राज्यशास्त्र Important Questions Class 12 Chapter 1 Rajyashastra Maharashtra Board Marathi Medium

Important Questions For All Chapters – राज्यशास्त्र Class 12

१९९१ नंतरचे जग

लहान प्रश्न

1. बर्लिनची भिंत कधी पडली?
उत्तर:- नोव्हेंबर १९८९ मध्ये.

2. सोव्हिएट रशियाचे विघटन कधी झाले?
उत्तर:- १९९१ मध्ये.

3. ‘९/११’ हल्ला कोणत्या देशावर झाला?
उत्तर:- अमेरिकेवर.

4. शीतयुद्ध संपल्यानंतर कोणती व्यवस्था उदयास आली?
उत्तर:- एकध्रुवीय आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था.

5. ‘सॉफ्ट पॉवर’ या संकल्पनेचा अर्थ काय?
उत्तर:- सक्ती न करता इतरांवर प्रभाव टाकण्याची क्षमता.

6. युरोपमधील ‘शेंगेन करार’ कोणत्या वर्षी झाला?
उत्तर:- १९८५ मध्ये.

7. ‘युरो’ हे चलन कोणत्या संघटनेचे आहे?
उत्तर:- युरोपीय संघाचे.

8. ‘ब्रिक्स’ या संघटनेमध्ये भारताशिवाय आणखी कोणते चार देश आहेत?
उत्तर:- ब्राझील, रशिया, चीन, दक्षिण आफ्रिका.

9. सार्क संघटनेची स्थापना कधी झाली?
उत्तर:- १९८५ मध्ये.

10. चीनचा ‘वन बेल्ट वन रोड’ उपक्रम कशासाठी आहे?
उत्तर:- प्रादेशिक आर्थिक सहकार्य व प्रभाव वाढवण्यासाठी.

लांब प्रश्न

1. शीतयुद्धाचा शेवट आणि नव्या राष्ट्रांचा उदय याबद्दल थोडक्यात माहिती द्या.
उत्तर: शीतयुद्ध १९९१ मध्ये सोव्हिएट रशियाचे विघटन झाल्याने संपले. यामुळे अमेरिका आणि सोव्हिएट रशिया यांच्यातील वर्चस्वाची लढाई थांबली. सोव्हिएट रशियाच्या विघटनामुळे अनेक नवीन देश अस्तित्वात आले, जसे की आर्मेनिया, एस्टोनिया, युक्रेन, इ. युरोपमध्ये चेकोस्लोव्हाकियाचे चेक गणराज्य आणि स्लोव्हाक गणराज्य असे दोन देश झाले, तर युगोस्लाव्हियाचे विघटन होऊन क्रोएशिया, सर्बिया, बोस्निया असे देश निर्माण झाले. स्वयंनिर्णयाच्या हक्कावर आधारित वांशिक राष्ट्रवादामुळेही नवीन देशांची निर्मिती झाली, उदा., पूर्व तिमोर, एरिट्रिया.

2. एकध्रुवीय जागतिक व्यवस्थेचा उदय कसा झाला?
उत्तर: शीतयुद्ध संपल्यानंतर सोव्हिएट रशियाचे विघटन झाले आणि द्‌विध्रुवीयता (दोन महासत्तांचे वर्चस्व) संपुष्टात आली. यामुळे अमेरिकेचे जागतिक स्तरावर वर्चस्व वाढले. १९९० मध्ये इराकने कुवेतवर आक्रमण केले तेव्हा अमेरिकेने बहुराष्ट्रीय सैन्याचे नेतृत्व करून कुवेतला मुक्त केले. या विजयाला ‘नवीन जागतिक व्यवस्था’ असे संबोधले गेले. अमेरिकेच्या या कृतीला सोव्हिएट रशिया, चीन, नाटो, इस्राएल, सौदी अरेबिया यांचा पाठिंबा मिळाला. यामुळे अमेरिका एकमेव महासत्ता म्हणून उदयास आली.

