Question Answers समाजशास्त्र Chapter 3 Class 12 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतीय समाजातील विविधता आणि एकता – Solutions

स्वाध्याय

प्रश्न १

[अ] दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून खालील विधाने पूर्ण करा.

(१) लिंगभाव हा आत्मसात केलेला असतो. (अंगभूत, जनुकीय, आत्मसात केलेला)

(२) सामाजिक असमानतेमुळे फुटीरता वाढीस लागते. (एकता, फुटीरता, एकजिनसीपणा)

[ब] पुढील प्रत्‍येक गटातील चुकीची जोडी ओळखा व दुरूस्त करून लिहा

(१) i) भाषेवर आधारित संघर्ष – भाषावाद
ii) धर्मावर आधारित संघर्ष – दहशतवाद
iii) जातीवर आधारित संघर्ष – जातीयवाद
iv) प्रदेशावर आधारित संघर्ष – प्रदेशवाद

उत्तर: चुकीची जोडी: ii) धर्मावर आधारित संघर्ष – दहशतवाद

          दुरुस्ती: ii) धर्मावर आधारित संघर्ष – सांप्रदायिकवाद

स्पष्टीकरण: धर्मावर आधारित संघर्षाला सांप्रदायिकवाद (communalism) असे संबोधले जाते, कारण दहशतवाद (terrorism) हा धार्मिक संघर्षापेक्षा वेगळा संकल्पना आहे. सांप्रदायिकवाद धर्मांमधील दरी वाढवतो आणि संघर्षाला कारणीभूत ठरतो

 [क]: प्रत्येक विधान वाचा आणि चौकटीत दिलेल्या योग्य संज्ञा ओळखून लिहा.

उत्तर:

1. अर्जित दर्जा

उत्तर:वर्ग

स्पष्टीकरण: अर्जित दर्जा हा सामाजिक स्तर किंवा वर्गाशी संबंधित आहे. दस्तऐवजात (पृष्ठ 12) नमूद केले आहे की, वर्ग हा प्रामुख्याने आर्थिक स्थान, शिक्षण आणि सामाजिक परिस्थितीवर आधारित असतो. त्यामुळे “अर्जित दर्जा” हा “वर्ग” या संज्ञेशी जोडला जातो.

2.सौहार्दपूर्ण संबंधांचे संवर्धन

उत्तर: समानतावाद

स्पष्टीकरण: सौहार्दपूर्ण संबंधांचे संवर्धन हे समानतावादाच्या तत्त्वाशी निगडित आहे, जिथे सर्व व्यक्तींना समान हक्क आणि संधी मिळतात. दस्तऐवजात (पृष्ठ 21) भारतीय संविधानाने सर्व नागरिकांना समानतेचा हक्क दिल्याचे नमूद आहे, ज्यामुळे सामाजिक सौहार्द वाढतो. त्यामुळे “सौहार्दपूर्ण संबंधांचे संवर्धन” हे “समानतावाद” या संज्ञेशी सुसंगत आहे.

 (ड) अधोरेखित शब्दाच्या जागी अचूक शब्द लिहून विधाने पूर्ण करा.

1. जातीवर आधारित संघर्षाला संप्रदायवाद म्हणतात.

• उत्तर: जातीवर आधारित संघर्षाला जातीयवाद म्हणतात.

2.सर्वधर्मसमभाव भारताची एकतेची संकल्पना दर्शवतो.

• उत्तर: सर्वधर्मसमभाव भारताची धर्मनिरपेक्षतेची आणि एकतेची संकल्पना दर्शवतो.

प्रश्न २: टीपा लिहा.

