भूगोल Questions Answers Chapter 5 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

द्‌वितीयक आर्थिक क्रिया

स्वाध्याय

प्र.१. साखळी पूर्ण करा.

उत्तर: 

प्र.२. योग्‍य सहसंबंध ओळखा.
(A : विधान, R : कारण)
१) A : मुंबई येथील दमट हवामान सुती वस्‍त्रोद्योगास पूरक
आहे.
R : उद्योगास मोठ्या प्रमाणात पाणी आवश्यक असते.
उत्तर: ड) A आणि R दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

२) A : भारतात औद्योगिक उत्‍पादनांमध्ये विविधता आहे.
R : भारत हा कृषिप्रधान देश आहे.
उत्तर: ड) A आणि R दोन्ही बरोबर आहेत आणि R हे A चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.

प्र.३. भौगोलिक कारणे लिहा.
१) उद्योगधंद्याचे वितरण असमान असते.
उत्तर: उद्योगधंद्याचे वितरण असमान असते, कारण त्यांच्या स्थानिकीकरणावर परिणाम करणारे घटक सर्वत्र समान नसतात. यामध्ये खालील कारणांचा समावेश होतो:

• प्राकृतिक घटक: कच्चा माल, पाणी, वीज, आणि हवामान यांची उपलब्धता विशिष्ट ठिकाणीच जास्त असते, उदा. साखर उद्योग ऊस उत्पादन क्षेत्राजवळ स्थापन होतात.
• आर्थिक घटक: बाजारपेठेची जवळीक, भांडवलाची उपलब्धता, आणि वाहतूक सुविधा यांचा प्रभाव.
• मानवी घटक: कुशल कामगार, लोकसंख्येची घनता, आणि शासकीय धोरणे यांचा प्रभाव.
• भौगोलिक स्थान: किनारी भागात बंदर सुविधांमुळे उद्योगांचे केंद्रीकरण जास्त आढळते, तर अंतर्गत भागात संसाधनांच्या कमतरतेमुळे उद्योग कमी असतात.

२) धनबाद या खनिजबहुल क्षेत्रात लोहपोलाद कारखाने स्‍थापन झालेले आढळतात.
उत्तर: धनबाद येथे लोहपोलाद कारखाने स्थापन होण्याची भौगोलिक कारणे:

• कच्च्या मालाची उपलब्धता: धनबाद परिसरात कोळसा आणि लोहखनिजांचा मोठा साठा उपलब्ध आहे, जे लोहपोलाद उद्योगासाठी आवश्यक कच्चा माल आहे.
• वाहतूक सुविधा: धनबाद येथे रेल्वे आणि रस्ते यांचे चांगले जाळे आहे, ज्यामुळे कच्चा माल आणि तयार मालाची वाहतूक सुलभ होते.
• पाणी आणि वीज पुरवठा: लोहपोलाद उद्योगासाठी आवश्यक पाणी आणि वीज येथे उपलब्ध आहे.
• बाजारपेठेची जवळीक: धनबाद परिसरात औद्योगिक बाजारपेठेची उपलब्धता आणि मागणीमुळे लोहपोलाद उद्योगांचे केंद्रीकरण झाले आहे.

३) कोकणातील रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांत अनेक फळप्रक्रिया उद्योग स्थापन झालेले आढळतात.
उत्तर:  कोकणातील रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांत फळप्रक्रिया उद्योग स्थापन होण्याची भौगोलिक कारणे:

• कच्च्या मालाची उपलब्धता: कोकणात आंबा, काजू, आणि नारळ यासारखी फळे मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत, जी फळप्रक्रिया उद्योगासाठी कच्चा माल आहे.
• नाशवंत स्वरूप: फळे नाशवंत असल्याने त्यांच्यावर त्वरित प्रक्रिया करणे आवश्यक आहे, म्हणून उद्योग कच्च्या मालाच्या जवळ स्थापन होतात.
• हवामान: कोकणातील दमट आणि उष्ण हवामान फळांच्या उत्पादनासाठी अनुकूल आहे, ज्यामुळे कच्चा माल सतत उपलब्ध होतो.
• वाहतूक आणि बाजारपेठ: कोकणातील बंदर सुविधा आणि मुंबईसारख्या मोठ्या बाजारपेठेची जवळीक यामुळे तयार मालाचे वितरण सुलभ होते.