3. मानवी हक्क आणि मानवतावादी हस्तक्षेप म्हणजे काय? याबद्दल माहिती द्या.
उत्तर: शीतयुद्धोत्तर काळात मानवी हक्कांबद्दल जागरूकता वाढली. युगोस्लाव्हिया, चेचन्या, पूर्व तिमोर यांसारख्या ठिकाणी वांशिक हिंसाचारामुळे मानवी हक्कांचे उल्लंघन झाले. यामुळे संयुक्त राष्ट्रांनी शांतता राखण्यासाठी हस्तक्षेप केला. उदा., कंबोडिया, सोमालिया येथे शांतता राखण्यासाठी आणि मानवी हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी प्रयत्न केले. १९९० च्या दशकात मानवतावादी हस्तक्षेप वाढला. संयुक्त राष्ट्रांचे मानवाधिकार उच्चायुक्त कार्यालय स्थापन झाले आणि रेड क्रॉस, ऑक्सफॅम यांसारख्या संस्थांनीही मानवी हक्कांसाठी काम केले.

4. दहशतवादाचे स्वरूप कसे बदलले? ९/११ च्या हल्ल्याचे परिणाम काय झाले?
उत्तर: ११ सप्टेंबर २००१ रोजी न्यूयॉर्कच्या वर्ल्ड ट्रेड सेंटर आणि पेंटागनवर अल-कायदाने हल्ला केला, ज्याला ९/११ हल्ला म्हणतात. यामुळे दहशतवादाचे स्वरूप बदलले. पूर्वी दहशतवादी सरकारी संस्थांना लक्ष्य करत होते, पण आधुनिक दहशतवाद धार्मिक विचारसरणीने प्रेरित आहे आणि तो जागतिक पातळीवर कार्यरत आहे. यानंतर बाली (२००२), माद्रिद (२००४), लंडन (२००५), मुंबई (२००८) येथेही असे हल्ले झाले. अमेरिकेने याला प्रत्युत्तर म्हणून ‘दहशतवादविरोधी लढाई’ सुरू केली, ज्यात अफगाणिस्तान (२००१) आणि इराक (२००३) युद्धांचा समावेश होता.

5. सॉफ्ट पॉवर म्हणजे काय? उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
उत्तर: सॉफ्ट पॉवर म्हणजे सैन्याशिवाय, आर्थिक, सांस्कृतिक, सामाजिक साधनांद्वारे इतर देशांवर प्रभाव टाकण्याची क्षमता. अमेरिकेच्या सॉफ्ट पॉवरची उदाहरणे:

• शैक्षणिक कार्यक्रम: अमेरिकेत आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती आणि शिक्षणाच्या संधी.
• आंतरजाल: इंटरनेटद्वारे लोकशाही आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा प्रसार.
• फूड चेन्स: मॅकडोनाल्ड, पिझ्झा हट यांसारख्या जागतिक फास्ट फूड चेन्स.
  यामुळे अमेरिकेची संस्कृती आणि मूल्ये जगभरात पसरली.

6. युरोपीय संघाची स्थापना आणि त्याचे कार्य कसे चालते?
उत्तर: युरोपीय संघाची स्थापना १९५० च्या दशकात युरोपीय कोळसा आणि पोलाद समुदाय (ECSC) आणि युरोपीय आर्थिक समुदाय (EEC) पासून झाली. १९९२ मध्ये मास्त्रीक्त कराराने युरोपीय संघ अधिकृतपणे स्थापन झाला. युरो (€) हे १९ देशांचे चलन आहे, ज्याला युरोझोन म्हणतात.
कार्य:

• युरोपीय आयोग: कायदे सुचवणे आणि धोरणे लागू करणे.
• युरोपीय संसद: ७५१ सदस्य निवडले जातात, कायदे आणि अर्थसंकल्प मंजूर करतात.
• युरोपीय परिषद: राष्ट्राध्यक्ष आणि मंत्र्यांची बैठक, धोरणात्मक नेतृत्व देते.
• युरोपीय न्यायालय: युरोपीय कायद्यांचा अर्थ लावते आणि निवाडा करते.
  यामुळे युरोपमध्ये आर्थिक, सामाजिक, आणि सुरक्षाविषयक सहकार्य वाढले.

