Question Answers समाजशास्त्र Chapter 6 Class 12 Samajshastra Maharashtra Board Marathi Medium

भारतातील सामाजिक समस्या – Solutions

स्वाध्याय

प्रश्न १

(अ) दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडून खालील विधाने पूर्ण करा.

(१) घरगुती हिंसेचा कायदा २००५ साली पारित करण्यात आला. (१९९५, २००५, २०११)

(२) शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांच्या कारणांमध्ये कर्जबाजारीपणा हे एक आहे. (बहुविध पीकद्धती, कर्जबाजारीपणा, हवामानातील बदल)

(ब) पुढील प्रत्‍येक गटातील चुकीची जोडी ओळखा व दुरूस्त करून लिहा

(१) i) चरस – मादक पदार्थांचे व्यसन

ii) हिंसक चित्रपट – आंतरजालांचे व्यसन

iii) सेल्फायटिस – अमली पदार्थांचे व्यसन

iv) देशी दारु – मद्याचे व्यसन

उत्तर:- i) चरस – मादक पदार्थांचे व्यसन (बरोबर)

ii) हिंसक चित्रपट – आंतरजालाचे व्यसन → दुरुस्ती: सामाजिक माध्यमांवरील सततची उपस्थिती – आंतरजालाचे व्यसन

iii) सेल्फायटिस – अमली पदार्थांचे व्यसन → दुरुस्ती: सेल्फायटिस – भ्रमणध्वनीचे व्यसन

iv) देशी दारू – मद्याचे व्यसन (बरोबर)

(क) प्रत्येक विधान वाचा आणि चौकटीत दिलेल्या योग्य संज्ञा ओळखून लिहा.

१.उभयलिंगी व्यक्तींना भेडसावणारी समस्या.

उत्तर: लिंगभेद

स्पष्टीकरण: उभयलिंगी व्यक्तींना समाजात लिंगभेदामुळे अनेकदा भेदभाव आणि समस्यांना सामोरे जावे लागते, जसे की सामाजिक स्वीकारार्हतेचा अभाव आणि दुय्यम दर्जा.

२.याच्यामुळे शारीरिक अस्वास्थ्याच्या समस्या येऊ शकतात.

उत्तर: अमली पदार्थ

स्पष्टीकरण: अमली पदार्थांचे सेवन केल्याने शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतात, जसे की कर्करोग, हृदयविकार आणि मानसिक अस्वस्थता.

(ड) अधोरेखित शब्द दुरुस्त करून वाक्य पूर्ण करा.

(१) अल्कोहोलिक्स अ‍ॅनॉनिमस हे अमली पदार्थाचे व्यसन करणाऱ्या व्यक्तीला मदत करते.

• दुरुस्त वाक्य: अल्कोहोलिक्स अ‍ॅनॉनिमस हे मद्याचे व्यसन करणाऱ्या व्यक्तीला मदत करते.

(२) वृद्धत्व हे कृत्रिम प्रक्रिया आहे.

• दुरुस्त वाक्य: वृद्धत्व ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.

प्रश्न २: टीपा लिहा

(१) व्यसनाचे दुष्परिणाम

• मानसिक परिणाम: व्यसनामुळे व्यक्ती तणाव, अस्वस्थता, नैराश्य यांना बळी पडते आणि मानसिक आरोग्य बिघडते.
• कौटुंबिक परिणाम: व्यसनाधीन व्यक्तीमुळे कुटुंबात तणाव, संवादाचा अभाव आणि हिंसाचार वाढतो, ज्यामुळे नातेसंबंध कमकुवत होतात.
• आरोग्यावर परिणाम: मादक पदार्थ, तंबाखू किंवा आंतरजालाच्या व्यसनामुळे शारीरिक आजार (उदा., कर्करोग) आणि मानसिक अस्वस्थता वाढते.
• आर्थिक नुकसान: व्यसन पूर्ण करण्यासाठी पैसा खर्च होतो, ज्यामुळे आर्थिक अडचणी आणि कर्जबाजारीपणा वाढतो.
• सामाजिक परिणाम: व्यसनामुळे व्यक्ती समाजात एकलकोंडी बनते, सामाजिक प्रतिष्ठा कमी होते आणि समाजविघातक कृत्ये वाढतात.

