भूगोल Questions Answers Chapter 6 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

तृतीयक आर्थिक क्रिया

स्वाध्याय

प्र.१. साखळी पूर्ण करा.

उत्तर:

प्र.२. योग्‍य पर्याय निवडा.
१) तृतीयक व्यवसाय
उत्तर: ई. माल वाहतूक

२) नैसर्गिक बंद
उत्तर: अ. कोची

३) ट्रान्स ऑस्‍ट्रेलियन लोहमार्ग स्‍थानक
उत्तर: अ. पर्थ–सिडनी

प्र.३. भौगोलिक कारणे लिहा.
१) तृतीयक आर्थिक क्रियांमध्ये सेवा आणि विनिमय यांचा समावेश होतो.
उत्तर: भौगोलिक कारण:
तृतीयक व्यवसाय निसर्गावर आधारित नसून हे सेवा-आधारित असतात. उदा. वाहतूक, विपणन, बँकिंग, टपाल, पर्यटन, व्यापार इ. या सर्व सेवा देतात आणि त्यात वस्तू व सेवांचा विनिमय होतो. त्यामुळं भौगोलिकदृष्ट्या वसलेली वस्ती, रस्ते, बाजारपेठा यांचा प्रभाव तृतीयक क्रियांवर मोठ्या प्रमाणात होतो.

२) हवाई वाहतुकीचे प्रमाण वाढत आहे.
उत्तर: भौगोलिक कारण:
हवाई वाहतुकीसाठी मैदानी प्रदेश, पोषक हवामान, सतत धुके नसलेला परिसर आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची आवश्यकता असते. आजच्या काळात तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे हवाई वाहतूक जलद, सुरक्षित व सोयीची झाली आहे. त्यामुळे मालाची ताजेपणा राखण्यासाठी आणि वेळेची बचत करण्यासाठी हवाई वाहतुकीला अधिक महत्त्व दिले जात आहे.

३) भौगोलिक विविधता ही व्यापारास कारणीभूत असत
उत्तर: भौगोलिक कारण:
जगातील विविध भौगोलिक भागांमध्ये निसर्गसंपत्ती, हवामान, मृदा, खनिज, लोकसंख्या व संसाधने यांचे वितरण असमान आहे. उदा. काही देश अन्नधान्याची निर्यात करतात, तर काही खनिज तेलाची. अशा विविधतेमुळे एकमेकांच्या गरजा भागवण्यासाठी देशांदरम्यान व्यापार होतो. ही असमानता म्हणजेच व्यापारास कारणीभूत भौगोलिक विविधता होय.

प्र.४. टिपा लिहा.
१) संदेशवहनातील कृत्रिम उपग्रहांचे महत्त्व:
उत्तर: कृत्रिम उपग्रह हे आकाशात स्थिरपणे कार्यरत असणारी उपकरणे असून, ते सतत संदेशवहनाचे कार्य करतात.
यांचा उपयोग दूरदूरच्या ठिकाणी माहिती पोहोचवण्यासाठी केला जातो.
हवामान अंदाज, दूरचित्रवाणी प्रसारण, मोबाईल व इंटरनेट सेवा, लष्करी निरीक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि भौगोलिक माहिती संकलन यासाठी उपग्रह अत्यंत उपयुक्त आहेत.
उपग्रहांमुळे जागतिक स्तरावर माहिती संप्रेषण जलद, अचूक आणि सतत शक्य झाले आहे.
भूगोलाच्या अभ्यासात उपग्रह चित्रे, अक्षांश-रेखांश मोजणे, नैसर्गिक आपत्तींचा अभ्यास करणे यासाठी त्यांचा उपयोग होतो.

२) व्यापारातील वाहतुकीची भूमिका
उत्तर: व्यापारासाठी वस्तू आणि सेवा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवणे आवश्यक असते, आणि त्यासाठी वाहतूक महत्त्वाची भूमिका बजावते.
वाहतूक ही तृतीयक आर्थिक क्रिया असून ती व्यापाराला चालना देते.
जलमार्ग, लोहमार्ग, रस्ते व हवाई मार्ग यांचा उपयोग देशांतर्गत व आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी केला जातो.
बंदरे, गोद्या आणि विमानतळांद्वारे आयात-निर्यात सुलभ होते.
वाहतुकीमुळे उत्पादनाची वितरण प्रक्रिया सुलभ होते व बाजारपेठा विस्तारतात.
सागरी वाहतूक सध्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारात सर्वाधिक वापरली जाते, कारण ती खर्चिकदृष्ट्या फायदेशीर असते.

