers Chapter 4 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

प्राथमिक आर्थिक क्रिया

स्वाध्याय

प्र.१. योग्य पर्याय निवडून विधाने पूर्ण करा.
१) उपजीविकेसाठी मुख्यतः वनांतून पदार्थ गोळा करण
उत्तर: ई) विषुववृत्तीय सदाहरित वने

स्पष्टीकरण:
विषुववृत्तीय सदाहरित वने ही अतिशय घनदाट आणि जैवविविधतेने समृद्ध असतात. येथे स्थानिक आदिवासी जमाती फळे, कंदमुळे, औषधी वनस्पती, डिंक, मध, लाख इत्यादी गोळा करून आपला उदरनिर्वाह करतात. त्यामुळे उपजीविकेसाठी पदार्थ गोळा करण्याचा व्यवसाय याच वनांमध्ये प्रामुख्याने आढळतो.

२) मासेमारी क्षेत्रासाठीची सर्वोत्‍तम स्‍थिती
उत्तर: आ) उथळ समुद्र, उष्‍ण-थंड सागरी प्रवाहांचा संगम, प्लवंकांची वाढ, थंड हवामान

३) अक्षांशांशी थेट संबंध नसलेला प्राथमिक व्यवसाय
उत्तर: इ) खाणकाम

स्पष्टीकरण:
बहुतेक प्राथमिक व्यवसाय (जसे की शेती, लाकूडतोड, मासेमारी) हे हवामानावर आणि अक्षांशांवर अवलंबून असतात. परंतु खनिज संपत्तीचे वितरण नैसर्गिकरित्या भूमिगत भूगर्भरचनेवर आधारित असते, अक्षांशांशी त्याचा थेट संबंध नसतो.
म्हणून खाणकाम हा अक्षांशांशी थेट संबंध नसलेला व्यवसाय आहे.

४) विस्‍तृत व्यापारी शेतीची वैशिष्‍ट्ये
उत्तर: आ) एक पीक पद्धती, यंत्राचा वापर, उष्ण कटिबंध, धान्य उत्पादन

स्पष्टीकरण:
विस्तृत व्यापारी शेती ही मुख्यतः खालील वैशिष्ट्यांनी ओळखली जाते:
एक पीक पद्धती: मोठ्या जमिनीत एकाच प्रकारचे पीक घेतले जाते (उदा. गहू, मका).
यंत्रसामुग्रीचा वापर: पेरणीपासून ते कापणीपर्यंत सर्व कामे यंत्राद्वारे केली जातात.
उष्ण कटिबंध किंवा समशीतोष्ण कटिबंधात आढळते.
धान्य उत्पादनावर भर: अन्नधान्याचे व्यापारी उत्पादन होते.

प्र.२. सांगड घालून साखळी पूर्ण करा:
उत्तर:

प्र..३. टिपा लिहा.
१) मळ्याची शेती
उत्तर: मळ्याच्या शेतीमध्ये भांडवलाधिष्ठित व व्यापारी उद्देशाने शेती केली जाते.
उष्ण कटिबंधीय आणि उपोष्ण कटिबंधीय प्रदेशांमध्ये प्रामुख्याने ही शेती आढळते.
मुख्य पीके: चहा, कॉफी, कोको, रबर, मसाले, काजू.
उत्पादन प्रक्रिया, प्रतवारी, व निर्यात या उद्देशाने केली जाते.
भारतात केरळ व कोकण भागात मसाल्याचे मळे प्रसिद्ध आहेत.
प्रमुख देश: भारत, श्रीलंका, मलेशिया, ब्राझील, इंडोनेशिया इत्यादी.

२) मासेमारी व प्राकृतिक घटक
उत्तर: मासेमारी व्यवसाय भूखंड मंच, उथळ समुद्र, थंड-उष्ण प्रवाहांचा संगम, प्लवकांची वाढ यावर अवलंबून असतो.
थंड हवामानात मासे साठवणे सोपे जाते.
दंतूर किनारे माशांना अन्न मिळवण्यासाठी उपयुक्त असतात.
उदा. जपानजवळील क्युरोशियो आणि ओयाशियो प्रवाहाचा संगम मासेमारीस अनुकूल आहे.