7. शेंगेन क्षेत्र म्हणजे काय? त्याचे फायदे सांगा.
उत्तर: शेंगेन क्षेत्र म्हणजे युरोपीय संघातील २२ देश आणि काही गैर-सदस्य देशांचा समावेश असलेला प्रदेश, जिथे अंतर्गत सीमा तपासणीशिवाय मुक्त प्रवास शक्य आहे. १९८५ च्या शेंगेन कराराने याची सुरुवात झाली.
फायदे:

• प्रवाशांना सीमेवर तपासणीला सामोरे जावे लागत नाही.
• व्यापार आणि पर्यटन वाढले.
• युरोपीय देशांमधील सहकार्य आणि एकता वाढली.

8. सार्क (SAARC) आणि बीम्सटेक (BIMSTEC) यांच्याबद्दल थोडक्यात माहिती द्या.
उत्तर:
सार्क: दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना (SAARC) ची स्थापना १९८५ मध्ये झाली. भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, श्रीलंका, नेपाळ, भूटान, मालदीव, आणि २००७ मध्ये अफगाणिस्तान सामील झाला. याचे उद्दिष्ट दक्षिण आशियात संवाद, व्यापार, आणि सहकार्य वाढवणे आहे. २००६ मध्ये SAFTA (मुक्त व्यापार क्षेत्र) लागू झाले.

बीम्सटेक: बे ऑफ बंगाल इनिशिएटिव्ह फॉर मल्टी सेक्टोरल टेक्निकल अँड इकॉनॉमिक को-ऑपरेशन १९९७ मध्ये स्थापन झाली. यात भारत, बांगलादेश, भूटान, नेपाळ, श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड यांचा समावेश आहे. हे दक्षिण आणि दक्षिण-पूर्व आशियाला जोडते आणि आर्थिक विकासाला चालना देते.

9. ब्रिक्स (BRICS) आणि शांघाय सहकार्य संघटना (SCO) यांची माहिती द्या.
उत्तर:

• ब्रिक्स: २००९ मध्ये ब्राझील, रशिया, भारत, चीन यांनी ब्रिक्सची स्थापना केली, आणि २०१० मध्ये दक्षिण आफ्रिका सामील झाला. हे विकसनशील देशांचे गट आहे, ज्यांचा जागतिक अर्थव्यवस्थेवर प्रभाव आहे. ब्रिक्स जी-२० चे सदस्य आहेत आणि आर्थिक सहकार्याला प्रोत्साहन देतात.
• SCO: शांघाय सहकार्य संघटना २००१ मध्ये चीन, रशिया, कझाकस्तान, किरगिझस्तान, ताजिकिस्तान, उझबेकिस्तान यांनी स्थापन केली. २०१६ मध्ये भारत आणि पाकिस्तान सामील झाले. याचे उद्दिष्ट दहशतवादविरोधी सहकार्य, राजकीय संवाद, आणि आर्थिक स्थैर्य आहे.

10. प्रादेशिकतावाद म्हणजे काय? त्याचे शीतयुद्धोत्तर काळातील महत्त्व सांगा.
उत्तर: प्रादेशिकतावाद म्हणजे भौगोलिक किंवा समान हितसंबंधांवर आधारित देश एकत्र येऊन संघटना बनवतात, जसे की युरोपीय संघ, सार्क, बीम्सटेक.
शीतयुद्धोत्तर काळातील महत्त्व:

• युरोपीय संघाने आर्थिक आणि राजकीय एकीकरणाला चालना दिली.
• आशियात ASEAN, सार्क यांनी व्यापार आणि सहकार्य वाढवले.
• रशिया आणि चीन यांनी SCO मार्फत प्रादेशिक प्रभाव वाढवला.
• इंडो-पॅसिफिक प्रदेशाचे महत्त्व भारत, चीन, जपान यांच्यामुळे वाढले.
• प्रादेशिकतावादामुळे देशांमधील संघर्ष कमी होऊन आर्थिक आणि सुरक्षाविषयक सहकार्य वाढले.