भूगोल Questions Answers Chapter 7 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

प्रदेश आणि प्रादेशिक विकास

स्वाध्याय

प्र.१. अचूक गट ओळखा.

१. १) सातपुडा
२) दख्खन
३) आल्प्स
४) रॉकीज

१) यवतमाळ
२) अमरावती
३) सोलापूर
४) बृहन्मुंबई

१) थर
२) सहारा
३) हिमालय
४) गोबी

१) मराठवाडा
२) खान्देश
३) विदर्भ
४) कोकण

उत्तर: १) मराठवाडा
२) खान्देश
३) विदर्भ
४) कोकण

२.१)मैदाने
२) सरोवर
३) पर्वत
४) पठारे

१) वायुदाब
२) नद्या
३) तापमान
४) आर्द्रता

१) विषुववृत्तीय वने
२) काटेरी वने
३) सुंदरी वने
४) पानझडी वने

१) मासेमारी
२) लाकूडतोड
३) शेती
४) बेकरी

उत्तर: १) विषुववृत्तीय वने
२) काटेरी वने
३) सुंदरी वने
४) पानझडी वने

प्र.२. फरक स्‍पष्‍ट करा.
१) कार्यात्‍मक प्रदेश व औपचारिक प्रदेश

२) प्राकृतिक प्रदेश व राजकीय प्रदेश
उत्तर: 

प्र.३. टिपा लिहा.
1) प्रादेशिक विकासावर परिणाम करणारे घटक
उत्तर:  प्रादेशिक विकास हा अनेक नैसर्गिक व मानवी घटकांवर अवलंबून असतो. खाली काही महत्त्वाचे घटक दिले आहेत:

१. प्राकृतिक घटक:
हवामान, मृदा, पाणी, वनसंपत्ती यांसारखे घटक विकासावर परिणाम करतात.
उदाहरण: सुपीक मृदा असलेले क्षेत्र अधिक कृषी उत्पादन देतात.
२. भौगोलिक स्थान:
बंदरे, नद्या, विमानतळ यांची उपलब्धता असल्यास व्यापार व उद्योगास चालना मिळते.
उदाहरण: मुंबईचे स्थान – व्यापारासाठी अनुकूल.
३. लोकसंख्येचे स्वरूप:
साक्षरता, कार्यक्षमतेचा दर्जा, जन्म-मृत्यू दर यांचा परिणाम उत्पादनक्षमतेवर होतो.
कामगार वर्ग जास्त असलेला प्रदेश अधिक विकसित होतो.
४. आर्थिक घटक:
दरडोई उत्पन्न, औद्योगिक विकास, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या संधी हे घटक महत्त्वाचे.
जिथे अर्थव्यवस्था बळकट, तिथे विकासाचा वेग जास्त.
५. सामाजिक-सांस्कृतिक घटक:
शिक्षणाचा प्रसार, आरोग्य सेवा, लिंग-समानता, सामाजिक सुरक्षा या सुविधा विकासात मदत करतात.
६. राजकीय व प्रशासकीय धोरणे:
शासनाची धोरणे, गुंतवणुकीचे निर्णय, अनुदाने, पायाभूत सुविधा यांच्या प्रभावामुळे विकास वेगवेगळा होतो.
७. तंत्रज्ञान व वाहतूक:
विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा वापर, वाहतूक व संवाद माध्यमांची उपलब्धता विकासासाठी आवश्यक असते.

