अजिंठा-सातमाळा रांगा — सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील विस्तार
अजिंठा-सातमाळा रांग्याचा परिचय
अजिंठा-सातमाळा रांग हा सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील विस्तार असून महाराष्ट्राच्या भूगोलात महत्त्वाचे स्थान धारण करतो. हा रांग सातपुडा पर्वतरांगाचा दक्षिणेकडील भाग मानला जातो आणि महाराष्ट्राच्या पश्चिमेकडील घाटांचा अभिन्न अंग आहे.
अजिंठा-सातमाळा रांग हा गोदावरी आणि तापी नद्यांचे जलविभाजक म्हणून कार्य करतो. या रांग्याचे नाव अजिंठा (औरंगाबाद जिल्ह्यातील प्रसिद्ध गुहा मंदिरे) आणि सातमाळा (नाशिक जिल्ह्यातील उच्च पठार) या दोन भागांवरून आले आहे. हा रांग महाराष्ट्राच्या उत्तर-पश्चिमेकडील भागात विस्तारलेला आहे.
भौगोलिक विस्तार आणि स्थिती
अजिंठा-सातमाळा रांग महाराष्ट्राच्या उत्तर-पश्चिमेकडील भागात विस्तारलेला आहे. हा रांग नाशिक, औरंगाबाद, परभणी आणि बीड या जिल्ह्यांमधून जातो.
| भौगोलिक विशेषता | तपशील |
|---|---|
| उत्तरेकडील सीमा | सातपुडा रांग आणि नर्मदा नदी |
| दक्षिणेकडील सीमा | गोदावरी नदी खोरा |
| पश्चिमेकडील सीमा | सह्याद्री (पश्चिमी घाट) |
| पूर्वेकडील सीमा | दक्कन पठार |
| सरासरी उंची | 1,200–1,500 मीटर |
| सर्वोच्च शिखर | अजिंठा शिखर (1,200 मी) |
अजिंठा रांग हा औरंगाबाद जिल्ह्यातील मुख्य भाग आहे. या रांग्यावर अजिंठा गुहा मंदिरे स्थित आहेत, जे बौद्ध धर्मातील महत्त्वाचे स्मारक आहेत. सातमाळा रांग हा नाशिक जिल्ह्यातील उच्च पठार आहे, जो अजिंठा रांग्याचा उत्तरेकडील विस्तार मानला जातो.
भूगर्भशास्त्र आणि संरचना
अजिंठा-सातमाळा रांग बेसाल्ट खडकांचा बनलेला आहे. हा रांग दक्कन ट्रॅप भूगर्भशास्त्रीय संरचनेचा भाग आहे, जो क्रिटेशियस-पॅलिओजीन काळात (सुमारे 66 दशलक्ष वर्ष आधी) ज्वालामुखी क्रियाकलापांमुळे तयार झाला.
- बेसाल्ट खडक: काळ्या रंगाचे, घनदाट खडक जो ज्वालामुखी क्रियाकलापांमुळे तयार होतो
- स्तरीकरण: अजिंठा-सातमाळा रांग हा अनेक स्तरांचा बेसाल्ट खडकांचा बनलेला आहे
- कठिणता: बेसाल्ट खडक अत्यंत कठीण आणि टिकाऊ असून वेधन आणि अपरदनास प्रतिरोधक आहे
- जल-पारगम्यता: बेसाल्ट खडकांमध्ये दरारी आणि संधी असून जल या दरारींमधून प्रवाहित होतो
- मातीची रचना: बेसाल्ट खडकांचे अपक्षय होऊन काळी, उपजाऊ माती तयार होते
अजिंठा-सातमाळा रांग हा दक्कन पठारचा पश्चिमेकडील उच्च भाग आहे. या रांग्याचे ढाल पूर्वेकडे असून पश्चिमेकडील घाटांपेक्षा कमी उंचीचा आहे. या रांग्यावर अनेक शिखरे आणि दर्रे आहेत.
जलविभाजक आणि नदी प्रणाली
अजिंठा-सातमाळा रांग गोदावरी आणि तापी नद्यांचे जलविभाजक म्हणून कार्य करतो. या रांग्याचे ढाल पूर्वेकडे असून पूर्वेकडील नद्यांना जल प्रदान करतो.
गोदावरी नदी हा दक्षिण भारतातील सर्वात मोठी नदी आहे. हा नदी महाराष्ट्रातून सुरू होऊन आंध्र प्रदेश आणि तेलंगाना यांमधून वाहून बंगालच्या उपसागरात मिळतो. तापी नदी हा पश्चिमेकडील नदी असून गुजरात आणि महाराष्ट्र यांची सीमा बनवतो.
जलवायु, वनस्पती आणि पर्यावरण
अजिंठा-सातमाळा रांग उष्णकटिबंधीय आणि उपोष्णकटिबंधीय जलवायु प्रदेशात स्थित आहे. या रांग्याची जलवायु पश्चिमेकडील घाटांपेक्षा कमी ओलीक असून पूर्वेकडील दक्कन पठारच्या जलवायूसारखी आहे.
सरासरी वार्षिक तापमान 20–25°C असून उन्हाळ्यात 35–40°C आणि हिवाळ्यात 10–15°C असते.
वार्षिक पावसाचे प्रमाण 600–1,000 मिमी असून मुख्यतः मे–सप्टेंबर महिन्यांत पडते.
दक्षिण-पश्चिम मॉनसून वारे जून–सप्टेंबर महिन्यांत मुख्य पावसाचे कारण असतात.
पर्णपाती आणि अर्ध-सदाबहार जंगले या रांग्यावर मुख्य वनस्पती आहेत.
अजिंठा-सातमाळा रांग्यावर पर्णपाती जंगले मुख्य आहेत. या जंगलांमध्ये साग, शीशम, आंबा, नीम, बेहड़ आदी झाडे आहेत. उच्च उंचीच्या भागांमध्ये अर्ध-सदाबहार जंगले आहेत. या रांग्यावर वन्यजीव जसे वाघ, तेंदुए, हरिण, जंगली सुअर आदी राहतात.
- पर्णपाती जंगले: साग, शीशम, आंबा, नीम, बेहड़, महुआ आदी झाडे
- अर्ध-सदाबहार जंगले: उच्च उंचीच्या भागांमध्ये स्थित
- घास आणि झुप्पे: जंगलांच्या खुल्या भागांमध्ये
- वन्यजीव: वाघ, तेंदुए, हरिण, जंगली सुअर, साही, लोमडी
- पक्षी: गरुड, बाज, उल्लू, तोते आदी
- संरक्षित क्षेत्र: अजिंठा-सातमाळा क्षेत्रातून राष्ट्रीय उद्यान आणि वन्यजीव अभयारण्य जाते
Leave a Reply