३) पर्यटन आणि राष्‍ट्राचे स्‍थूल उत्‍पादन
उत्तर: पर्यटन हा एक महत्त्वाचा तृतीयक आर्थिक व्यवसाय आहे जो थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार आणि उत्पन्न निर्माण करतो.
अनेक देशांच्या स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्नात (GDP) पर्यटनाचे मोठे योगदान असते.
पर्यटनामुळे हॉटेल, वाहतूक, मार्गदर्शक सेवा, हस्तकला, अन्नपदार्थ, सांस्कृतिक कार्यक्रम यासारख्या विविध सेवा व्यवसायांना चालना मिळते.
उदा. मालदीव, मकाऊ, सेशेल्स, अरुबा या देशांमध्ये GDP मधील २५% पेक्षा जास्त उत्पन्न पर्यटनामुळे मिळते.
पर्यटनामुळे स्थानिक लोकांना रोजगार उपलब्ध होतो व देशाच्या परकीय चलनात वाढ होते.
भौगोलिक स्थान, हवामान, नैसर्गिक सौंदर्य आणि सांस्कृतिक विविधता यांमुळे पर्यटन व्यवसायाचा विकास होतो.

प्र.५. फरक स्‍पष्‍ट करा.
१) द्‌वितीयक व तृतीयक व्यवसाय
उत्तर:

२) चतुर्थक व पंचक व्यवसाय
उत्तर:

३) जलवाहतूक व हवाई वाहतूक
उत्तर:

प्र.६. सविस्‍तर उत्‍तरे लिहा.
१) व्यापारावर परिणाम करणारे घटक कोणते ते स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: व्यापार म्हणजे वस्तू व सेवांची देशांतर्गत किंवा आंतरराष्ट्रीय देवाणघेवाण. व्यापारावर विविध भौगोलिक, सामाजिक व आर्थिक घटकांचा परिणाम होतो. खाली काही महत्त्वाचे घटक दिले आहेत:

१. नैसर्गिक संसाधनांचे असमान वितरण:
संपूर्ण जगात मृदा, खनिज, जल, वने, मनुष्यबळ इ. साधनसंपत्ती समान प्रमाणात उपलब्ध नाही.
उदा. आखाती देशांमध्ये खनिज तेल भरपूर असून ते निर्यात करतात, तर अन्नधान्य इतर देशांकडून आयात करतात.

२. हवामान:
हवामानामुळे पिकांची विविधता निर्माण होते. उदा. उष्ण कटिबंधीय देशात चहा, केळी, कोको यांचे उत्पादन होते व ते निर्यात होते. थंड हवामानातील देश लोकर, मांस इत्यादींची निर्यात करतात.

३. लोकसंख्या व त्याचे वितरण:
जास्त लोकसंख्या असलेल्या देशांत वस्तू व सेवांची मागणी जास्त असते.
कमी लोकसंख्या असलेल्या देशांमध्ये उत्पादन कमी असते, त्यामुळे ते आयातीवर अवलंबून असतात.

४. संस्कृती व परंपरा:
काही देश विशिष्ट उत्पादनांसाठी ओळखले जातात.
उदा. चीनची मातीची भांडी, इराणचे गालिचे, भारताची काश्मिरी शाल व रेशीम यांना आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी मागणी असते.

५. उत्पादन खर्च:
एखाद्या देशात उत्पादन करणे महाग असते, तर काही देशांत स्वस्त. त्यामुळे काही वेळा स्वस्तात आयात करणे फायदेशीर ठरते.

६. निपुणता व कौशल्य:
काही देश विशिष्ट सेवा किंवा उत्पादनात अत्यंत प्रगत असतात.
उदा. इस्रायलची कोरडवाहू शेती, भारताचे माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्र इत्यादी.

७. शासकीय धोरणे:
मुक्त व्यापार धोरण, कर सवलती, आयात-निर्यात नियम, आंतरराष्ट्रीय संबंध यांचा व्यापारावर प्रभाव पडतो.

२) वाहतुकीचा विकास भौगोलिक घटकांवर अवलंबून असतो, स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: वाहतूक ही तृतीयक आर्थिक क्रियेतील अत्यंत महत्त्वाची सेवा आहे. ती माणसे, वस्तू, सेवा आणि उत्पादन एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवण्याचे कार्य करते. वाहतुकीचा विकास हा अनेक भौगोलिक घटकांवर अवलंबून असतो.

