Question Answers समाजशास्त्र Chapter 4 Class 12 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रिया – Solutions

स्वाध्याय

प्रश्न १

(अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून खालील विधाने पूर्ण करा.

१. कामांच्या पद्धती सुरळीत बनवण्यासाठी संगणकीय प्रणालींचा उपयोग करण्यास अंकीकृत रूपांतर म्हणतात.

(औद्योगिकीकरण, जागतिकीकरण, अंकीकृत रूपांतर).

२. शहरी जीवनशैलीचे व्यक्तिनिरपेक्षता हे वैशिष्ट्य आहे. (एकरूपता, एकजीव, व्यक्तिनिरपेक्षता).

(ब) पुढील प्रत्येक गटातील चुकीची जोडी ओळखा व दुरुस्त करून लिहा.

(१) i) स्पर्धात्मक बाजारपेठ – संगणकीकरण

ii) शहरांची वाढ – शहरीकरण

iii) उत्‍पादनात वाढ – औद्योगिकीकरण

iv) तंत्रज्ञानाचा संपूर्ण रूपांतरासाठी केलेला उपयोग – अंकीकृत रूपांत

उत्तर:-

(१) i) स्पर्धात्मक बाजारपेठ – संगणकीकरण

• चुकीची जोडी: स्पर्धात्मक बाजारपेठ – संगणकीकरण
• दुरुस्ती: स्पर्धात्मक बाजारपेठ – जागतिकीकरण
• स्पष्टीकरण: स्पर्धात्मक बाजारपेठ ही जागतिकीकरणाशी संबंधित आहे, कारण जागतिकीकरणामुळे बाजारपेठा खुल्या होऊन स्पर्धा वाढली आहे. संगणकीकरण हे अंकीकृत रूपांतराशी संबंधित आहे.

ii) शहरांची वाढ – शहरीकरण

• बरोबर जोडी: ही जोडी योग्य आहे.
• स्पष्टीकरण: शहरीकरण ही प्रक्रिया ग्रामीण भागातून शहरांकडे स्थलांतर आणि शहरांचा विस्तार यांच्याशी संबंधित आहे.

iii) उत्पादनात वाढ – औद्योगिकीकरण

• बरोबर जोडी: ही जोडी योग्य आहे.
• स्पष्टीकरण: औद्योगिकीकरणामुळे यांत्रिक उत्पादन प्रक्रिया वाढतात, ज्यामुळे उत्पादनात वाढ होते.

iv) तंत्रज्ञानाचा संपूर्ण रूपांतरासाठी केलेला उपयोग – अंकीकृत रूपांतर

• बरोबर जोडी: ही जोडी योग्य आहे.
• स्पष्टीकरण: अंकीकृत रूपांतरामध्ये तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून माहितीचे संगणकीय प्रणालीत रूपांतर केले जाते, ज्यामुळे कार्यप्रणालीत सुधारणा होते.

(क) प्रत्‍येक विधान वाचा आणि चौकटीत दिलेल्या योग्य संज्ञा ओळखून लिहा

.

(१) FYJC च्या प्रवेशांसाठी महानगरांमधील संगणकीय प्रणालींद्वारे होणाऱ्या प्रक्रिया

उत्तर :- अंकीकृत रूपांतर

(२) उत्‍पादन प्रक्रियेतील यांत्रिकीकरण

उत्तर :- औद्योगिकीकरण

(ड) अधोरेखित शब्द बदलून वाक्य पूर्ण करा.

(१) औद्योगिक क्रांती सोळाव्या शतकात घडून आली.

उत्तर:-औद्योगिक क्रांती अठराव्या शतकात घडून आली.

(२) LPG धोरण श्रीमती इंदिरा गांधी यांनीअंमलात आणले.

उत्तर:- LPG धोरण डॉ. मनमोहन सिंग यांनी अंमलात आणल.

प्रश्न २: टीपा लिहा.