(१) लिंगभावाधारित विविधता

• लिंग आणि लिंगभाव यातील फरक: लिंग (sex) हे जैविक आधारावर ठरते, तर लिंगभाव (gender) ही सामाजिक संकल्पना आहे, जी सामाजिक संस्कार, संस्कृती आणि परंपरांवर अवलंबून असते.
• विविध लिंगभाव: लिंगभावामध्ये स्त्री, पुरुष, तृतीयपंथी, समलैंगिक (लेस्बियन, गे), द्विलैंगिक (बायसेक्शुअल) आणि लिंगभाव सुसंगत नसलेल्या व्यक्तींचा समावेश होतो.
• सामाजिक प्रभाव: लिंगभाव समाजातील कुटुंब, शिक्षण, धर्म, अर्थव्यवस्था आणि राजकारण यासारख्या संस्थांवर परिणाम करतो. उदाहरणार्थ, स्त्री-पुरुष भूमिकांचे सामाजिकीकरण समाजात भेद निर्माण करते.
• भारतीय संदर्भ: भारतीय संविधानाने तृतीयपंथीयांना मान्यता दिली आहे (उदा., Protection of Rights Act, 2019). लिंगभावाधारित जागरूकता वाढवल्याने भेदभाव, हिंसा आणि पूर्वग्रह कमी होतात.
• महत्त्व: लिंगभावाधारित विविधता समाजात समावेशकता वाढवते आणि सर्वांना समान हक्क मिळण्यास मदत करते, ज्यामुळे सामाजिक एकता दृढ होते.

(२) विविधतेतील एकतेचे महत्त्व

• भारतीय समाजाचे वैशिष्ट्य: भारत हा विविध धर्म, भाषा, जाती, प्रादेशिक आणि वांशिक गटांचा देश आहे, तरीही “विविधतेत एकता” हे त्याचे खास वैशिष्ट्य आहे.
• सांस्कृतिक एकीकरण: विविध परंपरा आणि संस्कृतींचे एकत्रीकरण भारतीय समाजाला बळकट करते. उदाहरणार्थ, दिवाळी, ईद, ख्रिसमस यांसारखे सण सर्व समुदाय एकत्र साजरे करतात.
• राष्ट्रीय एकता: विविधतेतील एकता राष्ट्रीय अभिमान आणि एकजुटीला प्रोत्साहन देते. उदाहरणार्थ, कुंभमेळा किंवा अमृतसर येथील सुवर्ण मंदिर यासारख्या स्थळांना सर्व धर्मांचे लोक भेट देतात.
• सामाजिक समावेशकता: विविधतेत एकता सर्व जाती, धर्म, लिंग आणि वर्गांना समान संधी आणि आदर देते, ज्यामुळे सामाजिक तणाव कमी होतो.
• विकासासाठी आवश्यक: एकता सांस्कृतिक वारसा जपते, शांततापूर्ण सहअस्तित्वाला प्रोत्साहन देते आणि आर्थिक, सामाजिक व राजकीय विकासाला चालना देते.

प्रश्न ३: फरक स्पष्ट करा.

(१) प्रादेशिकतावाद आणि भाषावाद

(२) जातीयवाद आणि संप्रदायवाद

प्रश्न ४: खाली दिलेल्या संकल्पना उदाहरणासह स्पष्ट करा.

1. भिन्न लैंगिकता

• स्पष्टीकरण: भिन्न लैंगिकता ही संकल्पना लिंग (sex) आणि लिंगभाव (gender) यांच्याशी संबंधित आहे. ती व्यक्तीच्या लैंगिक अभिमुखता (sexual orientation), लैंगिक अभिव्यक्ती (sexual expression) आणि लैंगिक ओळख (sexual identity) यांचा समावेश करते. यामध्ये समलैंगिकता (गे, लेस्बियन), द्विलैंगिकता (बायसेक्शुअल), आणि तृतीयपंथी (ट्रान्सजेंडर) यांचा समावेश होतो. भिन्न लैंगिकता ही सामाजिक आणि सांस्कृतिक संकल्पना आहे, जी व्यक्तीच्या लैंगिक आणि मानसिक भावनांशी जोडलेली असते. भारतीय समाजात आता भिन्न लैंगिकतेच्या व्यक्तींना मान्यता मिळाली आहे, जसे की 2019 च्या तृतीयपंथी व्यक्तींच्या हक्क संरक्षण कायद्याद्वारे.
• उदाहरण: उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती जी स्वतःला तृतीयपंथी म्हणून ओळखते, तिची शारीरिक लैंगिकता (जसे, पुरुष किंवा स्त्री) आणि मानसिक लिंगभाव (जसे, स्त्री, पुरुष किंवा गैर-द्विमितीय) यांच्यात सुसंगतता नसते. अशा व्यक्तींना समाजात स्वीकारण्यासाठी जागरूकता आणि समानतेची गरज आहे, ज्यामुळे त्यांचे हक्क आणि प्रतिष्ठा जपली जाते.

2. संप्रदायवाद

• स्पष्टीकरण: संप्रदायवाद म्हणजे धर्माच्या आधारावर व्यक्ती किंवा समुदायाची अंध निष्ठा बाळगणे, ज्यामुळे राष्ट्रीय एकतेला बाधा येते. यामुळे धार्मिक समुदायांमध्ये द्वेष, अविश्वास आणि संघर्ष निर्माण होतो. संप्रदायवादामुळे सामाजिक तणाव वाढतो आणि कधीकधी हिंसक दंगलींसारख्या घटना घडतात. भारतासारख्या बहुधर्मी देशात, सर्व धर्मांना समान आदर देण्याची गरज आहे, परंतु संप्रदायवादामुळे धार्मिक भेदभाव आणि फूट पडते. यामुळे राष्ट्रीय एकतेच्या भावनेला धोका निर्माण होतो.
• उदाहरण: उदाहरणार्थ, धार्मिक दंगली, जसे की 1992 च्या बाबरी मशीद प्रकरणानंतर देशात घडलेल्या हिंसक घटना, संप्रदायवादाचे परिणाम दर्शवतात. यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायांमध्ये तणाव निर्माण झाला, ज्याचा परिणाम सामाजिक एकतेवर झाला. संप्रदायवाद टाळण्यासाठी सर्वधर्मसमभाव आणि धर्मनिरपेक्षतेच्या तत्त्वांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न ५ (अ) संकल्पनांची आकृती पूर्ण करा.

उत्तर:-

जातीयवाद

↑

सांप्रदायिकता ← राष्ट्रीय एकात्मतेतील अडथळे → प्रदेशवाद / भाषावाद

↓

आर्थिक विषमता

 (ब): खालील विधान चूक की बरोबर हे सांगून सकारण स्पष्ट करा.

(१) आर्थिक विषमतेचा समाजावर परिणाम होत नाही.

उत्तर: हे विधान चुकीचे आहे.

स्पष्टीकरण: आर्थिक विषमता समाजावर गंभीर परिणाम करते. संपत्तीचे असमान वितरणामुळे श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी वाढते, ज्यामुळे सामाजिक तणाव आणि असंतोष निर्माण होतो. उदाहरणार्थ, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींमध्ये असमानता येते, ज्यामुळे काही गट मागास राहतात. ही असमानता राष्ट्रीय एकतेला धोका निर्माण करते आणि सामाजिक एकतेच्या भावनेला बाधा पोहोचवते.

(२) भारतीय समाजातील दुर्बल घटकांसाठी संविधानिक आणि कायदेशीर तरतुदी या आशादायी ठरतात.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.

स्पष्टीकरण: भारतीय संविधानाने अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, इतर मागास वर्ग आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी विशेष तरतुदी केल्या आहेत, ज्यामध्ये शिक्षण आणि नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण, आर्थिक सहाय्य आणि कल्याणकारी योजना यांचा समावेश होतो. या तरतुदींमुळे सामाजिक आणि आर्थिक उन्नतीसाठी मदत होते आणि समानतेचा मार्ग प्रशस्त होतो.

प्रश्न ६: आपले मत नोंदवा

(१) खेळामधील सहभाग राष्ट्रीय एकात्मतेला कशाप्रकारे उपयोगी ठरेल?

खेळामधील सहभाग राष्ट्रीय एकात्मतेला अनेक प्रकारे उपयोगी ठरतो. खेळ सर्व जाती, धर्म, भाषा आणि प्रादेशिक सीमा ओलांडून लोकांना एकत्र आणतात. उदाहरणार्थ, क्रिकेट किंवा हॉकी सारख्या खेळांमध्ये देशभरातील खेळाडू एकत्र येतात आणि एका ध्येयासाठी खेळतात, ज्यामुळे राष्ट्रीय अभिमान आणि एकतेची भावना निर्माण होते. खेळांमुळे सामाजिक समावेशकता वाढते, आणि खेळाडूंमधील परस्पर सहकार्य आणि मैत्री समाजाला एकजुटीचा संदेश देते. तसेच, खेळांमधील यश देशातील विविध गटांमध्ये सकारात्मक भावना निर्माण करते, ज्यामुळे सामाजिक एकता बळकट होते.

(२) एकता मूल्याच्या दृष्टीने शालेय गणवेशाचे महत्त्व काय?

शालेय गणवेश एकता मूल्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. गणवेश सर्व विद्यार्थ्यांना समान दिसण्यास भाग पाडतो, ज्यामुळे जाती, धर्म, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक स्तरातील फरक लपून जातात. उदाहरणार्थ, एकाच गणवेशात शिकणारे सर्व विद्यार्थी समानतेची भावना अनुभवतात, ज्यामुळे वर्गातील एकता वाढते. गणवेश शिस्त आणि समानतेचा संदेश देतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये परस्पर आदर आणि सहकार्याची भावना निर्माण होते. यामुळे शैक्षणिक वातावरणात सामाजिक सलोखा आणि राष्ट्रीय एकतेचा पाया बळकट होतो.

प्रश्न ७: पुढील प्रश्नाचे उत्तर सविस्तर लिहा (किमान १५०-२०० शब्द)

तुमच्या मते एकता म्हणजे काय? एकतेला बाधक अशा कोणत्याही तीन घटकांची चर्चा करा. एकता वाढविण्यासाठी नागरी आणि आदिवासी लोक एकमेकांना सहकार्य करू शकतील अशा कोणत्याही दोन उपायांचे वर्णन करा. तुमचे मुद्दे उदाहरणासह स्पष्ट करा.

उत्तर: एकता म्हणजे विविधता असलेल्या समाजात परस्पर सहकार्य, आदर आणि एकजुटीची भावना जागवणे होय. ही भावना सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक आणि भौगोलिक भेद विसरून सर्वांना एका सूत्रात बांधते. भारतात “विविधतेत एकता” ही ओळख आहे, जी समान राष्ट्रीय अभिमान आणि मूल्यांवर आधारित आहे. परंतु काही घटक या एकतेला आव्हान देतात.

एकतेला बाधक तीन घटक:

1. जातीयवाद: जातीप्रती अतिनिष्ठा लोकांना समाजापेक्षा आपल्या जातीकडे आकर्षित करते. उदाहरणार्थ, निवडणुकीत जातीय आधारावर मतदानामुळे समाजात दुरावा वाढतो.
2. सांप्रदायिकता: धार्मिक संघर्ष, जसे की दंगली, एकतेला धोका निर्माण करतात. उदाहरणार्थ, इतिहासातील काही धार्मिक दंगले यामुळे समाजात तणाव निर्माण झाले.
3. आर्थिक विषमता: श्रीमंत आणि गरीब यांच्यातील दरी सामाजिक तणाव वाढवते. उदाहरणार्थ, शहरी भागातील मौल संस्कृती ग्रामीण भागापासून वंचित ठेवते.

एकता वाढविण्यासाठी उपाय:

1. सांस्कृतिक उत्सव: नागरी आणि आदिवासी लोक एकत्र येऊन सांस्कृतिक कार्यक्रम, जसे की खाद्य महोत्सव, आयोजित करू शकतात. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील गणेशोत्सवात आदिवासी नृत्यांचा समावेश केल्यास एकता वाढेल.
2. संयुक्त शैक्षणिक उपक्रम: आदिवासी आणि नागरी विद्यार्थ्यांसाठी कार्यशाळा आयोजित करणे. उदाहरणार्थ, आदिवासी संस्कृतीवर आधारित प्रकल्पांमुळे परस्पर समज वाढेल.

या उपायांमुळे समाजात समरसता आणि एकता प्रस्थापित होईल.