• १. भूरचना (Relief):
  समतल, सपाट आणि कमी उंचीच्या भागात रस्ते व लोहमार्ग सहज विकसित करता येतात.
  पर्वतीय, डोंगराळ आणि अतिउंच भागात वाहतूक मार्ग तयार करताना अडथळे येतात.
  उदा. हिमालयीन प्रदेशात रस्ते बनवणे कठीण तर गंगा खोऱ्यात सहज.
• २. हवामान (Climate):
  स्थिर व कोरडे हवामान वाहतुकीस अनुकूल असते.
  वारंवार पाऊस, हिमवृष्टी, धुके, वारे यामुळे वाहतूक अडथळीत होते.
  उदा. धुक्यामुळे हवाई वाहतूक बंद होते.
• ३. वनस्पती आणि जंगलाच्छादन:
  घनदाट अरण्यांमुळे वाहतुकीस अडथळा निर्माण होतो.
  उदा. आफ्रिका व अमेझॉन क्षेत्रातील जंगलांमध्ये रस्ते किंवा लोहमार्ग उभारणे कठीण आहे.
• ४. जलस्रोत व सागरी किनारे:
  नैसर्गिक बंदर असलेल्या भागांत जलवाहतूक अधिक विकसित असते.
  उदा. कोची, मुंबई, विशाखापट्टणम.
• ५. खनिज व आर्थिक साधनांची उपलब्धता:
  जिथे खनिज, औद्योगिक व शेती उत्पादन होते, तिथे वाहतुकीचा जाळा अधिक प्रमाणात तयार होतो.
• ६. वस्ती आणि बाजारपेठ:
  वाहतूक व्यवस्थेचा विकास हा मुख्यतः मानवी वस्ती व बाजारपेठांच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असतो.
  अधिक वस्ती म्हणजे अधिक मागणी आणि अधिक वाहतूक.

३) कोणत्‍याही देशाच्या विकासात वाहतूक व्यवस्‍थेचे स्‍थान का महत्‍त्‍वाचे असते?
उत्तर: वाहतूक ही कोणत्याही देशाच्या आर्थिक, सामाजिक व औद्योगिक विकासाची रीढ मानली जाते. ती केवळ माल व माणसे एक ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी नव्हे, तर उत्पादन, वितरण, व्यापार आणि रोजगार निर्मितीसाठीही अत्यंत महत्त्वाची आहे.

• १. उत्पादन व वितरण सुलभ करणे:
  वाहतूक व्यवस्थेमुळे कच्च्या मालाची वाहतूक उद्योगांकडे आणि तयार मालाची बाजारपेठेकडे सोपी होते. यामुळे उत्पादनाची साखळी चालू राहते.
• २. व्यापाराला चालना:
  आंतरराज्यीय आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापाराला वाहतुकीमुळे गती मिळते. जलमार्ग, रस्ते, हवाई मार्ग यामुळे निर्यात–आयात सुलभ होते.
  उदा. सुएझ व पनामा कालव्यामुळे सागरी व्यापार वाढला आहे.
• ३. रोजगार निर्मिती:
  वाहतूक व्यवस्थेमुळे थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होतो. उदा. ट्रक चालक, कंडक्टर, बंदर कर्मचारी, विमानतळ कर्मचारी, रेल्वे कर्मचारी इ.
• ४. कृषी व औद्योगिक विकास:
  शेतीमाल व उद्योगांचे उत्पादन वेळेत पोहोचण्यासाठी वाहतूक गरजेची असते. रस्ते, रेल्वे यामुळे शेतीमाल बाजारात वेळेवर पोहोचतो.
• ५. पर्यटन उद्योगाचा विकास:
  पर्यटकांना सहज गंतव्यस्थळी पोहोचवण्यासाठी वाहतूक हवीच. चांगली वाहतूक सुविधा असेल तर पर्यटन वाढते, परिणामी स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते.
• ६. राष्ट्रीय एकात्मता व प्रशासन:
  वाहतूक व्यवस्थेमुळे देशाच्या विविध भागांना एकत्र जोडले जाते. आपत्ती काळात मदत पोहोचवण्यासाठी वाहतूक जीवनदायी ठरते.

४) संदेशवहन या तृतीयक व्यवसायाचा विस्‍तार आणि आवाका दिवसेंदिवस वाढत आहे, स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: संदेशवहन हा तृतीयक आर्थिक व्यवसायाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. आधुनिक काळात तो केवळ संवादाचे साधन न राहता माहिती, सुरक्षा, व्यापार, शिक्षण व प्रशासन या सर्व क्षेत्रांचा पाया ठरत आहे.