(१) अंकीकृत रूपांतराचे नकारात्मक परिणाम:

1. छोट्या उद्योगांवर परिणाम: अंकीकृत रूपांतरामुळे मोठ्या उद्योगांचा प्रभाव वाढला, ज्यामुळे छोटे उद्योग स्पर्धेत मागे पडले.
2. विपणनावर परिणाम: डिजिटल विपणनामुळे पारंपरिक विपणन पद्धतींवर विपरीत परिणाम झाला, ज्यामुळे स्थानिक व्यवसायांना आव्हाने निर्माण झाली.
3. ग्राहकांच्या वर्तनात बदल: ग्राहक अधिक भौतिकवादी झाले, आणि ऑनलाइन खरेदीमुळे वैयक्तिक खरेदीच्या अनुभवात बदल झाला.
4. नोकरीच्या संधींवर परिणाम: काही क्षेत्रांत स्वयंचलनामुळे कामगारांची गरज कमी झाली, ज्यामुळे बेरोजगारी वाढली.
5. खासगीपणाचा धोका: अंकीकृत माहितीच्या वाढीमुळे व्यक्तीच्या खासगी जीवनाला धोका निर्माण झाला.
6. उत्पादकतेची जबाबदारी: अंकीकृत तंत्रज्ञानामुळे उत्पादकतेची जबाबदारी वाढली, ज्यामुळे तणाव वाढला.
7. आभासी जगातील जोखीम: सायबर गुन्हे, डेटा चोरी आणि ऑनलाइन फसवणुकीसारख्या समस्या वाढल्या.

(२) औद्योगिकीकरणाचे परिणाम:

1. कारखान्यांची वाढ: औद्योगिकीकरणामुळे कारखान्यांची संख्या वाढली, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन शक्य झाले.
2. शहरीकरणाला चालना: कारखान्यांच्या आसपास लोकसंख्या वाढली, ज्यामुळे शहरांचा विस्तार झाला आणि महानगरे निर्माण झाली.
3. कुटुंब पद्धतीत बदल: एकत्र कुटुंबांचे विभक्त कुटुंबांमध्ये रूपांतर झाले, ज्यामुळे कुटुंबांचे आकार लहान झाले.
4. यांत्रिकीकरण: यंत्रांचा वापर वाढल्याने उत्पादन प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम झाली, परंतु कामगारांची जागा यंत्रांनी घेतली.
5. उत्पादनात वाढ: यांत्रिक शक्तीच्या वापरामुळे वस्तूंचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन शक्य झाले, ज्यामुळे वस्तू स्वस्त झाल्या.
6. कामगारांमध्ये परकेपणाची भावना: यांत्रिकीकरणामुळे कामगारांना उत्पादन प्रक्रियेपासून अलिप्ततेची भावना निर्माण झाली.
7. आर्थिक स्तरावर वर्ग निर्माण: श्रमविभाजन आणि कौशल्याच्या विशेषीकरणामुळे आर्थिक स्तरावर आधारित वर्ग आणि कामगार संघटना उदयास आल्या.

प्रश्न ३: फरक स्पष्ट करा.

(१) औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरण

(२) आधुनिकीकरण आणि जागतिकीकरण

प्रश्न ४: खाली दिलेल्या संकल्पना उदाहरणासह स्पष्ट करा.

(१) बाजारीकरण

बाजारीकरण म्हणजे उत्पादनांचे आणि सेवांचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन करून त्यांना बाजारात विक्रीसाठी उपलब्ध करणे. यामुळे ग्राहकांना विविध पर्याय उपलब्ध होतात आणि स्पर्धा वाढते. जागतिकीकरणामुळे बाजारीकरणाला चालना मिळाली आहे, कारण उद्योगांनी आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत प्रवेश केला आहे. यामुळे ग्राहकांना विविध प्रकारच्या वस्तू आणि सेवा उपलब्ध झाल्या आहेत, ज्यामुळे त्यांचे जीवन अधिक सुखकर आणि वैविध्यपूर्ण झाले आहे. तथापि, यामुळे भौतिकवादी दृष्टिकोनाला प्रोत्साहन मिळाले आहे.

उदाहरण: तुम्ही एखाद्या मोठ्या शॉपिंग मॉलमध्ये गेलात तर तिथे तुम्हाला विविध ब्रँड्सच्या मोबाईल फोन्स, कपडे, इलेक्ट्रॉनिक वस्तू आणि खाद्यपदार्थांचे अनेक पर्याय दिसतात. उदा., स्मार्टफोन बाजारात सॅमसंग, ॲपल, शाओमी यांसारख्या कंपन्या ग्राहकांना विविध मॉडेल्स आणि वैशिष्ट्यांसह पर्याय उपलब्ध करतात, ज्यामुळे ग्राहकांना निवडीचे स्वातंत्र्य मिळते.

(२) शहरीकरण

शहरीकरण म्हणजे ग्रामीण भागातील लोकांचे शहरांकडे स्थलांतर आणि शहरांचा विस्तार होण्याची प्रक्रिया. यामुळे शहरांमध्ये लोकसंख्येची घनता वाढते आणि शहरी जीवनशैली विकसित होते. शहरीकरणामुळे रोजगाराच्या संधी, शिक्षण, आरोग्य सुविधा आणि आधुनिक जीवनशैली उपलब्ध होते, परंतु यामुळे गर्दी, प्रदूषण आणि सामाजिक वैविध्य यांसारख्या आव्हानांचाही सामना करावा लागतो. शहरीकरणाचा परिणाम म्हणून शहरांचे महानगरांमध्ये रूपांतर होते.

उदाहरण: मुंबई, पुणे आणि नागपूर ही शहरे शहरीकरणाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. मुंबईत रोजगाराच्या शोधात देशभरातून लोक येतात, ज्यामुळे तिथे लोकसंख्येची घनता खूप वाढली आहे. यामुळे तिथे मोठ्या इमारती, मॉल्स, रस्ते आणि वाहतूक व्यवस्था यांचा विस्तार झाला आहे, परंतु त्याचबरोबर वाहतूक कोंडी आणि निवासाची समस्या यांसारख्या समस्याही निर्माण झाल्या आहेत.

प्रश्न ५ (अ) संकल्पनांची आकृती पूर्ण करा.

उत्तर:- शहरीकरणाचे नकारात्मक परिणाम

(1) झपाट्याने वाढणारी लोकसंख्या

(2) झोपडपट्टी व वस्त्यांचा फैलाव

(3) वाहतूक कोंडी आणि प्रदूषण

(4) सामाजिक व सांस्कृतिक विसंगती

(ब) खालील विधान चूक की बरोबर हे सांगून सकारण स्पष्ट करा.

(१) एखाद्या व्यक्तीची वेशभूषेची पद्धत त्या व्यक्तीच्या आधुनिकतेची उंची ठरवते.

• चूक: हे विधान चूक आहे.
• स्पष्टीकरण: आधुनिकता ही फक्त वेशभूषेच्या पद्धतीवर अवलंबून नसते. ती वैज्ञानिक दृष्टिकोन, तंत्रज्ञानाचा वापर, चिकित्सक विचारपद्धती आणि नवीन कल्पनांचा स्वीकार यांसारख्या गुणांवर आधारित असते. वेशभूषा ही व्यक्तीची सांस्कृतिक पार्श्वभूमी किंवा व्यक्तिगत पसंत यांचे प्रतिबिंब असू शकते, पण ती आधुनिकतेचे एकमेव मापदंड नाही.

(२) शहरीकरणाचे आपल्या सामाजिक संबंधावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

• बरोबर: हे विधान बरोबर आहे.
• स्पष्टीकरण: शहरीकरणामुळे लोकसंख्या दाटीवाटी वाढते, ज्यामुळे रक्तसंबंधी किंवा जवळचे सामाजिक संबंध कमी होऊ शकतात. लुईस वर्थ यांनी “शहरीवाद – एक जीवनपद्धती” मध्ये दुरस्थ स्वरूपाचे नाते आणि भावनिक तटस्थता यांचा उल्लेख केला आहे. शहरी जीवनात गर्दीमुळे एकटेपणा आणि वैयक्तिक संबंधांमध्ये अंतर निर्माण होण्याची शक्यता असते.

प्रश्न ६ आपले मत नोंदवा.

(१) शगुफ्ता रानावत आणि तिचे एकत्र कुटुंब नागपूर शहरामध्ये तीन पिढ्यांपासून राहत आहेत. त्यांची नातवंडे कायमस्‍वरूपी आपल्या आजी-आजोबांच्या गावामध्ये राहण्यास तयार नाहीत. त्यांच्या या दृष्टिकोनामागील दोन संभाव्य कारणे द्या.

नागपूर शहरामध्ये तीन पिढ्यांपासून राहत आहेत. त्यांची नातवंडे कायमस्वरूपी आपल्या आजी-आजोबांच्या गावामध्ये राहण्यास तयार नाहीत. त्यांच्या या दृष्टिकोनामागील दोन संभाव्य कारणे द्या.

