सामान्य विज्ञान Notes Class 8 Chapter 11 Samanya Vigyan Maharashtra Board Marathi Medium

Notes For All Chapters – सामान्य विज्ञान Class 8

मानवी शरीर व इंद्रिय संस्था

१. परिचय

• मानवी शरीर विविध इंद्रिय संस्थांपासून बनलेले असते.
• प्रत्येक संस्था एक विशिष्ट कार्य करते आणि परस्पर सहकार्याने शरीराची कार्यप्रणाली सुरळीत चालते.
• प्रमुख इंद्रियसंस्था – श्वसनसंस्था, पचनसंस्था, रक्ताभिसरण संस्था, उत्सर्जन संस्था, स्नायू आणि अस्थी संस्था, प्रजनन संस्था, मज्जासंस्था

२. रक्ताभिसरण संस्था (Circulatory System)

२.१ रक्ताभिसरण म्हणजे काय?

• शरीरात रक्ताचा संचार सतत चालू असतो, ज्याला रक्ताभिसरण म्हणतात.
• हृदय, रक्तवाहिन्या आणि रक्त यांचा समावेश असतो.

२.२ रक्ताभिसरण संस्थेचे घटक:

३. रक्ताची संरचना आणि कार्य

३.१ रक्ताचे घटक:

• हिमोग्लोबिन:
  • हे लोहतत्त्वयुक्त संयुग आहे.
  • ऑक्सिजनशी संयोग पावल्यानंतर रक्त तांबड्या रंगाचे दिसते.

४. हृदयाची रचना आणि कार्य

४.१ हृदयाची संरचना:

हृदय एक पोकळ स्नायूंचे अवयव आहे, जे छातीच्या डाव्या बाजूस असते.

ते सतत आकुंचन आणि प्रसरण करत असते.

हृदयाचे चार कप्पे असतात –

1. उजवा अलिंद (Right Atrium)
2. उजवा निलय (Right Ventricle)
3. डावा अलिंद (Left Atrium)
4. डावा निलय (Left Ventricle)

४.२ हृदयाचे कार्य:

• उजव्या बाजूस ऑक्सिजनशून्य रक्त असते.
• डाव्या बाजूस ऑक्सिजनयुक्त रक्त असते.
• हृदय संकुचित होऊन रक्त पंप करते.

५. रक्ताभिसरण संस्थेचा इतर संस्थांशी संबंध

६. रक्तदानाचे महत्त्व आणि गरज

• रक्ताचा कोणताही कृत्रिम पर्याय नाही.
• अपघात, शस्त्रक्रिया, रक्ताल्पता यामध्ये रक्तदान आवश्यक असते.
• नियमित रक्तदानाने नवीन रक्तपेशींची निर्मिती होते.
• ‘O’ रक्तगटाच्या व्यक्तीला सार्वत्रिक दाता (Universal Donor) म्हणतात.

६.१ रक्तदानासाठी निकष:

• वय: 18-65 वर्षे
• वजन: 50 किलोपेक्षा जास्त
• हिमोग्लोबिन पातळी: 12.5 ग्रॅम/dL पेक्षा जास्त

७. रक्तवाहिन्यांचे प्रकार आणि फरक

८. श्वसनसंस्थेचा संक्षिप्त परिचय

८.१ श्वसनसंस्थेचे अवयव आणि कार्य:

• नाकपुड्या: हवा शुद्ध करणे
• श्वासनलिका: फुफ्फुसापर्यंत हवा नेणे
• फुफ्फुसे: ऑक्सिजन आणि कार्बन डायऑक्साइड यांची देवाणघेवाण

८.२ श्वासपटलाची हालचाल:

• श्वास घेताना श्वासपटल खाली सरकते, त्यामुळे फुफ्फुसात हवा भरते.
• श्वास सोडताना श्वासपटल वर जाते आणि हवा बाहेर पडते.

९. उच्च रक्तदाब आणि त्याचे नियंत्रण

उच्च रक्तदाबामुळे हृदयावर जास्त ताण येतो.

रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी:

1. कमी मीठ खावे
2. नियमित व्यायाम करावा
3. धूम्रपान व मद्यपान टाळावे
4. तणाव मुक्त राहावे

सारांश:

• रक्ताभिसरण संस्था हृदय, रक्तवाहिन्या आणि रक्त यांच्याद्वारे शरीरभर रक्त पुरवते.
• रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे आणि रक्तदान करणे शरीरासाठी फायदेशीर आहे.
• रक्तातील विविध घटक आणि त्यांचे कार्य शरीरासाठी आवश्यक आहे.