भूगोल Questions Answers Chapter 8 Class 12 Bhugol Maharashtra Board Marathi Medium

Question Answers For All Chapters – भूगोल Class 12

भूगोल : स्वरूप व व्याप्ती

स्वाध्याय

प्र.१. अचूक गट ओळखा.
१) अ) भूरूपशास्त्र
हवामानशास्त्र
जैव भूगोल
ऐतिहासिक भूगोल

ब) नकाशाशास्त्र
सर्वेक्षण
माहिती संकलन
GIS/GPS

क) पर्यटन
वनसंवर्धन
वन्य प्राणी संवर्धन
संस्कृती संवर्धन

ड) राजकीय भूगोल
प्राकृतिक भूगोल
लोकसंख्या भूगोल
आर्थिक भूगोल

उत्तर: ब)नकाशाशास्त्र
सर्वेक्षण
माहिती संकलन
GIS/GPS

प्र.२. भौगोलिक कारणे लिहा.
१) मानवी भूगोलाचेस्‍वरूप विभिन्न शाखांशी निगडित आहे.
उत्तर: कारण: मानवी भूगोलामध्ये मानव आणि त्याच्या पर्यावरणाशी असलेले संबंध, तसेच सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक आणि राजकीय घटकांचा अभ्यास केला जातो. यामुळे हे समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, लोकसंख्या शास्त्र आणि इतिहास यासारख्या शाखांशी जोडलेले आहे. उदाहरणार्थ, आर्थिक भूगोल अर्थशास्त्राशी, तर लोकसंख्या भूगोल लोकसंख्या शास्त्राशी संबंधित आहे.

२) भूगोल विषयाचेस्‍वरूप गतिशील आहे.
उत्तर:  कारण: भूगोल हा विषय स्थळ आणि काळ यांच्याशी संबंधित आहे. प्राकृतिक आणि मानवी घटक कालानुरूप बदलतात, जसे की हवामान, लोकसंख्या, भूरूपांची निर्मिती. याशिवाय, तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे (उदा. GIS, GPS) माहिती संकलन आणि विश्लेषणाच्या पद्धती बदलतात, ज्यामुळे भूगोलाचे स्वरूप गतिशील बनते.

३) भूगोल विषयाचेस्‍वरूप द्वैतवादी आहेत.
उत्तर: कारण: भूगोलामध्ये परस्परविरोधी दृष्टिकोनांचा समावेश आहे, ज्याला द्वंद्ववाद म्हणतात. उदाहरणार्थ, निसर्गवाद (निसर्ग मानवावर प्रभाव टाकतो) आणि संभाव्यवाद (मानव निसर्गावर नियंत्रण ठेवू शकतो) यासारखे विरोधी विचार भूगोलात आढळतात. तसेच, संपूर्ण प्रदेशाचा अभ्यास विरुद्ध विशिष्ट विभागांचा अभ्यास यामुळे भूगोलाचे स्वरूप द्वैतवादी बनते.

प्र.३. टिपा लिहा.
१) प्राकृतिक भूगोल विज्ञानाच्या विविध शाखांमधील संबंध.
उत्तर: प्राकृतिक भूगोलामध्ये भूरूपशास्त्र, हवामानशास्त्र, सागरशास्त्र आणि मृदा भूगोल यांचा समावेश आहे.
हे भूशास्त्र, हवामानशास्त्र, जलशास्त्र आणि मृदाशास्त्र यासारख्या शाखांशी संबंधित आहे.
उदाहरणार्थ, भूरूपशास्त्र भूशास्त्राशी, तर हवामानशास्त्र वातावरणीय घटकांशी जोडलेले आहे.

२) भूगोलाच्या शाखा.
उत्तर: प्राकृतिक भूगोल: भूरूपशास्त्र, हवामानशास्त्र, सागरशास्त्र, मृदा भूगोल, जीवभूगोल.
मानवी भूगोल: आर्थिक भूगोल, लोकसंख्या भूगोल, राजकीय भूगोल, सामाजिक भूगोल, ऐतिहासिक भूगोल.
तांत्रिक शाखा: नकाशाशास्त्र, GIS, GPS, सांख्यिकीय भूगोल.