• शहरी जीवनशैली आणि आधुनिक सुविधांचा आकर्षण, ज्यामुळे गावातील साधी जीवनपद्धती त्यांना अपील करत नाही.
• शिक्षण आणि करिअरच्या संधींसाठी शहरात राहण्याची आवश्यकता, ज्यामुळे गावात स्थिर राहणे अवघड वाटते.

(२) काही लोकांना अंकीकृत रूपांतराच्या प्रक्रियेमुळे असुरक्षित वाटते, उदाहरणार्थ, आंतरजालाच्या मदतीने केलेले बँकिंगचे व्यवहार किंवा खरेदी, यामागेकोणती कारणे असावीत, असे तुम्हांला वाटते?

• सायबर हल्ले आणि डेटा चोरीचा धोका, ज्यामुळे आर्थिक माहिती सुरक्षित राहण्याबाबत शंका आहे.
• तांत्रिक ज्ञानाचा अभाव, ज्यामुळे ऑनलाइन व्यवहार करताना चुका होण्याची भीती वाटते.
• गोपनीयतेचे उल्लंघन होण्याची शक्यता, ज्यामुळे वैयक्तिक माहिती बाहेर पडण्याची चिंता आहे.

प्रश्न ७ पुढील प्रश्नाचे उत्‍तर सविस्‍तर लिहा. (कमीत-कमी १५०-२०० शब्द)

‘जागतिक आंतरजाल हा माहितीचा आणि चुकीच्या माहितीचाही स्रोत आहे.’ या विधानाची आंतरजालाच्या प्रभावासंबंधी पुढे दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे चर्चा करा.

(i) पालक

(ii) मुले

(iii) शाळा

उत्तर:

‘जागतिक आंतरजाल हा माहितीचा आणि चुकीच्या माहितीचाही स्रोत आहे’ हे विधान खरे आहे, कारण आंतरजालाने माहितीचा प्रवाह सुलभ केला असला तरी त्यात चुकीची माहिती पसरविण्याची शक्यता देखील वाढली आहे. या प्रभावाची चर्चा पालक, मुलं आणि शाळा या त्रिसूत्रीच्या दृष्टीकोनातून करता येईल.

(i) पालक: पालकांसाठी आंतरजाल एक महत्त्वाचा साधन बनले आहे. त्यांचे मूल शिक्षण, आरोग्य आणि करिअर संदर्भात माहिती मिळवण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो. मात्र, चुकीच्या माहितीमुळे (उदा., आरोग्यविषयक गैरसमज) पालकांना चुकीच्या निर्णयांचा धोका उद्भवतो. तसेच, मुलांच्या स्क्रीन वेळेवर नियंत्रण ठेवणे आणि सायबर धोक्यांपासून संरक्षण करणे हे त्यांच्यासमोरचे आव्हान आहे.

(ii) मुले: मुले आंतरजालावर शिक्षण, खेळ आणि मनोरंजनासाठी अवलंबून आहेत. शैक्षणिक व्हिडिओ आणि ऑनलाइन अभ्यास साधने त्यांच्यासाठी उपयुक्त आहेत. पण, चुकीच्या माहिती, दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती आणि सायबर बुलिंग यांचा त्यांच्यावर नकारात्मक परिणाम होतो. त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर आणि एकाग्रतेवरही याचा परिणाम दिसून येतो.

(iii) शाळा: शाळांमध्ये आंतरजालाचा वापर डिजिटल शिक्षण, ऑनलाइन अभ्यास आणि संशोधनासाठी होतो. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांना नवीन माहिती आणि तंत्रज्ञान उपलब्ध होते. मात्र, चुकीच्या माहितीमुळे (उदा., गैरप्रकारक संकेतस्थळे) शिक्षणाची गुणवत्ता धोक्यात येऊ शकते. शाळांना सायबर सुरक्षितता आणि माहिती सत्यापित करण्याचे प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे.

सारांश, आंतरजालाने माहितीचा प्रसार सुलभ केला असला तरी त्यातून उद्भवणारी चुकीची माहिती आणि धोके यांचा सामना करण्यासाठी पालक, मुले आणि शाळा यांना सावधगिरी बाळगावी लागेल. माहिती सत्यापित करणे आणि डिजिटल साक्षरता वाढवणे हे या समस्येवर उपाय ठरू शकतात.

(शब्दसंख्या: १७५)