३) व्यापारी तत्त्वावरील लाकूडतोड व्यवसाय
उत्तर: समशीतोष्ण सूचीपर्णी वनात एकाच जातीचे वृक्ष असतात, जे सरळ वाढणारे आणि मऊ लाकूड देणारे असतात.
लाकूडतोड सोपी आणि यांत्रिक साधनांनी शक्य होते.
हे लाकूड उद्योगांसाठी उपयुक्त असल्यामुळे व्यापारासाठी मोठ्या प्रमाणात कापले जाते.
व्यापाराच्या हेतूने लाकूड गोळा करून त्यावर प्रक्रिया केली जाते.
अमेरिका, कॅनडा, रशिया यासारख्या देशांत हा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात होतो.

४) शिकार व परिसंस्थेचा ऱ्हास
उत्तर: प्राचीन काळापासून मानव अन्नासाठी शिकार करत होता.
मोठ्या प्रमाणावर शिकारीमुळे अनेक प्राणी नामशेष झाले आहेत किंवा होण्याच्या मार्गावर आहेत.
त्यामुळे आज व्यावसायिक शिकारीवर बंदी आहे.
काही आदिवासी समाज आजही उपजीविकेसाठी मर्यादित शिकार करतात.
अति शिकार केल्यामुळे परिसंस्थेतील जैवसाखळी बिघडते आणि पर्यावरणीय समतोल नष्ट होतो.

प्र.४. भौगोलिक कारणे द्या.
१) भारतात शेती व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात केला जातो.
उत्तर: भारतात उपजाऊ मृदा, विविध हवामान प्रकार, आणि भरपूर पर्जन्य उपलब्ध आहे.
लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे अन्नधान्याची मागणी मोठी आहे.
शेती हा परंपरागत व्यवसाय असल्यामुळे बहुसंख्य लोक या क्षेत्रात कार्यरत आहेत.
सिंचन सुविधा, कृषी धोरणे आणि शेतीसाठी अनुकूल भौगोलिक परिस्थिती यामुळे शेती मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.

२) भारतातील छोटा नागपूर पठारावर खाणकाम व्यवसाय विकसित झाला आहे.
उत्तर: छोटा नागपूर पठार हा भारतातील खनिजांचा सर्वांत समृद्ध भाग आहे.
येथे कोळसा, लोखंड, बॉक्साइट, तांबे यांसारखी खनिजे आढळतात.
खडकांचे स्वरूप, भूपृष्ठाची रचना आणि खनिजांची सघनता यामुळे खाणकामास पोषक परिस्थिती आहे.
औद्योगिक विकासामुळे खाणकामाला मागणीही आहे.

३) कॅनडामध्ये लाकूडतोडीचा विकास झाला आहे.
उत्तर: कॅनडामध्ये समशीतोष्ण सूचीपर्णी वने मोठ्या प्रमाणावर आहेत.
येथे एकाच जातीचे सरळ वाढणारे वृक्ष असतात, जे लाकूडतोडीसाठी योग्य असतात.
दाट वने, मऊ लाकूड आणि वाहतूक व तंत्रज्ञानाची उपलब्धता यामुळे हा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात चालतो.
लाकूड उद्योगांचा मोठा बाजार असल्यामुळे व्यापारी हेतूने लाकूडतोड केली जाते.

४) विस्‍तृत शेती हा व्यापारी शेतीचा प्रकार आहे.
उत्तर: विस्तृत शेतीमध्ये मोठ्या क्षेत्रावर एक पीक घेतले जाते.
या शेतीत यांत्रिकीकरणाचा वापर अधिक असतो.
उत्पादन व्यापारी हेतूने घेतले जाते व त्याचे बाजारपेठेत विक्रीसाठी नियोजन केले जाते.
हेक्टरी उत्पादन कमी असते पण एकूण उत्पादन जास्त असते, त्यामुळे व्यापारी दृष्टिकोन असतो.