३) भूगोलातील आधुनिक कल.
उत्तर: GIS आणि GPS चा वापर नकाशे तयार करण्यासाठी.
संगणक आणि सांख्यिकीय तंत्रांचा उपयोग माहिती संकलन आणि विश्लेषणासाठी.
पर्यावरणीय बदल, शहरीकरण, लोकसंख्या वृद्धी यांचा अंदाज वर्तवण्यासाठी गणितीय आणि संगणकीय प्रतिकृती.
उपयोजित भूगोलामध्ये पर्यावरण संवर्धन, आपत्ती व्यवस्थापन, नगर नियोजन यांचा समावेश.

४) भूगोल अभ्‍यासासाठी लागणारे कौशल्य.
उत्तर: निरीक्षण: क्षेत्रीय सर्वेक्षण आणि उपग्रहीय प्रतिमांचा वापर.
माहिती संकलन: आलेख, नकाशे, सांख्यिकीय माहिती.
विश्लेषण: सांख्यिकीय पद्धती, सहसंबंध, प्रतिगमन.
सादरीकरण: अहवाल लेखन, नकाशा निर्मिती, GIS/GPS तंत्र.
संगणक कौशल्य: माहिती प्रणाली आणि तंत्रज्ञानाचा वापर.

प्र.४. सविस्‍तर उत्‍तरे लिहा.
१) दैनंदिन जीवन जगताना आपल्‍याला भूगोलाचा कसा उपयोग होतो ते उदाहरणांसह स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: भूगोल हा फक्त नकाशांचा किंवा डोंगर-दऱ्यांचा अभ्यास नसून तो आपल्या दैनंदिन जीवनात खूप उपयुक्त आहे. आपले जगणे, राहणे, प्रवास, शेती, हवामान, पर्यावरण यासारख्या अनेक गोष्टी भूगोलाशी थेट संबंधित आहेत. खाली काही उदाहरणे दिली आहेत:

• १) हवामान व कपड्यांची निवड:
  आपण दररोज घरातून बाहेर पडताना हवामानाकडे लक्ष देतो. उष्ण हवामान असेल तर हलके कपडे वापरतो, थंडी असेल तर गरम कपडे. पावसाळ्यात छत्री किंवा रेनकोट बरोबर ठेवतो. हा सर्व विचार भूगोलाच्या हवामानशास्त्र शाखेवर आधारित असतो.
• २) शेती व पिकांची निवड:
  शेती करताना शेतकरी मृदेचा प्रकार, हवामान, पावसाचे प्रमाण, पाण्याची उपलब्धता यानुसार पिकांची निवड करतो. जसे की, काळी माती असेल तर कापूस, तर दोमट मातीमध्ये तांदूळ लावतात. हे ज्ञान भूगोलातून मिळते.
• ३) प्रवास आणि दिशा ठरवणे:
  एखाद्या नवीन ठिकाणी जायचे असेल तर नकाशा, Google Maps किंवा GPS यांचा वापर करतो. यामध्ये दिशा, अंतर, रस्ते हे सर्व भूगोलाशी संबंधित घटक आहेत.
• ४) आपत्ती व्यवस्थापन:
  पुर, दुष्काळ, भूकंप, चक्रीवादळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींपासून बचाव करण्यासाठी स्थानिक भूगोलाचे ज्ञान आवश्यक असते. कोणत्या भागात धोका अधिक आहे, हे भूगोल सांगतो.
• ५) पर्यावरण रक्षण:
  पर्यावरणाची हानी आणि संवर्धन या दोन्ही गोष्टी भूगोलाच्या मदतीने समजतात. उदा. वृक्षतोड का थांबवावी, जलप्रदूषणाचे परिणाम काय असतात, हे भूगोल आपल्याला शिकवतो.
• ६) शहरी नियोजन:
  शहरातील रस्ते, वस्ती, वाहतूक, उद्योगधंदे इ. नियोजनात भूगोल वापरला जातो. त्यामुळे कोणत्या भागात काय सुविधा असाव्यात हे ठरवणे सोपे होते.

