Notes Chapter 6 समाजशास्त्र Class 12 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतातील सामाजिक समस्या

१. सामाजिक समस्यांचे अर्थ आणि स्वरूप

सामाजिक समस्या म्हणजे काय? सामाजिक समस्या ही अशी परिस्थिती आहे ज्यामुळे समाजातील अनेक लोकांच्या गरजा, आकांक्षा किंवा अपेक्षा पूर्ण होत नाहीत. ती समाजातील मोठ्या गटावर परिणाम करते आणि सामूहिक प्रयत्नांनी ती सोडवण्याची गरज असते.

वैशिष्ट्ये:

1. समाजातील अनेक लोकांना प्रभावित करते.
2. सामाजिक संकेतांविरुद्ध असते.
3. सामूहिक उपायांची आवश्यकता असते.

वैयक्तिक समस्यांपेक्षा वेगळेपण: वैयक्तिक समस्या फक्त एका व्यक्तीशी संबंधित असतात (उदा., एकटेपणा), तर सामाजिक समस्या समाजातील अनेकांना भेडसावते (उदा., बेरोजगारी).

२. वृद्धत्वाच्या समस्या

वृद्धत्व म्हणजे काय? वृद्धत्व ही एक नैसर्गिक आणि सतत चालणारी प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये व्यक्तीचे शारीरिक आणि मानसिक बदल होतात. भारतात ६० वर्षांवरील व्यक्तींना वृद्ध मानले जाते.

वृद्धत्वाची कारणे:

1. वाढते आयुष्यमान.
2. कमी होणारा मृत्यूदर.

वृद्धांना भेडसावणाऱ्या समस्या:

1. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य: हाडे, डोळे, हृदय यासारखे आजार आणि नैराश्य, अस्वस्थता.
2. एकटेपणा: नातवाइकांपासून तुटणे, जोडीदाराचा मृत्यू, मुलांचा आधार नसणे.
3. आर्थिक असुरक्षितता: निवृत्तीवेतनाचा अभाव, कुटुंबावर अवलंबित्व.
4. सहानुभूतीचा अभाव: कुटुंबातील व्यस्तता किंवा बाहेरून दुर्लक्ष.
5. वृद्धाश्रमांची कमतरता: कमी संख्या, खराब सुविधा आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन.
6. दुर्बल गट: महिलां, तृतीयपंथी, अपंग वृद्धांना जास्त त्रास.

उपाय:

1. जागृती: वृद्धांच्या गरजांबाबत समाजात संवेदनशीलता निर्माण करणे.
2. कुटुंबाची भूमिका: वृद्धांना आदर, प्रेम आणि सहभाग देणे.
3. सरकारी धोरणे: १९९९ मध्ये राष्ट्रीय वृद्ध कल्याण धोरण जाहीर. आरोग्य सुविधा, वृद्धाश्रम, विमा योजनांचा विस्तार.
4. स्वयंसेवी संस्था: वृद्धांच्या हक्कांसाठी काम करणाऱ्या संस्थांना प्रोत्साहन.
5. समुपदेशन: मानसिक आधारासाठी समुपदेशकांचा उपयोग.

३. बेरोजगारी

बेरोजगारी म्हणजे काय? ज्या व्यक्ती काम शोधतात, उपलब्ध असतात, पण त्यांना नोकरी मिळत नाही, त्यांना बेरोजगार म्हणतात. १५-५९ वयोगटातील लोकांचा यात विचार होतो.

भारतातील बेरोजगारीचे प्रमाण (२०१८):

• ग्रामीण भाग: ५.३%
• शहरी भाग: ७.६%

बेरोजगारीची कारणे:

1. अपुरी कौशल्ये: शिक्षण आणि बाजारातील गरजा यांचा मेळ नसणे.
2. तंत्रज्ञानातील बदल: यंत्रांचा वापर वाढल्याने काही कौशल्ये कालबाह्य.
3. हंगामी रोजगार: शेतीवर अवलंबून असलेल्या भागात काम तात्पुरते.
4. मागणी आणि पुरवठा यातील तफावत: नोकरीच्या संधी कमी आणि उमेदवार जास्त.
5. लिंगभेद: मुलींना शिक्षण आणि नोकरीसाठी कमी प्रोत्साहन.

परिणाम:

1. मनुष्यबळाचा अपव्यय: कुशल-अकुशल व्यक्तींचा उपयोग न होणे.
2. आर्थिक परावलंबित्व: इतरांवर अवलंबून राहणे.
3. मानसिक ताण: नैराश्य, एकटेपणा किंवा आत्महत्येचे विचार.
4. सामाजिक अस्थिरता: गुन्हेगारी आणि असंतोष वाढतो.

उपाय:

1. शिक्षणात सुधारणा: व्यवसायाभिमुख अभ्यासक्रमांचा समावेश.

2. कौशल्य विकास: स्थानिक गरजांनुसार प्रशिक्षण.

3. उद्योग-शिक्षण सहयोग: उद्योगांच्या गरजा लक्षात घेऊन अभ्यासक्रम.

सरकारी योजना:

• महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (२००५): ग्रामीण भागात रोजगार.
• प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना (२०१५): कौशल्य प्रशिक्षण.
• स्टार्टअप इंडिया (२०१६): नवउद्योजकांना प्रोत्साहन.

4. राष्ट्रीय उच्चतर शिक्षा अभियान (RUSA): रोजगारक्षम शिक्षण.

४. शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या

प्रकृती: भारत हा कृषिप्रधान देश आहे, पण शेतकऱ्यांना अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागते, ज्यामुळे आत्महत्येचे प्रमाण वाढते.