2) प्रादेशिक असंतुलन कमी करण्याचे धोरण
उत्तर:  प्रादेशिक असंतुलन म्हणजे देशाच्या विविध भागांतील विकासाच्या असमान पातळ्या. हे असंतुलन कमी करण्यासाठी खालील धोरणे राबवली जातात:
१. पायाभूत सुविधांचा विकास:
रस्ते, वीज, पाणी, शिक्षण, आरोग्य सेवा या मूलभूत सुविधा मागास भागांमध्ये उपलब्ध करून देणे.
उदाहरण: दुष्काळग्रस्त किंवा आदिवासी भागांमध्ये योजनाबद्ध सुविधा निर्माण करणे.
२. औद्योगिक विकासाचे विकेंद्रीकरण:
सर्व उद्योग केवळ काही शहरांपुरते मर्यादित न ठेवता, ग्रामीण व मागास भागात उद्योग सुरू करणे.
विशेष आर्थिक झोन (SEZ), MIDC योजना या अंतर्गत प्रोत्साहन देणे.
३. विशेष सहाय्य व अनुदान योजना:
आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ प्रदेशांसाठी केंद्र व राज्य शासनाकडून विशेष निधी व अनुदान.
आदिवासी, डोंगराळ व ओसाड क्षेत्रांना प्राधान्य.
४. शिक्षण व कौशल्य विकास:
मागास भागात साक्षरता वाढविणे, युवकांना प्रशिक्षण देणे, उद्योजकतेला प्रोत्साहन देणे.
रोजगार हमी योजना, PMKVY (प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना) यासारख्या योजनांचा वापर.
५. शासन धोरणातील सुधारणा:
नियोजन आयोग/नीती आयोगमार्फत असमतोल लक्षात घेऊन योजनांची आखणी.
मागास भागांना प्राधान्याने विकास आराखड्यात सामावणे.
६. स्थानिक सहभाग व नियोजन:
स्थानिक प्रशासन व नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा.
लोकसहभागाने क्षेत्राच्या गरजेनुसार योजना राबवणे.

प्र.४. भौगोलिक कारणे लिहा.
१) प्रादेशिक विकास हा प्राकृतिक रचनेवर अवलंबून असतो.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:
हवामान:

• जिथे हवामान अनुकूल असते (माफक तापमान, नियमित पाऊस), तिथे कृषी, उद्योग आणि पर्यटनासाठी पोषक वातावरण तयार होते.
• उदाहरण: कोंकण व पश्चिम महाराष्ट्राचा विकास हवामानामुळे चांगला आहे.

मृदा:

• सुपीक मृदा असलेल्या भागात कृषी उत्पादन वाढते, जेथे मृदा बarren (उपजाऊ नाही) आहे तिथे विकास कमी होतो.
• उदाहरण: गंगा खोरे आणि कृष्णा-गोडावरी खोरे हे सुपीक प्रदेश म्हणून विकसित.

पाणी उपलब्धता:

• नद्यांचे जाळे, जलसिंचनाची सुविधा असलेल्या भागात शेती, कारखाने आणि जीवनमान सुधारते.
• पाण्याअभावी वाळवंटी प्रदेश विकासात मागे पडतो.

भूरचना:

• समतल प्रदेशात रस्ते, वाहतूक, घरे बांधणे सोपे जाते, तर डोंगराळ भागात हे कठीण असते.
• त्यामुळे समतल भूभागात उद्योग व वस्ती विकास वेगाने होतो.

खनिज व वनसंपत्ती:

• जिथे नैसर्गिक साधनसंपत्ती मुबलक आहे (लोह, कोळसा, वने), तिथे उद्योग व रोजगाराच्या संधी वाढतात.
• उदाहरण: झारखंड आणि छत्तीसगड हे खनिजसंपन्न असूनही इन्फ्रास्ट्रक्चर अभावामुळे कमी विकसित.

सागरी किनारा व बंदरे:

• बंदरांजवळ व्यापार सुलभ होतो. अशा प्रदेशात निर्यात-आयात, उद्योग आणि शहरे जलद विकसित होतात.
• उदाहरण: मुंबई, चेन्नई यांसारखी सागरी महानगरे.

२) निरक्षरता, दारिद्र्य यांसारख्या घटकांचा प्रादेशिक विकासावर परिणाम होतो.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:
शिक्षणाचा अभाव (निरक्षरता):

• शिक्षणाअभावी लोकांना आधुनिक तंत्रज्ञान, उत्पादन कौशल्ये आणि माहिती मिळत नाही.
• त्यामुळे ते पारंपरिक, कमी उत्पन्न देणाऱ्या व्यवसायांवर अवलंबून राहतात, ज्यामुळे त्या प्रदेशाचा विकास खुंटतो.

