1907 चा सूरत पक्ष विभाजन — मवाळ-गरम पक्ष
परिचय — सूरत विभाजनाचा संदर्भ
1907 चा सूरत पक्ष विभाजन भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या इतिहासातील सर्वात महत्वाचा घटना होता, ज्यामुळे काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभागली गेली — मवाळ पक्ष (उदारवादी) आणि गरम पक्ष (क्रांतिकारी)। यह विभाजन भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे दिशानिर्देशन बदलून देणारा होता आणि महाराष्ट्राच्या राजकीय जागृतीचा एक महत्वपूर्ण टप्पा होता।
19व्या शतकाच्या शेवटी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये दोन विचारधारांचा संघर्ष सुरू झाला होता. एकीकडे दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांसारखे नेते ब्रिटिशांशी सहकार्य करून संवैधानिक सुधारणा मिळवायचे चाहत होते. दुसरीकडे बाळ गंगाधर तिळक, लाल लाजपत राय आणि विपिन चंद्र पाल यांसारखे नेते सक्रिय प्रतिकार आणि स्वदेशी चळवळीचा प्रचार करत होते.
मवाळ पक्ष आणि गरम पक्षाचे मूल तत्व
काँग्रेसमधील दोन पक्षांचे मूलभूत तत्व पूर्णपणे भिन्न होते. मवाळ पक्ष (उदारवादी) ब्रिटिशांशी शांतिपूर्ण सहकार्य करून संवैधानिक सुधारणा मिळवायचा विश्वास करत होता, तर गरम पक्ष सक्रिय प्रतिकार, स्वदेशी आणि बहिष्कार यांच्या माध्यमातून स्वराज्य मिळवायचा प्रस्ताव करत होता.
| विषय | मवाळ पक्ष (उदारवादी) | गरम पक्ष (क्रांतिकारी) |
|---|---|---|
| पद्धति | शांतिपूर्ण, संवैधानिक | सक्रिय प्रतिकार, क्रांतिकारी |
| ब्रिटिशांशी संबंध | सहकार्य आणि याचना | विरोध आणि अवज्ञा |
| स्वदेशी | मर्यादित समर्थन | पूर्ण समर्थन |
| बहिष्कार | विरोध | समर्थन |
| लक्ष्य | डोमिनियन स्टेटस | संपूर्ण स्वराज्य |
| मुख्य नेते | दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता | बाळ गंगाधर तिळक, लाल लाजपत राय |
सूरत अधिवेशन (1907) — विभाजनाची घटना
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे 23वे अधिवेशन 26 डिसेंबर 1907 ला सूरत (गुजरात) येथे आयोजित करण्यात आले. या अधिवेशनात मवाळ पक्ष आणि गरम पक्षांमधील मतभेद इतके तीव्र झाले की काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभागली गेली.
सूरत अधिवेशनाचा अध्यक्ष डॉ. राशबिहारी घोष होता. या अधिवेशनात गरम पक्षाचे नेते बाळ गंगाधर तिळक आणि लाल लाजपत राय यांना काँग्रेसचे अध्यक्ष बनवायचे होते. परंतु मवाळ पक्षाचे नेते दादाभाई नौरोजी आणि फिरोजशाह मेहता यांनी यांना अध्यक्ष बनवायला विरोध केला.
विभाजनाचा तात्कालिक कारण तिळकांचे अध्यक्षत्व होते. मवाळ पक्षाचे नेते तिळकांना काँग्रेसचे अध्यक्ष बनवायला तयार नव्हते, कारण त्यांना तिळकांची क्रांतिकारी विचारधारा आणि सक्रिय प्रतिकारचे समर्थन आपत्तिजनक वाटत होते. यामुळे अधिवेशनात भीषण गोंधळ उडाली आणि काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभागली गेली.
मवाळ पक्षाचे नेते आणि विचारधारा
मवाळ पक्ष (उदारवादी पक्ष) काँग्रेसचा अधिक प्रभावशाली आणि संगठित पक्ष होता. या पक्षाचे नेते शिक्षित, संपन्न आणि ब्रिटिश शिक्षा प्राप्त होते. त्यांचा विश्वास होता की ब्रिटिशांशी शांतिपूर्ण सहकार्य करून संवैधानिक सुधारणा मिळवता येतील.
दादाभाई नौरोजी
(1825-1917)फिरोजशाह मेहता
(1845-1915)गोपाल कृष्ण गोखले
(1866-1915)सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी
(1848-1925)- याचना आणि आवेदन: ब्रिटिशांना याचना करून सुधारणा मिळवणे
- संवैधानिक मार्ग: कायदेशीर आणि संवैधानिक पद्धतीचा वापर
- शिक्षा: जनशिक्षा आणि सामाजिक जागृती
- सहकार्य: ब्रिटिशांशी सहकार्य करून विश्वास मिळवणे
- प्रतिनिधित्व: विधानसभा आणि सरकारी संस्थांमध्ये भारतीयांचे प्रतिनिधित्व
- आर्थिक सुधार: भारतीय अर्थव्यवस्थेचे विकास
विभाजनाचे परिणाम आणि महत्व
1907 चा सूरत विभाजन भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा एक महत्वाचा वळण होता. या विभाजनामुळे काँग्रेस कमजोर झाली, परंतु क्रांतिकारी चळवळ अधिक शक्तिशाली आणि संगठित झाली. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळ या विभाजनानंतर तीव्र गती पकडली.
काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभागली गेली — मवाळ पक्ष (उदारवादी) आणि गरम पक्ष (क्रांतिकारी). दोन्ही पक्ष स्वतंत्रपणे कार्य करू लागले.
गरम पक्षाचे नेते क्रांतिकारी चळवळीकडे वळू लागले. बाळ गंगाधर तिळक, लाल लाजपत राय आदी नेते सक्रिय प्रतिकारचा प्रचार करू लागले.
स्वदेशी आणि बहिष्कार चळवळ अधिक तीव्र झाली. भारतीय वस्तूंचा वापर आणि विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार व्यापक झाला.
महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळ तीव्र गती पकडली. चाफेकर बंधू, अनंत कान्हेरे, सावरकर आदी क्रांतिकारी सक्रिय झाले.
काँग्रेस कमजोर झाली. विभाजनामुळे संघटन आणि नेतृत्वात गोंधळ निर्माण झाला. 1916 पर्यंत विभाजन कायम राहिले.
1916 मध्ये होमरूल चळवळच्या माध्यमातून दोन्ही पक्षांचे पुनर्मिलन झाले. तिळक आणि अॅनी बेझंट यांनी होमरूल लीग स्थापन केले.
परीक्षा प्रश्न आणि सारांश
ब) तिळकांचे अध्यक्षत्व
क) स्वदेशी चळवळ
ड) ब्रिटिशांचे दमन
उत्तर: ब) तिळकांचे अध्यक्षत्व — मवाळ पक्षाचे नेते बाळ गंगाधर तिळकांना काँग्रेसचे अध्यक्ष बनवायला विरोध करत होते, कारण त्यांना तिळकांची क्रांतिकारी विचारधारा आपत्तिजनक वाटत होती.
कारण: 1905 च्या बंगाल विभाजनानंतर भारतीय जनता क्रोधित झाली आणि स्वदेशी चळवळ तीव्र झाली. यामुळे काँग्रेसमधील उदारवादी (मवाळ) आणि क्रांतिकारी (गरम) पक्षांमधील मतभेद अधिक तीव्र झाले. मवाळ पक्षाचे नेते शांतिपूर्ण सुधारणेचे समर्थक होते, तर गरम पक्षाचे नेते सक्रिय प्रतिकारचे समर्थक होते.
घटना: काँग्रेसचे 23वे अधिवेशन 26 डिसेंबर 1907 ला सूरत येथे आयोजित करण्यात आले. या अधिवेशनात गरम पक्षाचे नेते बाळ गंगाधर तिळकांना अध्यक्ष बनवायचे होते. परंतु मवाळ पक्षाचे नेते दादाभाई नौरोजी आणि फिरोजशाह मेहता यांनी यांना अध्यक्ष बनवायला विरोध केला. यामुळे अधिवेशनात भीषण गोंधळ उडाली आणि काँग्रेस दोन भागांमध्ये विभागली गेली.
परिणाम: काँग्रेस कमजोर झाली, परंतु क्रांतिकारी चळवळ शक्तिशाली झाली. महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी गतिविधी वाढली. स्वदेशी आणि बहिष्कार चळवळ तीव्र झाली. 1916 मध्ये होमरूल चळवळच्या माध्यमातून दोन्ही पक्षांचे पुनर्मिलन झाले.
विचार: मवाळ पक्ष शांतिपूर्ण, संवैधानिक आणि सुधारणावादी होता. गरम पक्ष क्रांतिकारी, सक्रिय प्रतिकारवादी आणि आत्मनिर्भरतावादी होता.
नेते: मवाळ पक्षाचे मुख्य नेते दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता, गोपाल कृष्ण गोखले होते. गरम पक्षाचे मुख्य नेते बाळ गंगाधर तिळक, लाल लाजपत राय, विपिन चंद्र पाल होते.
कार्यपद्धति: मवाळ पक्ष याचना, आवेदन, शिक्षा आणि सामाजिक सुधारणेचा मार्ग अवलंबत होता. गरम पक्ष स्वदेशी, बहिष्कार, सक्रिय प्रतिकार आणि क्रांतिकारी कार्यांचा मार्ग अवलंबत होता.
लक्ष्य: मवाळ पक्षाचा लक्ष्य डोमिनियन स्टेटस (ब्रिटिश साम्राज्यातील स्वायत्त राज्य) होता. गरम पक्षाचा लक्ष्य संपूर्ण स्वराज्य (ब्रिटिशांपासून पूर्ण स्वतंत्रता) होता.
ब) 1910
क) 1916
ड) 1920
उत्तर: क) 1916 — होमरूल चळवळ 1916 मध्ये बाळ गंगाधर तिळक आणि अॅनी बेझंट यांनी स्थापन केली. यामुळे मवाळ आणि गरम पक्षांचे पुनर्मिलन झाले.
Leave a Reply