(२) वृद्धांच्या समस्यांवरील उपाययोजना

• जागृती निर्माण करणे: वृद्धांच्या गरजा आणि समस्यांबाबत समाजात जागृती निर्माण करणे, जेणेकरून त्यांच्याबद्दल संवेदनशीलता वाढेल.
• कौटुंबिक सहभाग: कुटुंबातील सदस्यांनी वृद्धांना भावनिक आधार द्यावा, त्यांचा अनुभव आणि जाणतेपणा यांचा आदर करावा.
• आरोग्य सुविधा: वृद्धांसाठी मोफत किंवा स्वस्त आरोग्य सुविधा, विमा योजना आणि मानसिक आरोग्य उपचार उपलब्ध करावेत.
• वृद्धाश्रम सुधारणा: वृद्धाश्रमांची संख्या वाढवावी आणि तिथल्या सुविधा सुधारून आपुलकीपूर्ण वातावरण निर्माण करावे.
• सरकारी धोरणे: वृद्धांसाठी राष्ट्रीय धोरणे (उदा., १९९९ चे धोरण) प्रभावीपणे राबवावीत, ज्यात आर्थिक आधार, सुरक्षा आणि जागृती यांचा समावेश आहे.
• सामाजिक सहभाग: वृद्धांना सामाजिक उपक्रमात सामावून घ्यावे, ज्यामुळे त्यांचा एकटेपणा कमी होईल आणि सामाजिक बांधिलकी वाढेल.

प्रश्न ३ फरक स्पष्ट करा.

(१) सामाजिक समस्या आणि वैयक्तिक समस्या

(२) भ्रमणध्वनीचे व्यसन आणि अमली पदार्थांचे व्यसन

प्रश्न ४: खाली दिलेल्या संकल्पना उदाहरणासह स्पष्ट करा.

(१) घरगुती हिंसा

• घरगुती हिंसा म्हणजे कुटुंबातील सदस्यांमध्ये घडणारी शारीरिक, मानसिक, भावनिक किंवा आर्थिक हिंसा होय.
• ही हिंसा पती-पत्नी, पालक-मुले, नातेवाईक किंवा इतर कुटुंबातील व्यक्तींमध्ये होऊ शकते.
• यामध्ये मारहाण, शिवीगाळ, अपमान, आर्थिक नियंत्रण किंवा उपेक्षा यांचा समावेश होतो.
• उदाहरण: पतीने पत्नीला तिच्या खर्चावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी धमकावणे किंवा तिला घराबाहेर पडण्यास मनाई करणे.
• ही हिंसा सहसा पितृसत्ताक व्यवस्थेमुळे उद्भवते, जिथे पुरुषांचा वर्चस्व गृहीत धरला जातो.
• यामुळे पीडित व्यक्तीच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो.
• कायद्याने याला आळा घालण्यासाठी भारतीय दंड संहितेच्या कलम 498-A अंतर्गत तरतूद आहे.

(२) कौशल्यांचा विकास

• कौशल्यांचा विकास म्हणजे व्यक्तीच्या ज्ञान, क्षमता आणि कार्यक्षमतेत वाढ करणे होय.
• यामध्ये व्यावसायिक, तांत्रिक, सामाजिक किंवा वैयक्तिक कौशल्यांचा समावेश होतो.
• शिक्षण, प्रशिक्षण आणि अनुभवातून कौशल्ये विकसित केली जातात.
• उदाहरण: एखाद्या तरुणाने संगणक प्रोग्रामिंग शिकून सॉफ्टवेअर डेव्हलपर म्हणून नोकरी मिळवणे.
• कौशल्य विकासामुळे रोजगाराच्या संधी वाढतात आणि आर्थिक स्थैर्य मिळते.
• भारतात यासाठी ‘प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना’ (PMKVY) सारख्या योजना राबवल्या जातात.
• यामुळे व्यक्ती आणि समाजाच्या आर्थिक प्रगतीला चालना मिळते.

प्रश्न ५ (अ) संकल्पना चित्र पूर्ण करा.

उत्तर:-अमली पदार्थांच्या व्यसनाधीनतेवरील उपाय

1. जनजागृती करणे

➤ शाळा, महाविद्यालये, समाजमाध्यमे, कार्यशाळा यांद्वारे व्यसनाचे दुष्परिणाम समजावून सांगणे.