५) उष्‍ण कटिबंधीय प्रदेशांपेक्षा समशीतोष्‍ण कटिबंधात लाकूडतोड व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात का चालत असावा?
उत्तर: समशीतोष्ण वनात एकाच जातीचे वृक्ष असतात जे सरळ वाढतात व कापण्यासाठी सोपे असतात.
या वृक्षांचे लाकूड मऊ व हलके असते, जे विविध उद्योगांसाठी उपयुक्त असते.
लाकूडतोडीला पोषक हवामान, वाहतूक सुलभता, आणि यांत्रिकीकरण यामुळे या भागात व्यवसाय मोठ्या प्रमाणात चालतो.
उलट उष्ण कटिबंधीय वनांमध्ये लाकूड कठीण व घनदाट जंगलामुळे लाकूडतोड कठीण असते.

६) शिकारीवर बंदी घालण्यात आली आहे.
उत्तर: अति शिकारीमुळे अनेक प्रजाती नामशेष झाल्या किंवा होण्याच्या मार्गावर आहेत.
जैवविविधतेचा ऱ्हास होतो व परिसंस्थेचा समतोल बिघडतो.
त्यामुळे अनेक देशांनी वन्यजीव संरक्षण कायदे तयार केले आहेत.
पर्यावरण व जैवविविधतेच्या रक्षणासाठी व्यावसायिक शिकारीवर बंदी आवश्यक झाली आहे.

प्र.५. फरक सांगा.
१) विषुववृत्तीय वनांतील लाकूडतोड व समशीतोष्‍ण वनातील लाकूडतोड
उत्तर:

२) मळ्याची शेती आणि विस्‍तृत व्यापारी शेती
उत्तर: 

३) खाणकाम आणि मासेमारी

प्र.६. सविस्‍तर उत्‍तरे लिहा.
१) व्यापारी मासेमारीवर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.
उत्तर: व्यापारी मासेमारीवर खालील नैसर्गिक व मानवी घटक परिणाम करतात:
भूखंड मंच: उथळ समुद्रात प्लवकांची वाढ होते, त्यामुळे मासे भरपूर आढळतात.
सागरी प्रवाहांचा संगम: उष्ण आणि थंड प्रवाह एकत्र आल्याने अन्नसाखळी वाढते.
थंड हवामान: माशांचे संरक्षण सोपे होते, साठवणूक शक्य होते.
दंतूर किनारे: माशांना अन्न व आश्रय मिळतो.
तंत्रज्ञान: आधुनिक नौका, जाळी व शीतगृहे वापरून मासेमारी अधिक कार्यक्षम होते.
कौशल्य व परंपरा: जपान, चीनसारख्या देशांमध्ये परंपरेचा अनुभव लाभतो.
अन्न टंचाई व जमीन अभाव: बेटराष्ट्रांमध्ये मासेमारीला अधिक महत्त्व असते.

२) सखोल उदरनिर्वाहक शेतीबद्दल माहिती लिहा.
उत्तर: सखोल उदरनिर्वाहक शेती ही पूर्व आशियात प्रामुख्याने आढळते.
शेतजमिनीचा आकार लहान असतो.
जमिनीचा पूर्ण उपयोग करून जास्त उत्पादन घेण्याचा प्रयत्न केला जातो.
मानवी श्रम व प्राण्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.
तांदूळ, गहू, बाजरी यासारखी अन्नधान्य पीके घेतली जातात.
भारत, चीन, जपान, कोरिया, श्रीलंका इत्यादी देशांत प्रचलित आहे.

३) मंडई बागायती शेतीची वैशिष्ट्ये लिहा.
उत्तर: ही शेती शहरालगतच्या भागात केली जाते.
भाजीपाला, फळे, दूध, मांस, मासे यांचे उत्पादन होते.
सेंद्रिय व रासायनिक खतांचा वापर केला जातो.
मानवी श्रमासोबत शास्त्रीय व आधुनिक तंत्रज्ञान वापरले जाते.
उत्पादन ताजे असावे लागते, त्यामुळे ट्रकद्वारे रात्रीच्या प्रवासात पोहोचवले जाते.
पुण्याजवळील सासवड, खेडशिवापूर येथून पुण्याला पुरवठा होतो.

४) जगात पशुपालन होणाऱ्या प्रदेशांबद्दल टीप लिहा.
उत्तर: ३०° ते ६०° अक्षवृत्तांदरम्यान पशुपालन प्रामुख्याने होते.
उत्तर गोलार्धात हा व्यवसाय अधिक विकसित आहे.
ऑस्ट्रेलिया, उत्तर अमेरिका व दक्षिण अमेरिका खंडांत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर होतो.
घनदाट जंगल, विषुववृत्तीय हवामान, चाऱ्याची कमतरता असलेल्या भागांमध्ये पशुपालन मर्यादित आहे.
पशुपालन व शेती अनेक ठिकाणी एकत्रितपणे चालतात.