२) भूगोलाचा इतर विषयांशी असलेला संबंध स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: भूगोल हा एक बहुआयामी विषय आहे. तो केवळ निसर्गाशीच संबंधित नाही तर समाज, अर्थव्यवस्था, राजकारण, इतिहास, तंत्रज्ञान इत्यादी विविध विषयांशी थेट संबंधित आहे. भूगोलाची व्याप्ती वाढत असल्यामुळे त्याचे अनेक शाखांशी परस्परसंबंध निर्माण झाले आहेत. खाली या संबंधांची माहिती दिली आहे:

• १) भूगोल आणि भूशास्त्र (Geology):
  भूगोलात जमिनीच्या रचनेचा, भूपृष्ठावरील स्वरूपांचा अभ्यास केला जातो. भूशास्त्र हे जमिनीच्या आतल्या रचनेचा अभ्यास करते. उदा. पर्वत, ज्वालामुखी, भूकंप यांचे कारण समजण्यासाठी दोन्ही विषयांचा अभ्यास उपयोगी पडतो.
• २) भूगोल आणि हवामानशास्त्र (Meteorology):
  हवामान, तापमान, पर्जन्य, वारे यांचा अभ्यास दोन्ही विषयांमध्ये होतो. उदा. पावसाळा केव्हा येतो, कोरडा हवामान कोठे असतो यासाठी हवामानशास्त्र आणि भूगोल एकमेकांना पूरक ठरतात.
• ३) भूगोल आणि समाजशास्त्र (Sociology):
  वस्तीची रचना, लोकांची जीवनशैली, सामाजिक बदल हे भूगोलाच्या मानवी शाखेत अभ्यासले जाते. उदा. आदिवासींची वस्ती जंगलात का असते? — या प्रश्नाचं उत्तर समाजशास्त्रासोबत भूगोल देते.
• ४) भूगोल आणि अर्थशास्त्र (Economics):
  कृषी, उद्योग, व्यापार, साधनसंपत्ती यांचा अभ्यास करताना भूगोल आणि अर्थशास्त्र एकत्र येतात. उदा. एखाद्या भागात उद्योग का फोफावले, यामागे स्थानिक संसाधने, वाहतूक व्यवस्था यांचा अभ्यास भूगोलात केला जातो.
• ५) भूगोल आणि इतिहास (History):
  भूतकाळातील युद्ध, वसाहत, स्थलांतर यांचा अभ्यास करताना भूगोलाची मदत होते. उदा. सिंधू संस्कृती नद्यांच्या आसपास का फोफावली, हे भूगोलातून समजते.
• ६) भूगोल आणि गणित (Mathematics):
  नकाशा काढणे, मोजमाप करणे, स्केल वापरणे, संख्यात्मक विश्लेषण हे गणिताच्या साहाय्याने भूगोलात केले जाते. GIS, GPS यासाठी गणिती अचूकता आवश्यक असते.
• ७) भूगोल आणि संगणक विज्ञान (Computer Science):
  GIS (Geographic Information System), GPS (Global Positioning System), सॅटेलाईट प्रतिमा, नकाशा सॉफ्टवेअर इ. साठी संगणक ज्ञान गरजेचे आहे.
• ८) भूगोल आणि पर्यावरणशास्त्र (Environmental Science):
  नैसर्गिक संसाधने, प्रदूषण, जैवविविधता, शाश्वत विकास यासारख्या विषयांमध्ये भूगोल व पर्यावरणशास्त्र एकत्र येतात.

३) भूगोलाचेस्‍वरूप सविस्‍तर स्‍पष्‍ट करा.
उत्तर: भूगोल हे पृथ्वीवरील नैसर्गिक व मानवी घटकांचा परस्पर संबंधासह अभ्यास करणारे शास्त्र आहे. भूगोलाचे स्वरूप गतिशील, द्वैतवादी व आंतरशाखीय आहे. या विषयात पृथ्वीवरील “कुठे?”, “का?”, “कसे?” आणि “केव्हा?” या प्रश्नांची उत्तरे शोधली जातात.