दारिद्र्य (गरीबी):

• दारिद्र्यामुळे लोकांची क्रयशक्ती कमी होते, त्यामुळे बाजारपेठा विकसित होत नाहीत.
• स्थानिक अर्थव्यवस्था अशक्त राहते आणि गुंतवणूकदार आकर्षित होत नाहीत.

आरोग्य व पोषणाचा अभाव:

• दारिद्र्य आणि निरक्षरतेमुळे आरोग्य सेवा आणि पोषण याचा अभाव असतो, त्यामुळे श्रमशक्ती कमकुवत राहते.
• कार्यक्षम मनुष्यबळाचा अभाव असल्याने औद्योगिक किंवा सेवा क्षेत्रातील विकास मर्यादित राहतो.

सामाजिक असमानता व भेदभाव:

• शिक्षण व संपत्तीचा विषम वितरण झाल्यास काही समाजघटक पूर्णपणे विकास प्रक्रियेतून वंचित राहतात.
• त्यामुळे समतोल विकास शक्य होत नाही.

शासन धोरणे अंमलात आणण्यात अडचणी:

• अशा भागांमध्ये लोकांमध्ये जागरूकतेचा अभाव असल्यामुळे विकास योजना प्रभावीपणे अंमलात आणता येत नाहीत.

३) हिमालयीन पर्वतीय प्रदेशाचा विकास फारसा झालेला नाही.
उत्तर: भौगोलिक कारणे:
दुर्गम भौगोलिक रचना:

• हिमालयीन प्रदेशात डोंगराळ, उंच व तीव्र उताराचे भूस्वरूप आहे.
• त्यामुळे रस्ते, इमारती, उद्योगधंदे उभारणे कठीण जाते.

प्रवेशयोग्यतेचा अभाव (Accessibility):

• वाहतूक आणि संपर्काचे साधन मर्यादित असल्यामुळे आर्थिक व सामाजिक उपक्रम कमी प्रमाणात चालतात.
• बंदर, मोठी बाजारपेठ वा विमानतळ यांची अनुपस्थिती विकासास अडथळा ठरते.

नैसर्गिक आपत्तींचा धोका:

• भूकंप, दरड कोसळणे, हिमस्खलन यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींचा मोठा धोका असतो.
• त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्यास उद्योजक टाळाटाळ करतात.

हवामानाची अडचण:

• थंडी अधिक व ऋतूमान अनुकूल नसल्यामुळे कृषी, उद्योग व पर्यटन या क्षेत्रांचा विकास मर्यादित राहतो.

पुरेशी जमीन व संसाधनांचा अभाव:

• सपाट व सुपीक जमीन कमी असल्यामुळे शेती व उद्योगधंदे मर्यादित प्रमाणातच शक्य होतात.
• नैसर्गिक संसाधने असली तरी त्यांचा उपभोग घेणे अवघड असते.

मानवी संसाधनाचा अभाव:

• लोकसंख्या विरळ असून साक्षरता व आरोग्य सुविधा कमी असल्यामुळे कुशल मनुष्यबळाचा अभाव जाणवतो.

प्र.५. सविस्‍तर उत्‍तरे लिहा.
१) प्रदेश कशाला म्‍हणतात?
उत्तर: प्रदेश म्हणजे भूपृष्ठावरील एक असे भौगोलिक क्षेत्र किंवा भाग होय, ज्यामध्ये काही विशिष्ट समान वैशिष्ट्ये आढळतात आणि त्याद्वारे तो भाग इतर भागांपेक्षा स्पष्टपणे वेगळा ओळखता येतो.
प्रदेशाची ओळख ठरवणारी वैशिष्ट्ये:
भौगोलिक स्थान:

• प्रदेशाचे विशिष्ट अक्षांश-रेखांश असतात.

समान वैशिष्ट्ये:

• उदा. हवामान, मृदा, नद्या, भाषा, संस्कृती, वांशिकता, व्यवसाय इत्यादी.

सीमा:

• प्रत्येक प्रदेशाला एक स्पष्ट भौगोलिक किंवा प्रशासकीय सीमा असते.

एकसंधता:

• त्या भागातील वैशिष्ट्ये सारखी असल्यामुळे तो एकसंध प्रदेश मानला जातो.