५) खाणकाम व्यवसाय हा खनिजांच्या नैसर्गिक उपलब्‍धतेवर अवलंबून असतो हे स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: खाणकाम हे पूर्णतः खनिज संसाधनांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असते.
भूगर्भातील खडकांमध्ये असणारी खनिजे म्हणजेच या व्यवसायाचे आधारस्थान.
खाणकामाचा अक्षवृत्तांशी थेट संबंध नसतो.
खाणकामासाठी भूगर्भरचना, खनिजांचे प्रकार, भांडवल, मजूर, तंत्रज्ञान आणि वाहतूक व्यवस्था या घटकांची आवश्यकता असते.
खाणकामाच्या ठिकाणी संबंधित उद्योगधंदे व नागरी वसाहती तयार होतात.
उदाहरण: छोटा नागपूर पठार (भारत), खनिज संपन्न भाग.

६) प्राथमिक आर्थिक व्यवसायांची वैशिष्‍ट्ये विस्‍ताराने लिहा.
उत्तर: प्राथमिक व्यवसाय म्हणजे निसर्गावर अवलंबून असलेले व्यवसाय.
यामध्ये शेती, पशुपालन, मासेमारी, लाकूडतोड, खाणकाम, फळे व कंदमुळे गोळा करणे, शिकार यांचा समावेश होतो.
हे व्यवसाय मुख्यतः ग्रामीण भागात आढळतात.
व्यवसायाची स्थिती नैसर्गिक संसाधने, हवामान, भूप्रकृती, पर्जन्य, मृदा इ. वर अवलंबून असते.
हे व्यवसाय प्राथमिक उत्पादन देतात जे पुढील उद्योगांना कच्चा माल म्हणून वापरले जाते.
आजच्या काळातही मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या या व्यवसायांवर अवलंबून आहे.
अनेक देशांमध्ये हे व्यवसाय अर्थव्यवस्थेचा आधार आहेत.

प्र.७. जगाच्या नकाशा आराखड्यामध्ये पुढील बाबी योग्‍य चिन्हांच्या साहाय्याने दाखवून सूची तयार करा.

१) डॉगर बॅंक मत्‍स्यक्षेत्र(Dogger Bank fishing area)
२) आशिया खंडातील वनकटाईचे क्षेत्र(Area of lumbering in Asia) 
३) ऑस्‍ट्रेलियातील पशुपालन क्षेत्र(Area of animal husbandry in Australia) 
४) युरोपमधील शेतीखालील क्षेत्र(An area of agriculture in Europe)
५) अरबी समुद्रातील खाणकाम क्षेत्र (Mining area in Arabian Sea) 
६) नैॠत्‍य अटलांटिकमधील मासेमारी क्षेत्र(Fishing area in South-West Atlantic Ocean)
उत्तर: 

प्र.८. शेती व्यवसायात खंडनिहाय गुंतलेल्‍या लोकसंख्येची २०१८ सालची आकडेवारी खालील तक्‍त्‍यात दिलेली आहे. त्‍या आधारे सुयोग्‍य आलेख काढून विचारलेल्‍या प्रश्नांची उत्‍तरे द्या.

१) कोणत्‍या खंडात १०% पेक्षा कमी लोकसंख्या शेती व्यवसायामध्ये कार्यरत आहे?
२) कोणत्‍या खंडात ४०% पेक्षा जास्‍त लोकसंख्या शेती व्यवसायामध्ये कार्यरत आहे?
३) दिलेल्‍या आकडेवारीकडे बघता, या खंडांना तिथल्‍या आर्थिक विकासाच्या स्‍तरानुसार चढत्‍या क्रमाने लावता येईल काय?

उत्तर:  युरोपमध्ये, १०% पेक्षा कमी लोकसंख्या शेतीमध्ये गुंतलेली आहे.
आफ्रिकेत, ४०% पेक्षा जास्त लोकसंख्या शेतीमध्ये गुंतलेली आहे.
चढत्या क्रमाने खालीलप्रमाणे आहे: