आग्रा प्रवास (मे 1666) — संभाजीसह औरंगजेबाला भेट
परिचय — आग्रा प्रवास का संदर्भ
आग्रा प्रवास (मे 1666) हा महाराष्ट्र इतिहासातील सर्वांत महत्त्वाचा आणि नाटकीय प्रसंग आहे, जेव्हा शिवाजी महाराज आणि त्यांचा पुत्र संभाजी मुघल सम्राट औरंगजेबच्या दरबारात गेले होते. या प्रवासाचा परिणाम स्वराज्याच्या भविष्यावर गहन प्रभाव पडला.
पुरंदरचा तह (11 जून 1665) नंतर शिवाजी महाराज अत्यंत दुर्बल स्थितीत होते. त्यांनी 23 किल्ले मुघलांना समर्पित केले होते आणि केवळ 12 किल्ले स्वराज्याकडे राहिले होते. या परिस्थितीत, औरंगजेबने शिवाजी आणि संभाजीला आग्रा येथे दरबारात हजर होण्याचा आदेश दिला. शिवाजी महाराज यांनी मे 1666 मध्ये संभाजीसह आग्रा येथे औरंगजेबच्या दरबारात उपस्थित होण्याचा निर्णय घेतला.
आग्रा प्रवास हा केवळ एक राजकीय भेट नव्हता, तर एक अत्यंत धोकादायक आणि अपमानास्पद अनुभव होता. औरंगजेबने शिवाजी महाराजांना दरबारात तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे राहण्यास विवश केले. या प्रवासाचे परिणाम स्वराज्याच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरले.
औरंगजेब दरबारात शिवाजी आणि संभाजी
शिवाजी महाराज आणि संभाजी मे 1666 मध्ये आग्रा येथे औरंगजेबच्या दरबारात उपस्थित झाले. औरंगजेब हा मुघल साम्राज्यातील सर्वांत शक्तिशाली आणि कठोर सम्राट होता. तो शिवाजी महाराजांना अपमानित करण्याचा आणि त्यांचे महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न करत होता.
दरबारातील व्यवस्था आणि पद्धती
मुघल दरबारात एक कठोर पदानुक्रम होता. मनसबदार (सैन्य अधिकारी) त्यांच्या पदाच्या आधारावर दरबारात विविध स्थानांवर उभे राहत होते. प्रथम श्रेणीचे मनसबदार सम्राटच्या अत्यंत जवळ उभे राहत होते, तर निम्न श्रेणीचे मनसबदार दूरच उभे राहत होते.
| दरबारातील स्थान | मनसबदारांचा प्रकार | सम्राटापासून अंतर |
|---|---|---|
| 1 प्रथम श्रेणी | उच्च पद धारक (5000+ जात) | अत्यंत जवळ |
| 2 द्वितीय श्रेणी | मध्यम पद धारक (2000-5000 जात) | मध्यम अंतर |
| 3 तृतीय श्रेणी | निम्न पद धारक (500-2000 जात) | दूर |
| 4 अतिथी | नवीन आगंतुक आणि विजेते राजे | अत्यंत दूर |
शिवाजी महाराजांचे दरबारातील स्थान
औरंगजेबने शिवाजी महाराजांना दरबारात तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे राहण्यास विवश केले. हा अत्यंत अपमानास्पद व्यवहार होता, कारण शिवाजी महाराज एक स्वतंत्र राजा होते, मनसबदार नव्हते. औरंगजेबने या पद्धतीद्वारे शिवाजी महाराजांचे राजकीय महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला.
दरबारातील अपमान आणि अपमानास्पद व्यवहार
औरंगजेबच्या दरबारात शिवाजी महाराज आणि संभाजीला अनेक अपमान सहन करावे लागले. औरंगजेब शिवाजी महाराजांचे महत्त्व कमी करण्याचा आणि त्यांना नम्र करण्याचा प्रयत्न करत होता.
अपमानास्पद घटना
- दरबारातील स्थान: शिवाजी महाराज आणि संभाजीला तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे राहण्यास विवश केले गेले, जो अत्यंत अपमानास्पद होता.
- औरंगजेबचे व्यवहार: औरंगजेबने शिवाजी महाराजांशी अपमानास्पद टिप्पण्या केल्या आणि त्यांचे महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला.
- संभाजीचा अपमान: संभाजी, जो शिवाजी महाराजांचा पुत्र होता, त्याला देखील दरबारात अपमानास्पद व्यवहार सहन करावा लागला.
- राजकीय सम्मान नाकारणे: औरंगजेबने शिवाजी महाराजांना राजकीय सम्मान आणि सन्मान नाकारले.