2.समुपदेशन केंद्रांची स्थापना

➤ व्यसनमुक्ती केंद्रांद्वारे मानसिक आधार व योग्य मार्गदर्शन देणे.

3.कायदे कडक करणे

➤ अमली पदार्थांचे उत्पादन, वाहतूक व विक्री यावर कठोर कारवाई करणे.

4.पालक आणि शिक्षकांची भूमिका

➤ पालकांनी आणि शिक्षकांनी सतत लक्ष ठेवून, संवाद साधून विद्यार्थी व तरुणांना मार्गदर्शन करणे.

(ब) खालील विधान चूक की बरोबर हे सांगून सकारण स्पष्ट करा.

1. तंत्रज्ञान हे नेहमीच सामाजिक प्रगतीसाठी उपयुक्त ठरते.

उत्तर: हे विधान चूक आहे.

स्पष्टीकरण:

• तंत्रज्ञानाने सामाजिक प्रगतीसाठी अनेक फायदे दिले आहेत, जसे की माहितीचे जलद वहन, शिक्षणाच्या संधी, आरोग्य सुविधा आणि संवाद सुलभ करणे. उदाहरणार्थ, इंटरनेटमुळे शिक्षण आणि व्यवसायाच्या नव्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.
• परंतु, तंत्रज्ञान नेहमीच फायदेशीर ठरत नाही. त्याचे काही नकारात्मक परिणामही आहेत, जसे की आंतरजाल आणि मोबाईल फोनच्या व्यसनामुळे मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम, सामाजिक एकटेपणा, आणि समाजविघातक कृत्यांना प्रोत्साहन.
• तसेच, तंत्रज्ञानामुळे बेरोजगारी वाढू शकते, कारण यांत्रिकीकरणामुळे काही पारंपरिक नोकऱ्या कमी झाल्या आहेत.
• त्यामुळे, तंत्रज्ञानाचे फायदे आणि तोटे यांचा संतुलित विचार केला पाहिजे. म्हणून, “नेहमीच” हा शब्द वापरल्याने हे विधान चूक ठरते, कारण तंत्रज्ञानाचे परिणाम संदर्भानुसार बदलतात.

2. व्यसनाधीनता आणि सामाजीकरण यामध्ये प्रभावी सहजसंबंध दिसून येतो.

उत्तर: हे विधान बरोबर आहे.

स्पष्टीकरण:

• व्यसनाधीनता आणि सामाजीकरण यांच्यात थेट सहसंबंध आहे, कारण सामाजिक वातावरण आणि व्यक्तीच्या सामाजिक परस्परसंबंधांचा व्यसनाधीनतेवर परिणाम होतो.
• उदाहरणार्थ, सामाजिक दबाव (peer pressure) किंवा विशिष्ट सामाजिक गटात स्वीकारले जाण्यासाठी व्यक्ती मादक पदार्थ, तंबाखू किंवा आंतरजाल यांचे व्यसन करू शकते.
• तसेच, सामाजीकरणाच्या अभावामुळे (जसे की एकटेपणा किंवा कुटुंबातील संवादाचा अभाव) व्यक्ती आंतरजाल किंवा मोबाईल फोनच्या व्यसनाकडे वळू शकते, कारण त्यांना तिथे भावनिक आधार वाटतो.
• दुसरीकडे, व्यसनाधीनतेमुळे व्यक्तीचे सामाजिक संबंध कमकुवत होऊ शकतात, ज्यामुळे ती अधिक एकाकी आणि सामाजिकदृष्ट्या अलिप्त होते.
• यामुळे, व्यसनाधीनता आणि सामाजीकरण यांच्यातील सहसंबंध प्रभावी आहे, कारण एकमेकांवर परस्पर परिणाम होतो.

प्रश्न ६: आपले मत नोंदवा

(१) घरगुती हिंसेशी संबंधित बहुतांश तक्रारींमधील पीडित व्यक्ती या स्त्रिया असतात. या संदर्भात तुम्हांला काय वाटते?

माझ्या मते, घरगुती हिंसेच्या तक्रारींमध्ये स्त्रिया बहुतांश पीडित असण्याचे कारण भारतीय समाजातील पितृसत्ताक व्यवस्था आणि लिंगभेदावर आधारित सामाजिक रचना आहे. पितृसत्ताक पद्धतीमुळे पुरुषांना कुटुंबात आणि समाजात प्रबळ स्थान दिले जाते, तर स्त्रियांना दुय्यम स्थान दिले जाते. यामुळे अनेकदा स्त्रियांवर शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक हिंसा होते, आणि त्या ही हिंसा निमूटपणे सहन करतात. समाजात अजूनही “कौटुंबिक बाबी बाहेर काढू नयेत” अशी मानसिकता आहे, ज्यामुळे अनेक स्त्रिया तक्रार करण्यास टाळाटाळ करतात. याशिवाय, आर्थिक परावलंबित्व आणि सामाजिक दबाव यामुळेही त्या हिंसेला बळी पडतात. या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी समाजात लिंगसमानतेची जाणीव निर्माण करणे, कायद्याची कठोर अंमलबजावणी आणि स्त्रियांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनवणे आवश्यक आहे. तसेच, सामाजिक जागरूकता मोहिमा आणि समुपदेशन केंद्रे यामुळे स्त्रियांना त्यांच्या हक्कांबाबत जागरूक करता येईल आणि त्यांना आधार मिळेल.

(२) वयोवृद्ध पालकांना वृद्धाश्रमात ठेवण्याचे सकारात्मक आणि नकारात्मक परिणाम काय असू शकतात, याची चर्चा करा.

1. सकारात्मक परिणाम:

1. वैद्यकीय आणि व्यावसायिक काळजी: वृद्धाश्रमात वयोवृद्धांना नियमित वैद्यकीय देखभाल, औषधोपचार आणि व्यावसायिक काळजी मिळते, जी घरी नेहमीच उपलब्ध होत नाही. यामुळे त्यांचे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारू शकते.
2. सामाजिक सहवास: वृद्धाश्रमात त्यांच्या वयाच्या व्यक्तींसोबत राहण्याची संधी मिळते, ज्यामुळे त्यांचा एकटेपणा कमी होऊ शकतो. सामाजिक उपक्रम आणि गटचर्चा यामुळे त्यांना मानसिक आधार मिळतो.
3. कुटुंबावरील ताण कमी होणे: कुटुंबातील तरुण सदस्यांना काम आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमुळे वृद्धांची काळजी घेण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही. वृद्धाश्रमात त्यांना योग्य काळजी मिळाल्याने कुटुंबावरील ताण कमी होतो.

2. नकारात्मक परिणाम:

1. भावनिक तुटलेपणा: वृद्धाश्रमात ठेवल्याने वयोवृद्धांना कुटुंबापासून वेगळे केल्याची भावना निर्माण होऊ शकते. यामुळे त्यांना एकटेपणा, नैराश्य आणि असमाधान जाणवू शकते.
2. सामाजिक कलंक: भारतीय समाजात वृद्धाश्रमात पाठवणे अनेकदा नकारात्मक दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. यामुळे वयोवृद्धांना अपमानित वाटू शकते आणि कुटुंबातील सदस्यांवरही सामाजिक दबाव येऊ शकतो.
3. सुविधांचा अभाव: अनेक वृद्धाश्रमांमध्ये पुरेशा सोयी-सुविधांचा अभाव असतो, आणि काही ठिकाणी व्यावसायिक दृष्टिकोनामुळे वृद्धांची योग्य काळजी घेतली जात नाही. यामुळे त्यांचे जीवनमान खालावू शकते.

प्रश्न ७: पुढील प्रश्नाचे उत्‍तर सविस्‍तर लिहा. (कमीत-कमी १५०-२०० शब्द)

आज शेतकऱ्यांच्या आत्‍महत्‍या या सामाजिक समस्‍या का आहेत यावर चर्चा करा. शेतकऱ्यांना साहाय्यभूत ठरणारे योग्‍य सामाजिक, आर्थिक उपाय सुचवा

उत्तर:- शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येची सामाजिक समस्या: कारणे

