अजिंठा रांग — गोदावरी आणि तापी खोऱ्यांचे जलविभाजक

अजिंठा रांग महाराष्ट्रातील सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील विस्तार असून गोदावरी आणि तापी खोऱ्यांचे जलविभाजक म्हणून कार्य करतो. हा रांग औरंगाबाद, जालना आणि नाशिक जिल्ह्यांतून जाणारा महत्त्वाचा पर्वतीय भाग आहे. अजिंठा रांग हा अजिंठा-सातमाळा पर्वतरांगेचा भाग असून भारतीय भूगोलातील महत्त्वाचे जलविभाजक आहे.

अजिंठा रांग उत्तर-दक्षिण दिशेने विस्तारित असून औरंगाबाद, जालना आणि नाशिक जिल्ह्यांतून जाते. यह रांग सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील भाग म्हणून ओळखला जातो. अजिंठा रांगाच्या पश्चिमेकडे गोदावरी खोरी आणि पूर्वेकडे तापी खोरी वाहते.

गोदावरी आणि तापी खोऱ्यांचे भूमिका

• गोदावरी खोरी — अजिंठा रांगाच्या पश्चिमेकडे वाहते, महाराष्ट्रातील सर्वात मोठी नदी
• तापी खोरी — अजिंठा रांगाच्या पूर्वेकडे वाहते, महाराष्ट्र-मध्य प्रदेश सीमा
• जलविभाजक भूमिका — अजिंठा रांग या दोन नद्यांचे जल अलग करतो

अजिंठा रांगाची भूगोलीय संरचना डेक्कन ट्रॅप (बेसाल्ट) पासून बनलेली आहे. यह रांग सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील विस्तार म्हणून कमी उंचीचा पर्वतीय भाग आहे. अजिंठा रांगाची सरासरी उंची 1000–1200 मीटर असून काही ठिकाणी 1300 मीटरपर्यंत पोहोचते.

भूगोलीय वैशिष्ट्ये

अजिंठा रांगाची जलवायू उष्ण आर्द्र आणि उष्ण अर्धशुष्क यांचा मिश्रण आहे. या भागात वार्षिक पाऊस 500–1000 मिमी असून पर्णपाती वन आणि घाटवन आढळतात. अजिंठा रांगाच्या पश्चिमेकडील भाग अधिक आर्द्र असून पूर्वेकडील भाग अधिक शुष्क आहे.

जलवायू आणि वनस्पती

अजिंठा रांग महाराष्ट्रातील आर्थिक आणि सामाजिक विकासला महत्त्वाचा भूमिका बजावतो. या भागात कृषी, वनोत्पादन, पर्यटन आणि खनिज संसाधन मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप आहेत. अजिंठा रांगाच्या पश्चिमेकडील गोदावरी खोरीतून सिंचन आणि विद्युत उत्पादन होते.

आर्थिक क्रियाकलाप

स्मरणीय तथ्य (मेमोनिक)

सारांश

इंटरैक्टिव प्रश्न

परीक्षा प्रश्न (PYQ)