Notes Chapter 4 समाजशास्त्र Class 12 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रिया

परिचय

भारतातील समाज बदलाच्या प्रक्रिया या समाजशास्त्राच्या अभ्यासाचा महत्त्वाचा भाग आहेत. या प्रक्रियांमुळे भारतीय समाजात मोठे बदल घडले. या धड्यात आपण खालील प्रमुख प्रक्रियांबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ:

1. औद्योगिकीकरण

2. शहरीकरण

3. आधुनिकीकरण

4. जागतिकीकरण

5. अंकीकृत रूपांतर

१. औद्योगिकीकरण

व्याख्या

• बी. कुप्पुस्वामी: औद्योगिकीकरण म्हणजे मोठ्या प्रमाणात वस्तूंचे उत्पादन, वेगवान वाहतूक आणि संपर्क सुधारण्यासाठी विजेचा व वाफेचा उपयोग.

• फेअरचाईल्ड: उपयोगी विज्ञानाच्या आधारावर तंत्रज्ञानाची प्रगती, यांत्रिक शक्तीने मोठ्या प्रमाणात वस्तूंचे उत्पादन आणि मोठ्या बाजारपेठेचा समावेश.

वैशिष्ट्ये

1. औद्योगिक वाढ: कारखाने आणि उद्योगांच्या संख्येत झपाट्याने वाढ. यामुळे हस्तकौशल्यावर आधारित घरगुती उत्पादन पद्धती बदलून यांत्रिक उत्पादन पद्धती आली.

2. यांत्रिकीकरण: कामाच्या ठिकाणी यंत्रांचा वापर वाढला. यामुळे उत्पादन जलद आणि स्वस्त झाले, पण कामगारांमध्ये उत्पादनापासून परकेपणाची भावना निर्माण झाली.

3. भांडवलकेंद्री उत्पादन: विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे स्वयंचलन वाढले. यासाठी मोठ्या भांडवलाची गरज आहे.

4. श्रमकेंद्री उत्‍पादन: कुशल आणि अकुशल कामगारांची गरज. यासाठी तांत्रिक आणि व्यावसायिक प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्था निर्माण झाल्या.

5. श्रमविभाजन: कामगारांच्या कौशल्य आणि प्रशिक्षणानुसार कामाचे वर्गीकरण. यामुळे वेगवेगळे आर्थिक स्तर आणि कामगार संघटना निर्माण झाल्या.

परिणाम

• कारखान्यांच्या संख्येत वाढ, शहरांचा विस्तार.

• एकत्र कुटुंबांचे विभक्त कुटुंबांत रूपांतर.

• कामगारांमधील परकेपणाची भावना आणि उत्पादनक्षमता वाढ.

२. शहरीकरण

व्याख्या

• अँडरसन: शहरीकरण ही एक दुहेरी प्रक्रिया आहे. खेड्यांतून शहरांकडे स्थलांतर आणि त्यामुळे जीवनशैली, मूल्ये आणि वर्तनपद्धतीत बदल.

• थॉमस वॉरेन: शहरीकरण म्हणजे शेतीशी संबंधित लोकांचे सरकारी, व्यापारी किंवा उत्पादन क्षेत्राकडे स्थलांतर.

• मार्विन ओल्सेन: ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर आणि शहरी समाजात मिसळणे.

वैशिष्ट्ये

1. शहरी केंद्रांकडे होणारे स्थलांतर: कारखान्यांमुळे खेड्यांतून शहरांकडे लोकांचा ओघ वाढला, परिणामी लोकसंख्या आणि घनता वाढली.

2. औद्योगिक विस्तार आणि प्रवास: शहरांमधील औद्योगिक विस्तारामुळे घर आणि कामाच्या ठिकाणी अंतर वाढले. प्रवासासाठी ३-४ तास लागणे सामान्य झाले.

3. समाजाची अनेकविधता: शहरीकरणामुळे विविध जाती, धर्म, लिंग आणि वर्गाचे लोक एकत्र आले. यामुळे सामाजिक निर्बंध कमी झाले.

4. शहरी जीवनशैली: लुईस वर्थ यांनी याला “शहरीवाद – एक जीवनपद्धती” म्हटले. यात व्यक्तिस्वातंत्र्य, तटस्थ नातेसंबंध आणि भौतिकवादी दृष्टिकोन यांचा समावेश आहे.

5. शहरी प्रशासन: नगरपालिका किंवा महानगरपालिकांकडे प्रशासनाची जबाबदारी. वाहतूक, सुरक्षा आणि विकासाचे नियोजन यांचा समावेश.

6. कौशल्याधिष्ठित श्रमविभागणी: कौशल्य आणि प्रशिक्षणानुसार कामाचे वर्गीकरण, जसे की उत्पादन, वितरण, विपणन इत्यादी.

परिणाम

• महानगरांचा उदय, जसे की मुंबई, पुणे, नागपूर.

• परंपरा, धर्म आणि रूढींचा प्रभाव कमी.

• भौतिकवादी आणि व्यक्तिवादी जीवनशैली.

३. आधुनिकीकरण

व्याख्या

• आतालास: आधुनिकीकरण म्हणजे आधुनिक विज्ञानाचा स्वीकार करून उत्कृष्ट आणि समाधानकारक जीवनपद्धतीचा विकास.