४) दक्षिण अमेरिकेत उद्योगांचा विकास मर्यादित आहे.
उत्तर:  दक्षिण अमेरिकेत उद्योगांच्या विकासाला मर्यादा येण्याची भौगोलिक कारणे:

• प्राकृतिक संसाधनांचे असमान वितरण: दक्षिण अमेरिकेत खनिज आणि इतर संसाधने विशिष्ट भागातच (उदा. ब्राझील, अर्जेंटिना) केंद्रित आहेत, तर इतर भागात संसाधने कमी आहेत.
• प्रतिकूल भूस्वरूप: ॲमेझॉन जंगल आणि अँडीज पर्वत यामुळे वाहतूक आणि उद्योग स्थापनेची सुविधा मर्यादित आहे.
• हवामान: उष्ण आणि दमट हवामान काही उद्योगांसाठी प्रतिकूल आहे, ज्यामुळे औद्योगिक विकास मंदावतो.
• आर्थिक आणि राजकीय अस्थिरता: काही देशांमध्ये आर्थिक मंदी आणि राजकीय अस्थिरतेमुळे भांडवल आणि तंत्रज्ञानाची कमतरता आहे.
• कमी लोकसंख्या घनता: अंतर्गत भागात लोकसंख्या कमी असल्याने बाजारपेठ आणि कामगारांची उपलब्धता मर्यादित आहे.

प्र.४. टिपा लिहा.
१) स्‍थानमुक्‍त उद्योग
उत्तर:  स्थानमुक्त उद्योग असे उद्योग आहेत ज्यांचे स्थानिकीकरण कच्च्या मालाच्या किंवा बाजारपेठेच्या जवळीकीवर अवलंबून नसते.
यामध्ये कच्चा माल आणि तयार माल वजनाने हलका आणि टिकाऊ असतो, ज्यामुळे वाहतूक खर्च कमी होतो.
उदाहरणे: हिरे तासणे, घड्याळ निर्मिती, माहिती तंत्रज्ञान उद्योग.
अशा उद्योगांना आंतरजाल आणि संदेशवहन सुविधांमुळे स्थानाचे महत्त्व कमी झाले आहे.

२) सार्वजनिक उद्योग
उत्तर:  सार्वजनिक उद्योग हे केंद्र किंवा राज्य सरकारच्या मालकीचे असतात.
सरकार भांडवल गुंतवणूक आणि उत्पादनाचे विपणन करते.
उदाहरण: भारत हेवी इलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड (BHEL).
हे उद्योग राष्ट्रीय विकास आणि सामाजिक कल्याणासाठी स्थापन केले जातात.

३) अनुमापी अनुकूलता
उत्तर:  अनुमापी अनुकूलता म्हणजे एका ठिकाणी उद्योग स्थापन झाल्याने इतर उद्योगांना तिथे येण्याचा आर्थिक फायदा होतो.
यामुळे उद्योगांचे केंद्रीकरण होते, जसे की लोहपोलाद उद्योगाजवळ वाहन निर्मिती उद्योग स्थापन होणे.
यामुळे भांडवल, कामगार, आणि सुविधांचा सामायिक वापर होऊन खर्च कमी होतो.
उदाहरण: मुंबई-पुणे औद्योगिक क्षेत्र.

४) वाहतुकीची उद्योगाच्या विकासातील भूमिका
उत्तर:  वाहतूक सुविधा उद्योगाच्या स्थानिकीकरण आणि विकासासाठी महत्त्वाची आहे, कारण ती कच्चा माल आणि तयार मालाच्या वाहतुकीसाठी आवश्यक आहे.
कमी वाहतूक खर्च आणि जलद वाहतूक उद्योगांना फायदेशीर ठरते.
बंदर, रेल्वे, आणि रस्ते यांचे जाळे उद्योगांचे केंद्रीकरण वाढवते, उदा. कोकणातील बंदर सुविधा.
जड आणि नाशवंत मालासाठी जवळची वाहतूक सुविधा आवश्यक आहे, तर हलक्या मालासाठी जलमार्ग किफायतशीर ठरतात.

प्र.५. फरक स्‍पष्‍ट करा.
१) वजनाने हलक्‍या होणाऱ्या पक्‍क्‍या मालाचे उद्योग व वजनाने जड होणाऱ्या पक्‍क्‍या मालाचे उद्योग.
उत्तर:

२) प्राथमिक व द्‌वितीयक व्यवसाय
उत्तर:

३) अवजड व हलके उद्योग
उत्तर:

प्र.६. खालील प्रश्नांची उत्‍तरे लिहा.
१) उद्योगांच्या‍स्‍थानिकीकरणावर प्राकृतिक घटकांचा होणारा परिणाम स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: उद्योगांच्या स्थानिकीकरणावर प्राकृतिक घटकांचा खालीलप्रमाणे परिणाम होतो:

• हवामान: सुसह्य हवामान उद्योगांना अनुकूल आहे, उदा. दमट हवामान कापड उद्योगासाठी उपयुक्त आहे, कारण सूत तुटण्याचे प्रमाण कमी होते. प्रतिकूल हवामान (उदा. अति थंड किंवा कोरडे) उद्योगविकासास अडथळा आणते.
• कच्च्या मालाची उपलब्धता: नाशवंत किंवा जड कच्चा माल (उदा. ऊस, कोळसा) जवळ असल्यास उद्योग त्या क्षेत्रात स्थापन होतात, उदा. साखर कारखाने ऊस उत्पादन क्षेत्राजवळ.
• पाणी आणि वीज पुरवठा: उद्योगांना शीतकरण, धुलाई यासाठी पाणी आणि ऊर्जेसाठी वीज आवश्यक आहे. म्हणून नद्या किंवा जलाशयांजवळ उद्योग स्थापन होतात, उदा. कोळसा खाणींजवळील लोहपोलाद उद्योग.
• भूस्वरूप: सपाट मैदानी प्रदेश उद्योग स्थापनेसाठी अनुकूल आहे, तर डोंगराळ किंवा जंगलमय भागात उद्योग कमी असतात.
• खनिज संसाधने: खनिजांचा साठा असलेल्या भागात खनिज आधारित उद्योग स्थापन होतात, उदा. धनबाद येथील लोहपोलाद उद्योग.