आज भारतात, विशेषतः महाराष्ट्रात, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या ही एक गंभीर सामाजिक समस्या बनली आहे. यामागील प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. पर्यावरणीय हास: हवामानातील अनपेक्षित बदल, अवर्षण, पूर आणि जंगलतोड यामुळे शेतीवर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांचे पीक नुकसान होते. यामुळे त्यांचे आर्थिक उत्पन्न थांबते आणि कर्जबाजारीपणा वाढतो.
2. जागतिकीकरणाचा परिणाम: जागतिकीकरणामुळे बाजारीकरण आणि भौतिकवादी संस्कृती वाढली आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांना योग्य भाव मिळत नाही, तर खर्च मात्र वाढत आहे.
3. कर्जबाजारीपणा: शेतकरी बीटी बियाणे, खते, कीटकनाशके यांसारख्या गोष्टींसाठी बँका आणि सावकारांकडून कर्ज घेतात. अपुरा पाऊस किंवा पीक नुकसान झाल्यास कर्ज परतफेड करणे अशक्य होते, ज्यामुळे शेतकरी नैराश्यात जातात.
4. हुंडा आणि सामाजिक दबाव: हुंडा प्रथा आणि कुटुंबाचा आर्थिक भार यामुळे शेतकऱ्यांवर मानसिक ताण वाढतो. यामुळे काही शेतकरी आत्महत्येचा मार्ग निवडतात.
5. सरकारी धोरणांचा अभाव: शेतकऱ्यांना योग्य पिक विमा, कर्जमाफी, आणि बाजारपेठेतील समर्थन मिळत नाही, ज्यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिती बिकट होते.

शेतकऱ्यांना साहाय्यभूत उपाय

शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या रोखण्यासाठी खालील सामाजिक आणि आर्थिक उपाय सुचवता येतात:

1. जलसंधारण आणि जलव्यवस्थापन: पाण्याचा संचय आणि सिंचन सुविधा सुधारून शेतकऱ्यांना पिकांसाठी पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित केली पाहिजे. यासाठी पाणलोट क्षेत्र विकास आणि पावसाच्या पाण्याचा संचय यावर भर द्यावा.
2. आंतरपिक पद्धती आणि सेंद्रिय शेती: शेतकऱ्यांना एकाच पिकावर अवलंबून राहण्याऐवजी आंतरपिक पद्धती आणि सेंद्रिय शेतीचा अवलंब करण्यास प्रोत्साहन द्यावे. यामुळे त्यांचे उत्पन्न वाढेल आणि पर्यावरणाचे रक्षण होईल.
3. पिक विमा आणि कर्जमाफी: शेतकऱ्यांना पिक नुकसान झाल्यास आर्थिक आधार देण्यासाठी पिक विमा योजना प्रभावीपणे राबवावी. तसेच, कर्जमाफी आणि सवलतीच्या दरात कर्ज उपलब्ध करून द्यावे.
4. समुपदेशन आणि मानसिक आधार: शेतकऱ्यांना मानसिक ताणतणावातून बाहेर काढण्यासाठी समुपदेशन केंद्रे स्थापन करावीत. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढेल आणि आत्महत्येचे विचार कमी होतील.
5. शेतकरी ते ग्राहक थेट विक्री योजना: मध्यस्थ आणि दलालांचे शोषण थांबवण्यासाठी शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांना थेट बाजारपेठेत विकण्याची संधी उपलब्ध करून द्यावी. यामुळे त्यांना योग्य भाव मिळेल.
6. कृषी पर्यटन आणि प्रशिक्षण: शेतकऱ्यांना कृषी पर्यटन आणि कौशल्याधारित प्रशिक्षण देऊन त्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचा स्रोत उपलब्ध करून द्यावा. यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिरता वाढेल.

निष्कर्ष:- शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या ही केवळ वैयक्तिक समस्या नसून सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्थेतील त्रुटींचे परिणाम आहे. वरील उपाययोजनांद्वारे शेतकऱ्यांना आर्थिक आणि मानसिक आधार देऊन त्यांना सक्षम केले पाहिजे. समाज, सरकार आणि स्वयंसेवी संस्थांनी एकत्रितपणे काम करून ही समस्या आटोक्यात आणण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. शेतकऱ्यांचे कल्याण हे देशाच्या प्रगतीसाठी महत्त्वाचे आहे.