वैशिष्ट्ये

1. विज्ञाननिष्ठता: वैज्ञानिक पद्धतीने गोष्टींचे आकलन आणि स्पष्टीकरण. यामुळे प्रायोगिक पुराव्यांना महत्त्व.

2. तर्कनिष्ठ दृष्टिकोन: तर्कावर आधारित स्पष्टीकरण. धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनाऐवजी तर्क आणि इहवादाला प्राधान्य.

3. तंत्रज्ञानातील सुधारणा: तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे उत्पादनात अचूकता आणि कौशल्याचे विशेषीकरण.

4. नवीन कल्पनांचे स्वागत करण्याच स्वातंत्र्य: नवीन मार्गांचा शोध आणि समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी नवकल्पनांचा स्वीकार.

5. चिकित्सक विचारपद्धती: प्रत्येक गोष्टीचे बारकाईने परीक्षण आणि बुद्धिनिष्ठ मूल्यमापन.

परिणाम

• शिक्षणामुळे कालबाह्य समज आणि अंधश्रद्धा कमी.

• वैज्ञानिक विचारसरणीचा विकास.

• परंपरा आणि आधुनिकता यांच्यातील वाद कायम.

४. जागतिकीकरण

व्याख्या

• मार्टिन आलब्राे आणि एलिझाबेथ किंग: जागतिकीकरणामुळे जगातील लोक एकाच वैश्विक समाजाचे सदस्य बनतात.

• अ‍ॅन्थनी गिडेन्: स्थानिक घटनांचा जागतिक पातळीवर आणि जागतिक घटनांचा स्थानिक पातळीवर परिणाम.

• रोलंड रॉबर्टसन: जग जवळ येणे आणि एकतेची तीव्र जाणीव.

वैशिष्ट्ये

1. तत्त्वांची उदारता: बाजारपेठ खुल्या होणे आणि उदारीकरणाची प्रक्रिया.

2. खासगी उद्योग: आरोग्य, विमा, शिक्षण, टेलिकॉम यासारखी क्षेत्रे खासगी उद्योजकांसाठी खुली.

3. नफा मिळवणे: स्पर्धेमुळे नफा वाढला, पण काही क्षेत्रात अतिरिक्त नफेखोरी, जसे की खासगी शिक्षण संस्था.

4. बाजारीकरण: उत्पादन वाढ आणि ग्राहकांसाठी विविध पर्याय उपलब्ध.

5. परस्परावलंबित्‍व: जागतिक अर्थव्यवस्थेमुळे देश परस्परांवर अवलंबून.

6. ज्ञानाचे सामायिकीकरण: तांत्रिक ज्ञानाचे आदान-प्रदान आणि आउटसोर्सिंग, जसे की भारतातील बीपीओ.

परिणाम

• भारत जागतिक अर्थव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग.

• ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संसाधनांचे आदान-प्रदान सुलभ.

• सकारात्मक (नवीन संधी) आणि नकारात्मक (छोट्या उद्योगांवर परिणाम) परिणाम.

५. अंकीकृत रूपांतर

व्याख्या

• बेनन आणि क्राइस: अंकीकृत प्रणाली आणि माध्यमांचा उपयोग करून सामाजिक जीवनात सुधारणा.

• गार्टनर: उद्योगांच्या आकृतिबंधात बदल आणि उत्पन्न वाढवण्यासाठी अंकीकरणाचा उपयोग.

वैशिष्ट्ये

1. संगणकीकरण: शिक्षण, बँकिंग, विपणन यासारख्या क्षेत्रांत संगणकांचा वापर वाढला.

2. सातत्याने बदल : तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे उद्योगांत सतत बदल.

3. वेग आणि अचूकता: डेटा मायनिंग, विश्लेषण आणि व्यवस्थापनामुळे कार्यक्षमता वाढ.

4. तंत्रज्ञानकेंद्रित प्रक्रिया: नवीन तंत्रज्ञानाचा उपयोग, जसे की 5G आणि मायक्रोप्रोसेसर.

5. निर्मितीशीलतेला चालना: कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे नवीन शोध आणि पेटंट्स.

6. ग्राहकांना महत्त्व: ऑनलाइन कर भरणे, प्रवेश, निवडणूक निकाल यांसारख्या सुविधा.

परिणाम

• माहिती आणि सेवांची उपलब्धता वाढली.

• ई-गव्हर्नन्स, ई-कॉमर्स, ई-शिक्षण यांचा प्रसार.

• आव्हाने: छोट्या उद्योगांवर परिणाम, खासगीपणाचा धोका, विपणनावर परिणाम.

भारतीय समाजावरील एकूण परिणाम

1. औद्योगिकीकरण: कारखान्यांमुळे शहरे वाढली, कुटुंबांचे आकार कमी झाले.

2. शहरीकरण: परंपरांचा प्रभाव कमी, भौतिकवादी जीवनशैली.

3. आधुनिकीकरण: वैज्ञानिक दृष्टिकोन, परंपरा आणि आधुनिकता यांच्यातील संघर्ष.

4. जागतिकीकरण: भारत जागतिक अर्थव्यवस्थेचा भाग, सकारात्मक आणि नकारात्मक परिणाम.

5. अंकीकृत रूपांतर: माहिती सुलभ, पण खासगीपणा आणि छोट्या उद्योगांसमोर आव्हाने.