• १. माहितीच्या युगाची गरज:
  आजचा काळ हा “माहिती युग” म्हणून ओळखला जातो. ज्या व्यक्ती, संस्था किंवा देशाकडे अधिक माहिती आहे, ते अधिक सक्षम असतात. त्यामुळे माहिती मिळविणे व पोहोचविणे अत्यावश्यक बनले आहे.
• २. तंत्रज्ञानाचा वापर:
  दूरध्वनी, मोबाइल, इंटरनेट, ई-मेल, व्हिडीओ कॉल, उपग्रह, सोशल मीडिया यामुळे संदेशवहनाचा वेग व कार्यक्षमता मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे.
• ३. कृत्रिम उपग्रहांचा उपयोग:
  उपग्रहांद्वारे हवामान अंदाज, नैसर्गिक आपत्तींची माहिती, GPS प्रणाली, शिक्षण, शेतीसाठी उपयुक्त माहिती मिळते. यामुळे अनेक क्षेत्रांचा विकास होतो.
• ४. आर्थिक व व्यावसायिक गरज:
  बँकिंग, विमा, ऑनलाइन खरेदी-विक्री, शेअर बाजार, आरोग्य सेवा या सगळ्या क्षेत्रांमध्ये जलद व अचूक संवाद आवश्यक असल्यामुळे संदेशवहन सेवा अत्यावश्यक झाली आहे.
• ५. शिक्षण व प्रशासन:
  ऑनलाइन शिक्षण, ई-गव्हर्नन्स, डिजिटायझेशन यामुळे शासन आणि लोकांमध्ये थेट संवाद शक्य झाला आहे.
• ६. आपत्कालीन परिस्थितीमध्ये उपयोग:
  भूकंप, पूर, वणवा अशा आपत्तीवेळी तातडीची माहिती पाठवण्यासाठी संदेशवहन उपयुक्त ठरते.

प्र.७. खालील माहिती नकाशात भरा व सूची द्या.
१) सागरी वाहतुकीत क्रांतिकारक बदल करणारा एक कालवा (A canal bringing radical change in sea transport.)
२) दोन खंडांदरम्‍यान वाहतूक करणारा लोहमार्ग (Railway connecting two continents.)
३) भारतातील एक आंतरराष्‍ट्रीय विमानतळ (An international airport in India.)
४) भारतातील एक महत्‍त्‍वाचे बंदर (An important port in India.)
उत्तर: 

प्र.८. उताऱ्यावरील प्रश्न
१) पर्यटन क्षेत्राला नियोजनाची आवश्यकता का वाटते?
उत्तर: पर्यटन क्षेत्रात विविध उदयोगांना एकत्रित आणून पर्यटकांच्या विविध गरजा भागवणे आवश्यक असते. ही प्रक्रिया खूप जटिल असते आणि त्यासाठीच ही जटिल प्रक्रिया सोपी करून विविध उद्योगांना एकत्र आणून पर्यटन व्यवसाय आकर्षक करण्यासाठी नियोजनाची आवश्यकता आहे.

२) नियोजनात समुदायांचे महत्त्व काय आहे ?
उत्तर:  ज्या गंतव्यस्थानाचे पर्यटन व्यवसाय विकसित होणार आहे, त्या ठिकाणच्या समुदायाला सहभागी करून घेऊन पर्यटनाचा विकास करणे आवश्यक आहे. याला कारण पर्यटनामुळे त्या क्षेत्रातील पर्यावरण, समाज, संस्कृती आणि आर्थिक विकास अशा चारही घटकांवर परिणाम होतो. हा परिणाम सकारात्मक किंवा नकारात्मक असा दोन्ही असू शकतो. सकारात्मक परिणामात वाढ करून, नकारात्मक परिणाम कमी करून पर्यटन व्यवसाय विकसित करण्यासाठी तेथील नियोजनात स्थानिक समुदायाला सहभागी करून घेणे आवश्यक आहे.

३) नियोजनाचे कोणतेही दोन फायदे सांगा
उत्तर: मर्यादित स्रोतांचा योग्य वापर, उत्पादन, उत्पन्न आणि रोजगार वाढ हे नियोजनाचे दोन फायदे आहेत.

४) यजमान समुदायाच्या अर्थव्यवस्थेवर कोणत्या घटकांचा परिणाम होतो ?
उत्तर:  पर्यटनाच्या गंतव्यस्थानी असणाऱ्या समुदायाच्या अर्थव्यवस्थेवर पर्यटनाचा परिणाम होतो. पर्यटनामुळे स्थानिक साधनसंपत्तीचा वापर होतो. मात्र त्यावर ताणही येतो, पर्यावरणीय समस्या उद्भवतात, सांस्कृतिक देवाणघेवाण वाढते, मात्र त्याचवेळेस आर्थिक उत्पन्न वाढते. रोजगाराच्या नवीन संधी उपलब्ध होतात. अशाप्रकारे गंतव्यस्थानाच्या यजमान समुदायाच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होतो.

५) नियोजन हे दीर्घकालीन कार्य का असते ?
उत्तर: गंतव्यस्थानाच्या श्रेणी सुधारणेत स्थानिक समुदायाचा समावेश करून घेऊन त्यांना पर्यटनासाठी तयार करणे. प्रतिस्पर्थ्यांमधील उत्पादन, उत्पन्न आणि रोजगार वाढीसाठी योजनाबद्ध कार्यक्रम आखणे. पर्यटनाचे सकारात्मक परिणाम वाढवणे आणि नकारात्मक परिणाम कमी करणे. या सर्व क्लिष्ट किंवा जटिल प्रक्रिया असून, त्यामुळेच नियोजन हे दीर्घकालिक असते.