उदाहरणे:

• प्राकृतिक प्रदेश: हिमालय पर्वतरांग, गंगा खोरे
• राजकीय प्रदेश: महाराष्ट्र राज्य, पुणे जिल्हा
• भाषिक प्रदेश: मराठी भाषिक पट्टा, हिंदी भाषिक पट्टा
• आर्थिक प्रदेश: औद्योगिक प्रदेश, कृषी प्रदेश

२) कोणत्‍या वैशिष्‍ट्यांच्या आधारावर प्रदेश वेगळे केले जातात? उदाहरणे द्या.
उत्तर: प्रदेश वेगळे करताना खालील वैशिष्ट्यांचा विचार होतो:

नैसर्गिक वैशिष्ट्ये: भूरचना, हवामान, मृदा, जलसंपत्ती

• उदा. गंगा खोरे, पश्चिम घाट, रेगुर मृदा प्रदेश

सामाजिक वैशिष्ट्ये: भाषा, वांशिकता, संस्कृती

• उदा. मराठी भाषिक प्रदेश, आदिवासी प्रदेश

आर्थिक वैशिष्ट्ये: व्यवसाय, उद्योग, शेती, दरडोई उत्पन्न

• उदा. कृषिप्रधान प्रदेश (पंजाब), औद्योगिक प्रदेश (मुंबई-पुणे)

राजकीय वैशिष्ट्ये: प्रशासकीय सीमा

• उदा. महाराष्ट्र, कोल्हापूर जिल्हा

३) दरडोई उत्‍पन्न हेप्रादेशिक विकासाचेनिर्देशक नाही, स्‍पष्‍ट करा.

उत्तर: दरडोई उत्पन्न हे केवळ आर्थिक विकास दर्शवते, पण प्रादेशिक विकासाचे सर्वांगीण चित्र देत नाही. कारण:

• हे फक्त आर्थिक पैलू दर्शवते – सामाजिक, शैक्षणिक, आरोग्य सेवा, पर्यावरणीय घटक विचारात घेतले जात नाहीत.
• प्रदेशातील विषमता लपते – काहीजण फार श्रीमंत आणि बाकी गरीब असतील तरीही दरडोई उत्पन्न जास्त दिसते.
• गुणवत्ता विचारात घेतली जात नाही – उत्पन्न किती आहे यापेक्षा जीवनमान, सुरक्षितता, शिक्षणाचे प्रमाण महत्त्वाचे असते.
  • त्यामुळे दरडोई उत्पन्न हे विकासाचे एकमेव मापदंड असू शकत नाही.

प्र.६. कायम पिकांखालील भूमी व स्‍थूल राष्‍ट्रीय उत्‍पन्न यांचा स्‍पिअरमॅनचे गुणानुक्रम सहसंबंधांचा वापर करून सहसंबंध गणना करा व तुमच्या शब्‍दात निष्‍कर्षलिहा. (तक्‍ता ७.५)

उत्तर:  तक्ता क्रमांक ७.५ मधील कायम पिकांखालील भूमी व देशाचे स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न या दोन रकान्यांमधील माहितीला गुणानुक्रम देऊन स्पिअरमॅन गुणानुक्रम सहसंबंध ठरवला गेला तो+०.५८ इतका आला.
यावरून असे दिसते की, कायम पिकांखालील भूमी आणि देशाचे स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न यांमध्ये सकारात्मक सहसंबंध आहे. मात्र हा सहसंबंध तीव्र स्वरूपाचा सहसंबंध नाही. देशाची पिकांखालील भूमी जास्त याचा अर्थ जलसिंचनाच्या सोयी जास्त, कृषी उत्पादन जास्त आणि कृषी उत्पादनांवर आधारित उदयोग यांचे प्रमाणही जास्त. साहजिकच त्यामुळे देशाच्या राष्ट्रीय उत्पन्नात भर पडते.
मात्र देशाच्या राष्ट्रीय उत्पन्नात भर पडण्याचे पिकांखालील क्षेत्र हा एकमेव निकष असत नाही/असू शकत नाही. म्हणूनच या दोन घटकांमधील सहसंबंध सकारात्मक जरी असला, तरी तो साधारण ०.६ च्या आसपास आहे.