२) साखर उद्योगावर परिणाम करणारे घटक स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: साखर उद्योगावर परिणाम करणारे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• कच्च्या मालाची उपलब्धता: साखर उद्योगासाठी ऊस हा मुख्य कच्चा माल आहे. ऊस नाशवंत आणि जड आहे, त्यामुळे साखर कारखाने ऊस उत्पादन क्षेत्राजवळ स्थापन होतात, उदा. महाराष्ट्रातील सोलापूर.
• वाहतूक सुविधा: ऊस कापणीनंतर त्वरित कारखान्यात पोहोचवणे आवश्यक आहे, कारण वेळ जाण्याने साखरेचे प्रमाण कमी होते. म्हणून रस्ते आणि रेल्वे सुविधा महत्त्वाच्या आहेत.
• पाणी आणि वीज पुरवठा: साखर निर्मितीसाठी मोठ्या प्रमाणात पाणी आणि वीज आवश्यक आहे, ज्यामुळे नद्या किंवा जलाशयांजवळ कारखाने स्थापन होतात.
• बाजारपेठ: साखरेची मोठी मागणी असलेल्या शहरी बाजारपेठेची जवळीक विपणनासाठी उपयुक्त आहे.
• शासकीय धोरण: साखर उद्योगांना कर सवलत आणि सहकारी तत्त्वावर प्रोत्साहन मिळते, उदा. महाराष्ट्रातील सहकारी साखर कारखाने.
• कामगार: साखर उद्योगासाठी अर्धकुशल आणि कुशल कामगारांची आवश्यकता आहे, जी ग्रामीण भागात सहज उपलब्ध आहे.

३) मध्य ऑस्ट्रेलियात उद्योगांच्या मर्यादित विकासास जबाबदार असणारे घटक सविस्तरपणे स्पष्ट करा.
उत्तर: मध्य ऑस्ट्रेलियात उद्योगांच्या मर्यादित विकासास खालील घटक जबाबदार आहेत:

• प्रतिकूल हवामान: मध्य ऑस्ट्रेलियातील कोरडे आणि उष्ण वाळवंटी हवामान उद्योगविकासासाठी प्रतिकूल आहे. यामुळे शेती आणि पाण्याची उपलब्धता मर्यादित आहे.
• कच्च्या मालाची कमतरता: मध्य ऑस्ट्रेलियात खनिजांचा साठा (उदा. सोने, हिरे) आहे, परंतु इतर कच्चा माल (उदा. कृषी उत्पादने) कमी आहे, ज्यामुळे उद्योगांचा विकास मर्यादित आहे.
• कमी लोकसंख्या घनता: मध्य भागात लोकसंख्या अत्यंत कमी आहे, त्यामुळे कामगार आणि बाजारपेठेची उपलब्धता मर्यादित आहे.
• वाहतूक सुविधांचा अभाव: मध्य ऑस्ट्रेलियात रस्ते आणि रेल्वेचे जाळे कमी आहे, ज्यामुळे कच्चा माल आणि तयार मालाची वाहतूक खर्चिक आणि कठीण आहे.
• भूस्वरूप: वाळवंटी आणि खडबडीत भूस्वरूप उद्योग स्थापनेच्या दृष्टीने अडथळा ठरते, कारण सपाट जमीन कमी उपलब्ध आहे.
• आर्थिक मर्यादा: भांडवल आणि तंत्रज्ञानाची कमतरता, तसेच बँकिंग सुविधांचा अभाव यामुळे उद्योगांचा विकास मंदावला आहे.
• शासकीय धोरण: ऑस्ट्रेलियातील औद्योगिक धोरणे प्रामुख्याने किनारी भागांवर (उदा. सिडनी, पर्थ) केंद्रित आहेत, तर मध्य भागाकडे कमी लक्ष दिले जाते.

प्र.७. खालील माहिती नकाशात भरून योग्‍य सूची द्या.
१) ऱ्हूर औद्योगिक क्षेत्र (Ruhr industrial region)
२) जपानमधील एक औद्योगिक क्षेत्र (An industrial region in Japan)
३) दक्षिण आफ्रिकेतील एक औद्योगिक क्षेत्र (An industrial region in South Africa)
४) ऑस्‍ट्रेलियामधील एक औद्योगिक क्षेत्र (An industrial region in Australia)
५) पंचमहासरोवरांजवळील औद्योगिक क्षेत (Industrial region near Great Lakes)