🔹 1. उत्तर-गुप्त काल का परिचय
- गुप्त साम्राज्य के पतन के कारण
- उत्तर-गुप्त काल की समय-सीमा
- राजनीतिक विखंडन (Political Fragmentation)
🔹 2. उत्तर-गुप्त राजवंश (Later Guptas of Magadha)
- कृष्णगुप्त (Krishnagupta)
- हर्षगुप्त (Harshagupta)
- जीवितगुप्त I (Jivitagupta I)
- कुमारगुप्त (Later Gupta ruler)
- दामोदरगुप्त (Damodaragupta)
- महसेनगुप्त (Mahasenagupta)
- जीवितगुप्त II (Jivitagupta II)
🔹 3. प्रशासनिक व्यवस्था
- शासन प्रणाली (Monarchy nature)
- प्रांतीय प्रशासन (Provincial Administration)
- कर व्यवस्था (Taxation System)
- सामंत व्यवस्था (Feudal System)
🔹 4. उत्तर-गुप्त कालीन राजनीतिक स्थिति
- मगध में सत्ता का संघर्ष
- अन्य समकालीन शक्तियाँ (जैसे मौखरी वंश, वर्धन वंश)
- क्षेत्रीय राज्यों का उदय
🔹 5. मौखरी वंश (Maukharis) और मगध
- मौखरी वंश का उदय
- प्रमुख शासक (ईशानवर्मन, अवंतीवर्मन आदि)
- उत्तर-गुप्तों के साथ संघर्ष
🔹 6. वर्धन वंश (Pushyabhuti / Vardhana Dynasty)
- प्रभाकरवर्धन
- राज्यवर्धन
- हर्षवर्धन का उदय
- मगध पर नियंत्रण
🔹 7. हर्षवर्धन और मगध
- हर्षवर्धन का शासन
- प्रशासनिक एवं सांस्कृतिक योगदान
- बाणभट्ट द्वारा वर्णन (हर्षचरित)
🔹 8. सामाजिक एवं आर्थिक स्थिति
- कृषि व्यवस्था
- व्यापार एवं वाणिज्य
- शिल्प एवं उद्योग
- समाज की संरचना
🔹 9. धार्मिक स्थिति
- बौद्ध धर्म का प्रभाव
- हिंदू धर्म का पुनरुत्थान
- जैन धर्म की स्थिति
🔹 10. सांस्कृतिक विकास
- शिक्षा एवं साहित्य
- नालंदा विश्वविद्यालय का विकास
- कला एवं स्थापत्य
🔹 11. पतन के कारण
- आंतरिक संघर्ष
- बाहरी आक्रमण
- प्रशासनिक कमजोरी
- क्षेत्रीय शक्तियों का उदय
🔹 12. महत्वपूर्ण स्रोत (Sources)
- अभिलेख (Inscriptions)
- मुद्राएँ (Coins)
- साहित्यिक स्रोत (हर्षचरित, यात्रा वृत्तांत)


Leave a Reply