औरंगजेबने शिवाजी महाराजांना दरबारात आमंत्रित केले होते, परंतु या आमंत्रणाचा उद्देश्य शिवाजी महाराजांचे अपमान करणे होता. दरबारात शिवाजी महाराज आणि संभाजीला तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे राहण्यास विवश केले गेले. हा अत्यंत अपमानास्पद व्यवहार होता, कारण शिवाजी महाराज एक स्वतंत्र राजा होते, मनसबदार नव्हते.
औरंगजेबने शिवाजी महाराजांशी अपमानास्पद टिप्पण्या केल्या. तो शिवाजी महाराजांना “विद्रोही” आणि “अनुगत नसलेला” म्हणून संबोधित करत होता. औरंगजेबचा हेतू शिवाजी महाराजांचे महत्त्व कमी करणे आणि त्यांना नम्र करणे होता.
संभाजी, जो शिवाजी महाराजांचा पुत्र होता, त्याला देखील दरबारात अपमानास्पद व्यवहार सहन करावा लागला. औरंगजेबने संभाजीला देखील तृतीय श्रेणीच्या मनसबदारांच्या मागे उभे राहण्यास विवश केले.
अपमानाचे कारण
औरंगजेबने शिवाजी महाराजांचे राजकीय महत्त्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला, कारण शिवाजी महाराज मुघल साम्राज्याचे एक शक्तिशाली विरोधी होते.
औरंगजेबने शिवाजी महाराजांचे अपमान करून अन्य राजांना संदेश देना चाहता होता की मुघल साम्राज्याचे विरोध करणे खतरनाक आहे.
निषेध आणि नजरकैद
औरंगजेबने शिवाजी महाराज आणि संभाजीला दरबारात अपमान केल्यानंतर, त्यांना निषेध (निषेध) आणि नजरकैद (कैद) मध्ये ठेवले. हा अत्यंत गंभीर आणि धोकादायक परिस्थिती होती.
निषेध आणि नजरकैद का लागू केली गई
औरंगजेबने शिवाजी महाराज आणि संभाजीला निषेध आणि नजरकैद मध्ये ठेवले, कारण:
- विद्रोह का भय: औरंगजेबला भय होता की शिवाजी महाराज मुघल साम्राज्याच्या विरुद्ध विद्रोह करू शकतात.
- नियंत्रण: औरंगजेबने शिवाजी महाराज आणि संभाजीला नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न केला.
- दंड: औरंगजेबने शिवाजी महाराजांचे अपमान करून त्यांना दंड देण्याचा प्रयत्न केला.
नजरकैदीची परिस्थिती
शिवाजी महाराज आणि संभाजी औरंगजेबच्या नजरकैदीत होते. त्यांना आग्रा येथे एक कोठडीत बंद ठेवले गेले होते. त्यांना बाहेर जाण्याची परवानगी नव्हती आणि त्यांचे सर्व हालचाल औरंगजेबच्या सैनिकांद्वारे निरीक्षण केले जात होते.
आग्र्याहून सुटका — कारण आणि परिणाम
शिवाजी महाराज आणि संभाजी औरंगजेबच्या नजरकैदीत होते, परंतु त्यांना 17 ऑगस्ट 1666 मध्ये आग्र्याहून सुटका मिळाली. हा सुटका अत्यंत नाटकीय आणि प्रसिद्ध होता, कारण शिवाजी महाराज आणि संभाजी मिठाईच्या टोपल्यांची प्रसिद्ध युक्ती वापरून आग्र्याहून पळून गेले.
सुटकेचा कारण
शिवाजी महाराज आणि संभाजीला आग्र्याहून सुटका मिळाली, कारण:
- औरंगजेबचा विचार बदल: औरंगजेबने शिवाजी महाराज आणि संभाजीला सुटका देण्याचा निर्णय घेतला, कारण त्यांना कैदीत ठेवणे अधिक महत्त्वपूर्ण नव्हते.
- राजकीय दबाव: शिवाजी महाराजांचे समर्थक आणि सहयोगी औरंगजेबवर दबाव टाकत होते.
- सुटकेची योजना: शिवाजी महाराज आणि संभाजीने आग्र्याहून सुटका मिळवण्याची एक चतुर योजना तयार केली होती.
मिठाईच्या टोपल्यांची प्रसिद्ध युक्ती
- योजना: शिवाजी महाराज आणि संभाजीने आग्रा किल्ल्याच्या रक्षकांना मिठाई आणि फूलांच्या टोपल्यांमध्ये लपून सुटका मिळवण्याची योजना तयार केली.
- अंमलबजावणी: शिवाजी महाराज आणि संभाजी मिठाई आणि फूलांच्या टोपल्यांमध्ये लपून आग्रा किल्ल्याच्या बाहेर निघून गेले.
- सफलता: या चतुर योजनेमुळे शिवाजी महाराज आणि संभाजी औरंगजेबच्या नजरकैदीत सुटका मिळाली.
Leave a Reply