कारणे:

1. पर्यावरणीय बदल: अवर्षण, पूर, हवामान बदलामुळे पिकांचे नुकसान.
2. जागतिकीकरण: बाजारीकरण आणि भांडवलशाहीमुळे शेतখेपणा वाढ.
3. कर्जबाजारी: बीटी बियाणे, खत यांच्यासाठी कर्ज आणि त्याची परतफेड न होणे.
4. दुर्लक्ष: शेतीकडे सरकार आणि समाजाचे दुर्लक्ष.
5. जमिनीचे असमान वाटप: काही शेतकऱ्यांकडे पुरेशी जमीन नाही.

परिणाम:

1. कुटुंबावर: आर्थिक आणि भावनिक आधार हरवतो.
2. गावावर: शेतकऱ्यांमध्ये निराशा आणि भीती वाढते.
3. अर्थव्यवस्थेवर: शेतीला प्रोत्साहन मिळत नाही, तरुण शेती सोडतात.
4. सामाजिक वातावरण: गावात असहाय्यता आणि भयाचे वातावरण.

उपाय:

1. पाण्याचे व्यवस्थापन: जलसंधारण आणि सिंचन सुविधा.
2. पिक विमा: नुकसान भरपाईसाठी विमा योजना.
3. आंतरपिक पद्धती: एकाच हंगामात अनेक पिके घेणे.
4. समुपदेशन: शेतकऱ्यांना मानसिक आधार.
5. कर्जमाफी आणि सवलत: कर्जाचा बोजा कमी करणे.
6. शेतकरी ते थेट ग्राहक योजना: मध्यस्थांचे शोषण कमी करणे.

५. घरगुती हिंसाचार

घरगुती हिंसाचार म्हणजे काय? कुटुंबातील कोणत्याही सदस्यांवर (स्त्रिया, मुले, पुरुष, तृतीयपंथी) होणारी शारीरिक, मानसिक किंवा भावनिक हिंसा.

कारणे:

1. पितृसत्ताक व्यवस्था: पुरुषांचे वर्चस्व आणि लिंगभेद.
2. असुरक्षितता: जोडीदाराच्या मनातील असुरक्षितता.
3. परंपरागत संकेत: लिंगाधारित भूमिका आणि अपेक्षा.
4. दुर्बलता: आर्थिक आणि सामाजिक अवलंबित्व.

परिणाम:

1. मानसिक आघात: दीर्घकालीन तणाव, नैराश्य.
2. अपमानाची भावना: स्वाभिमान आणि आत्मविश्वास कमी होतो.
3. उत्पादकता कमी: शारीरिक-मानसिक कमजोरीमुळे कामावर परिणाम.

उपाय:

1. जागृती: घरगुती हिंसाचार अस्वीकार्य असल्याचे शिक्षण.
2. कायदा: भारतीय दंड संहिता (कलम ४९८-अ) आणि महिला पोलिसांची नियुक्ती.
3. स्वयंसेवी संस्था: पीडितांना आधार आणि कायदेशीर मदत.
4. शिक्षण आणि सक्षमीकरण: विशेषतः महिलांचे आर्थिक आणि सामाजिक सक्षमीकरण.
5. ‘बेल बजाओ’ मोहीम (२००८): घरगुती हिंसाचाराविरुद्ध जागृती.

६. व्यसन (मद्य, आंतरजाल, भ्रमणध्वनी)

व्यसन म्हणजे काय? एखाद्या गोष्टीवर शारीरिक किंवा मानसिक अवलंबित्व, ज्यामुळे व्यक्तीचे नुकसान होते.

प्रकार:

1. मद्य/अमली पदार्थ:

• उदा.: तंबाखू, गांजा, भांग, कोडेन, अल्कोहोल.
• परिणाम: कर्करोग, मानसिक आजार, सामाजिक हानी.
• कारणे: तणाव, सामाजिक दबाव, आर्थिक ताण.

2. आंतरजाल:

• उदा.: जुगार, अश्लील साहित्य, सोशल मीडियाचे व्यसन.
• परिणाम: नातेसंबंध बिघडणे, मानसिक अस्वस्थता, आरोग्यावर परिणाम.
• कारणे: माहितीचा स्फोट, सामाजिक प्रतिष्ठा.

3. भ्रमणध्वनी:

• उदा.: सेल्फी, सोशल मीडिया, मेसेजिंग.
• परिणाम: एकटेपणा, अपघात, मानसिक ताण.
• कारणे: अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, सामाजिक दबाव.

उपाय:

1. जागृती: व्यसनाचे दुष्परिणाम समजावून सांगणे.
2. कायदा: धूम्रपान (२००३) आणि तंबाखूवरील बंदी.
3. प्रसारमाध्यमे: हेल्पलाइन, जागृती मोहिमांचा उपयोग.
4. स्वयंसेवी संस्था: व्यसनमुक्ती केंद्रे (उदा., मुक्तांगण, पुणे).
5. समुपदेशन: व्यसनमुक्तीसाठी प्रेरणा आणि मार्गदर्शन.

सामाजिक समस्यांवरील सामान्य उपाय

1. जागृती: समाजात समस्यांबाबत संवेदनशीलता निर्माण करणे.

2.शिक्षण: सामाजिक समस्यांचे मूळ शोधून त्यावर शिक्षण देणे.

3. कायदा: कायदेशीर तरतुदी आणि कडक अंमलबजावणी.

4. स्वयंसेवी संस्था: सामाजिक कार्यकर्ते आणि संस्थांचा सहभाग.

5. समुपदेशन: मानसिक आणि भावनिक आधार देणे.