• १) भौगोलिक घटकांचा अभ्यास:
  भूगोलात पृथ्वीवरील नैसर्गिक घटक (जसे की पर्वत, नद्या, हवामान, मृदा, वनस्पती) तसेच मानवी घटक (शेती, वस्ती, उद्योग, वाहतूक) यांचा अभ्यास केला जातो. या दोन्ही घटकांमधील परस्परसंबंध समजून घेतला जातो.
• २) दोन मुख्य शाखा – प्राकृतिक व मानवी भूगोल:
  प्राकृतिक भूगोल: यात भूपृष्ठ, हवामान, जलप्रणाली, परिसंस्था, मृदा, वनस्पती, प्राणीजीवन इत्यादींचा अभ्यास केला जातो.
• मानवी भूगोल: यात मानवाची सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक क्रिया आणि त्या क्रियांचा भूस्थानाशी असलेला संबंध अभ्यासला जातो.
• ३) गतिशील स्वरूप (Dynamic Nature):
  भूगोलातील घटक सतत बदलत असतात. उदा. हवामान, लोकसंख्या, नगरांचे विस्तार, उद्योगांचे स्थलांतर इ. त्यामुळे भूगोलाचा अभ्यास देखील सतत अद्ययावत होत राहतो.
• ४) द्वैतवादी स्वरूप:
  भूगोलात निसर्ग आणि मानव यांच्यातील संबंधावर दोन भिन्न दृष्टिकोन असतात –
  • निसर्गवाद: निसर्ग मानवावर अधिराज्य करतो.
  • संभाव्यवाद: मानव निसर्गावर तंत्रज्ञानाद्वारे नियंत्रण मिळवू शकतो.
    या दोन दृष्टिकोनांमुळे भूगोलाचे स्वरूप द्वैतवादी बनले आहे.
• ५) ठिकाण आणि कालाचा अभ्यास:
  भूगोलात “कुठे?” आणि “केव्हा?” यावर भर दिला जातो. म्हणजेच भूगोल विशिष्ट ठिकाणाचा व काळाचा विचार करून त्या भागाचा सखोल अभ्यास करतो. उदा. कोणत्या भागात कोणते पीक घेतले जाते व त्यामागील कारणे काय आहेत, हे शोधले जाते.
• ६) प्रयोगशील व विश्लेषणात्मक विषय:
  भूगोलात केवळ माहिती नाही, तर त्या माहितीचे विश्लेषण, नकाशे, आकृती, प्रतिकृती यांचा वापर केला जातो. GIS, GPS, सांख्यिकीय तंत्र, संगणकीय विश्लेषण यामुळे भूगोल एक विज्ञानशाखेसारखा अभ्यासला जातो.
• ७) आंतरशाखीय स्वरूप:
  भूगोलाचा संबंध भूशास्त्र, हवामानशास्त्र, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, इतिहास, गणित, संगणकशास्त्र इत्यादी अनेक विषयांशी आहे. त्यामुळे भूगोलाचा अभ्यास व्यापक आणि सर्वांगीण बनतो.

प्र.५. फरक स्‍पष्‍ट करा.
१) प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल
उत्तर: प्राकृतिक भूगोल:

• पृथ्वीवरील नैसर्गिक घटकांचा अभ्यास, जसे की भूरूप, हवामान, सागर, मृदा, वनस्पती.
• शाखा: भूरूपशास्त्र, हवामानशास्त्र, सागरशास्त्र, जीवभूगोल.
• उदाहरण: पर्वत, नद्या, हवामान प्रकार.

मानवी भूगोल:

• मानव आणि त्याच्या पर्यावरणाशी असलेल्या संबंधांचा अभ्यास, जसे की लोकसंख्या, शेती, उद्योग, संस्कृती.
• शाखा: आर्थिक भूगोल, लोकसंख्या भूगोल, राजकीय भूगोल.
• उदाहरण: शहरीकरण, वाहतूक जाळे, सामाजिक विषमता.
• मुख्य फरक: प्राकृतिक भूगोल नैसर्गिक घटकांवर केंद्रित आहे, तर मानवी भूगोल मानवी क्रिया आणि त्यांच्या परिणामांवर केंद्रित आहे.

२) निसर्गवाद आणि संभाव्यवाद
उत्तर:  निसर्गवाद:

• निसर्ग मानवाच्या जीवनावर नियंत्रण ठेवतो आणि मानवी क्रिया निसर्गाच्या मर्यादांवर अवलंबून असतात.
• उदाहरण: हवामानामुळे शेतीच्या पिकांचे प्रकार ठरतात.

संभाव्यवाद:

• मानव तंत्रज्ञान आणि बुद्धिमत्तेच्या जोरावर निसर्गावर नियंत्रण मिळवू शकतो.
• उदाहरण: हरितक्रांतीमुळे कठीण हवामानातही शेती शक्य झाली.

मुख्य फरक: निसर्गवाद निसर्गाच्या वर्चस्वावर विश्वास ठेवतो, तर संभाव्यवाद मानवाच्या निसर्गावरील नियंत्रणावर विश्वास ठेवतो.

प्र.६. सुबक आकृत्‍या काढा.
१) भूगोलाचा अन्य विषयांशी संबंध
उत्तर:

२) भूगोलाच्या अभ्‍यासासाठी लागणारे कौशल्‍य
उत्तर: